Ένωση Μακεδόνων Κέρκυρας

Στην Καλαμαριά και συγκεκριμένα στην οδό Ανδρέα Παπανδρέου 48Α στεγάζεται το «Μουσείο Καλεμκερή», ένας χώρος πολιτισμού που «κρύβει» σπάνιες φωτογραφίες της Θεσσαλονίκης και μοναδικά στιγμιότυπα από την ιστορία της Ελλάδας κατά τον 19ο και 20ο αιώνα.

Επιμέλεια: Θάνος Χερχελετζής

Το Μουσείο Φωτογραφίας «Χρήστος Καλεμκερής» είναι νομικό πρόσωπο δημοσίου δικαίου του Δήμου Καλαμαριάς και έχει κάθε δικαίωμα να υπερηφανεύεται για τις συλλογές του, καθώς διαθέτει ένα από τα μεγαλύτερα σε αξία και περιεχόμενο φωτογραφικά αρχεία, ενώ στοχεύει στη διάδοση της τέχνης και της τεχνικής της φωτογραφίας.

Η ιστορία της ίδρυσης του Μουσείου

Ο Χρήστος Καλεμκερής γεννήθηκε στη Θεσσαλονίκη το 1930 από Μικρασιάτες γονείς. Όπως διαβάζουμε στην ιστοσελίδα του Μουσείου, τα δύσκολα χρόνια της κατοχής τα έζησε στην Καλαμαριά. Από πολύ μικρή ηλικία το επιχειρηματικό του δαιμόνιο βρήκε διέξοδο αρχικά στον κλάδο της ζαχαροπλαστικής, αργότερα στην κλωστοϋφαντουργία και τελικά στις κατασκευές. Όμως, παράλληλα με την κυρίως εργασία του, γεννιέται και φουντώνει ολοένα η μεγάλη του αγάπη για την πατρίδα του, η οποία θα τον ωθήσει στην αναζήτηση και συλλογή αντικείμενων ιστορικής αξίας.

Αρχικά ασχολήθηκε με τη συλλογή γραμματοσήμων που του έδινε τη δυνατότητα να εντρυφήσει στην ιστορία κάθε τόπου και να τη χτίζει ο ίδιος σταδιακά. Τα χρυσά μετάλλια σε ευρωπαϊκούς διαγωνισμούς, με αποκορύφωση τη βράβευση της αποτύπωσης της Ιστορίας της Ιονίου Πολιτείας μέσω της ταχυδρομικής ιστορίας, αφού του επέφεραν την ύστατη διάκριση και αναγνώριση στον κύκλο των συλλεκτών της Ευρώπης, τον ώθησαν να στραφεί πολύ νωρίς στη συλλογή ιστορικών φωτογραφιών, πριν ακόμα η πώλησή τους ανθίσει στους δημοπρατικούς οίκους της Ευρώπης.

Η αρχή της δημιουργίας του φωτογραφικού αρχείου

Από τη δεκαετία του 1970 και έπειτα, το πάθος του για τη φωτογραφία θα τον οδηγήσει σε όλες τις μεγάλες πόλεις της Ευρώπης, στους μεγαλύτερους ευρωπαϊκούς οίκους δημοπρασιών, ψαχουλεύοντας και «χτυπώντας» τις φωτογραφίες που ένιωθε ότι διαφημίζουν τον τόπο του παγκοσμίως και ότι ανήκουν σε αυτόν. Ένιωθε ως εθνικό του χρέος να επαναπατρίσει αυτά τα εθνικά έργα τέχνης και να συστήσει την ιδιωτική του συλλογή.

Σταδιακά δημιούργησε ένα από τα μεγαλύτερα σε αξία και περιεχόμενο φωτογραφικά αρχεία. Τα ταξίδια του στην Ευρώπη, οι επισκέψεις σε μουσειακούς χώρους, η δίψα για απόκτηση γνώσης της ιστορίας της Ελλάδας, διεύρυναν το πάθος της ενασχόλησης του με τη φωτογραφία. Με τον καιρό διείσδυε περισσότερο στους συλλεκτικούς γρίφους των παλιών φωτογραφιών: παλαιοπωλεία των μεγάλων πόλεων της Ευρώπης έγιναν τα μόνιμα στέκια του, ενώ εισχώρησε και στους οίκους δημοπρασιών, αρχικά ως αγοραστής και αργότερα ως εκτιμητής. Μέχρι το 2001 που δώρισε τη συλλογή του στο Δήμο Καλαμαριάς, είχε καταφέρει να καθιερωθεί τόσο ως συλλέκτης όσο και ως ειδικός της συλλεκτικής φωτογραφίας.

Η δημιουργία του Μουσείου και οι δεσμοί με την Καλαμαριά

Η εμπειρία από το εξωτερικό δημιούργησε στο Χρήστο Καλεμκερή το μεράκι να συστήσει και αυτός ένα μουσείο. Έτσι, έλαβε την απόφαση να δωρίσει το υλικό που με κόπο και κατάθεση προσωπικής περιουσίας δημιούργησε. Οι επαφές για τη δημιουργία μουσείου ξεκίνησαν με τον τότε υπουργό Πολιτισμού Ευάγγελο Βενιζέλο. Σκοπός ήταν η ενσωμάτωση του αρχείου στο Μουσείο Φωτογραφίας Θεσσαλονίκης. Ωστόσο, για λόγους δεοντολογίας ο κ. Καλεμκερής πρόκρινε ορθό να δωρίσει το πολύτιμο υλικό του στην ιδιαίτερη πατρίδα του, την Καλαμαριά.

ράγματι, το 2001 ο Χρήστος Καλεμκερής παραχώρησε το αρχείο του στο Δήμο Καλαμαριάς, ο οποίος και ίδρυσε το Μουσείο Φωτογραφίας ως Ν.Π.Δ.Δ.. Ένα μέρος του αρχείου αγοράστηκε από το Δήμο Καλαμαριάς, ως ένδειξη τιμής στο πρόσωπό του. Για αυτό το λόγο το Μουσείο φέρει το όνομά του, και ο ίδιος βραβεύτηκε από το δήμο ως Μέγας Δωρητής.

Ο Χρήστος Καλεμκερής ως ιδρυτής και πρόεδρος του Mουσείου, οριοθέτησε και συντόνισε το πρόγραμμα δράσεων του στον τομέα των εκθέσεων και των εκδόσεων, δημιουργώντας με μια πολύ μικρή ομάδα συνεργατών ένα εκδοτικό και εκθεσιακό κέντρο πανελλαδικής εμβέλειας. Τον Οκτώβριο του 2016 αποχώρησε οικειοθελώς, μεταβιβάζοντας στους συνεχιστές του όραμά του.

Σκοπός και όραμα

Το Μουσείο στοχεύει στη διάδοση της τέχνης και της τεχνικής της φωτογραφίας. Προτεραιότητα του είναι η επαφή του κοινού με την ιστορία της Ελλάδας, να αγγίξει τη πολιτιστική του κληρονομιά και να βιώσει την αφύπνιση της ιστορικής του μνήμης.

Το όραμα του Μουσείου είναι να αποτελέσει έναν πολιτιστικό φορέα αντάξιο αυτών του εξωτερικού, όχι τόσο σε μέγεθος, αλλά σε ποιότητα και δυναμική ώστε να γίνουμε μέσο μεταλαμπάδευσης της ιστορίας του πνεύματος και πολιτισμού της Ελλάδος στην υφήλιο.

Ο πόθος της μόνιμης στέγασης

Κρυφός πόθος από την ίδρυση του Μουσείου Καλεμκερή, αποτελεί η μόνιμη στέγαση του σε ένα χώρο αντάξιο της δυναμικής και των προσδοκιών του. Αυτόν του στρατοπέδου Κόδρα όπου η διοίκηση του Μουσείου ευελπιστεί με τη δεδομένη δέσμευση και συμπαράσταση του Δημάρχου Καλαμαριάς να βρεθεί επιτέλους ο τρόπος το όραμα να πάρει σάρκα και οστά σύντομα.

Οι θεματικές ενότητες

Το Μουσείο αποτελείται συνολικά από εννέα θεματικές ενότητες:

Ιστορία της φωτογραφίας

Ιστορία της Ελλάδος

Πορτρέτα

Λαογραφική παράδοση

Ελληνική τοπιογραφία

Ελληνικοί σιδηρόδρομοι

Κωνσταντινούπολη – Σμύρνη

Κάρτ-ποστάλ

Τεχνική της φωτογραφίας

Το αρχείο του Μουσείου

Το αρχείο, ένα σύνολο περίπου 30.000 φωτογραφιών του 19ου και 20ου αιώνα, αποτελεί την καρδιά του Μουσείου. Μέσα από το φακό των σημαντικότερων Ελλήνων φωτογράφων αποκαλύπτονται ηθογραφικές, τοπιογραφικές και ιστορικές πτυχές της Μεσόγειου, αποτυπώνονται μνημεία, τοπία, αλλά και άνθρωποι στην καθημερινή τους ζωή και σε εξαιρετικές καταστάσεις.

Ταυτόχρονα το αρχείο αναδεικνύει την ιστορία της ελληνικής φωτογραφίας. Το υποσύνολο του αρχείου με αναφορά σε κάθε σημαντικό δημιουργό αντικατοπτρίζει τόσο την προσωπική του διαδρομή (ως περιηγητή, καλλιτέχνη, φωτορεπόρτερ) όσο και την εξέλιξη της τέχνης της φωτογραφίας (τεχνικές φωτογράφισης, εμφάνισης) με το πέρασμα των ετών.

Ειδικότερα, το αρχείο του Χρήστους Καλεμκερή περιλαμβάνει φωτογραφικό υλικό από το 1838 (απαρχές της τέχνης της φωτογραφίας) μέχρι και σήμερα με αντικείμενο σημαντικά θέματα Ελλήνων και ξένων φωτογράφων που στελεχώνουν την ίδια την ιστορία της φωτογραφίας στην Ελλάδα και τη Μεσόγειο κατά τον 19ο και 20ο αιώνα. Ανάμεσα στα θέματα αυτά εξέχουσα θέση έχουν σπάνιες φωτογραφίες από την ιστορία του ελληνικού σιδηροδρομικού δικτύου, από τους Βαλκανικούς και τους δύο Παγκοσμίου Πολέμους, καθώς και από τις αρχαιότητες της Ελλάδας και της Μικράς Ασίας.

Το μεγαλύτερο μέρος του αρχείου αποτελεί προσωπική δωρεά του συλλέκτη Χρήστου Καλεμκερή προς το Μουσείο, ενώ ένα μέρος το αγόρας ο Δήμος Καλαμαριάς ως ένδειξη τιμής προς το δωρητή. Μετά την ίδρυσή του, έγιναν και εκ νέου αγορές από δημοπρασίες της Ελλάδας και του εξωτερικού για να ενισχυθεί το υλικό και να ολοκληρωθούν οι φωτογραφικές θεματολογίες. Αυτή η προσπάθεια συνεχίζεται έως και σήμερα. Το φωτογραφικό υλικό αρχειοθετείται και καταλογογραφείται, αναβαθμίζοντας, και εκσυγχρονίζοντας τον αρχειακό πλούτο του Μουσείου, ανταποκρινόμενο στις απαιτήσεις του σήμερα και του αύριο.

Η συλλογή είναι προσβάσιμη στο κοινό κυρίως μέσω εκθέσεων και εκδόσεων. Επιλεγμένες φωτογραφίες δημοσιεύονται στο διαδίκτυο, στον επίσημο ιστοχώρο του Μουσείου και στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης.

Πηγή – πληροφορίες: Μουσείου Φωτογραφίας «Χρήστος Καλεμκερής» 

του π. Ηλία Μάκου

Τα παλιά τα χρόνια τα Φώτα είχαν μια ιδιαίτερη αίγλη και σύμφωνα, με τις τοπικές παραδόσεις, συνδυάζονταν με την εξαφάνιση των δαιμονίων, των καλικάντζαρων.

Τρίτη «χρονιάρα» μέρα στην δέσμη του Δωδεκαημέρου είναι τα Θεοφάνεια ή τα Φώτα, που μαζί με την ημέρα του «Αγιασμού» και του Αϊ – Γιάννη συνιστούν ένα τριήμερο γιορτής των νερών. Η παραμονή των Φώτων λέγεται και Πρωτάγιαση.

Όπως θυμούνται, με πολλή συγκίνηση και νοσταλγία γεροντότεροι, το πρωί της παραμονής των Θεοφανείων, οι γυναίκες καθάριζαν το σπίτι, τις αυλές και τα σοκάκια, για να περάσει αργότερα ο παπάς.

Ο παπάς κατά το έθιμο περνούσε απ’ όλο το χωριό και αγίαζε τους κατοίκους, όλες τα κτίσματρα του σπιτιού και τα ζώα. Απ’ όπου περνούσε παλαιότερα ο παπάς, όλοι του έδιναν τρόφιμα.

Με αυτά βοηθιόταν ο ιερέας και η οικογένειά του. Φυσικά ο κάθε ένας προσέφερε ότι είχε στο σπίτι του, και αυτά ήταν λάδι, σιτάρι κριθάρι, αλεύρι κουκιά φακές, ρεβίθια, πατάτες, παξιμάδια κλπ.

Να αναλογιστούμε, όμως, πως οι παραγωγές δεν ήταν μεγάλες εκείνα τα χρόνια, και σχεδόν τίποτα δεν περίσσευε. Στον παπά όμως έδινε το χωριό, και κανείς δεν αντιδρούσε σε αυτό, ίσα – ίσα το είχαν και σε καμάρι τους!

Περισσότερα

Το ακριβό μυστικό της Αμφίπολης: Το σπάνιο εύρημα στον Τύμβο Καστά που αποκαλύπτει τον ρόλο του.

Κάτι λιγότερο από ένας μήνας απομένει για το φετινό χειμερινό ηλιοστάσιο. Συγκεκριμένα, στις 21 Δεκεμβρίου αυτού του έτους και ώρα 11:19, ο ήλιος θα βρεθεί στη μεγαλύτερη δυνατή απόσταση νοτίως του ισημερινού. Θα είναι η μικρότερη σε διάρκεια ημέρα του χρόνου και ουσιαστικά θα σηματοδοτήσει την έναρξη του χειμώνα. Κάτι που γνώριζαν οι αρχαίοι Έλληνες και σύμφωνα με έρευνες φαίνεται ότι αποτυπώνεται στην Αμφίπολη!

Οι αγγλοσαξονικοί λαοί ήταν και αυτοί γνώστες του φαινομένου. Μάλιστα το είχαν συνδέσει με την «επάνοδο» του ήλιου στο βόριο ημισφαίριο και το συνόδευαν με παγανιστικές γιορτές και με φωτιές, το γνωστό «Yule Log». Φυσικά, το μνημείο το οποίο θεωρείται ταυτόσημο με αυτήν την κατάσταση δεν είναι άλλο από το περίφημο Στόουνχετζ. Φαίνεται, όμως, ότι δεν είναι το μόνο και όπως υποστηρίζει ο Θανάσης Φουρλής, κάτι αντίστοιχο συμβαίνει και στον Τύμβο Καστά.

Τι έβλεπε ο Λέων της Αμφίπολης

Ένα από τα πρώτα ερωτήματα που διατυπώθηκαν, πριν καν ολοκληρωθούν οι σχετικά πρόσφατες ανασκαφές που έφεραν στην επιφάνεια ολόκληρο το μνημείο στην πλήρη μεγαλοπρέπειά του, αφορούσε τον Λέοντα της Αμφίπολης.

Κατά καιρούς είχαν διατυπωθεί διάφορες θεωρίες, αλλά εκείνο που άλλαξε τα δεδομένα ήταν οι αποκαλύψεις μετά τις ανασκαφές. Οι υπεύθυνοι ξεκαθάρισαν πως από τα ευρήματα προέκυπτε η βεβαιότητα ότι η αρχική θέση του γλυπτού ήταν διαφορετική από εκείνη στην οποία βρέθηκε.

Οι αρχαιολόγοι τον «τοποθέτησαν» πάνω στον Τύμβο. Επομένως η αρχική σκέψη ότι ο Λέων στεκόταν ως φρουρός του ποταμού Στρυμόνα έπαψαν να έχουν βάση. Αργότερα έκανε την εμφάνισή της η μελέτη του αρχαιολόγου Μόσχου Οταντζή. Σύμφωνα με αυτήν η Εγνατία Οδός περνούσε ανάμεσα στους δύο λόφους της περιοχής. Εφόσον κάτι τέτοιο ήταν σωστό, πάλι προέκυπτε «θέμα» με τον Λέοντα. Ουσιαστικά θα φαινόταν ότι γυρίζει την πλάτη του στους ταξιδιώτες, κάτι που δεν έδειχνε να βγάζει νόημα.

Ανάμεσα σε άλλα, ορισμένοι υποστήριξαν πως ενδεχομένως μια προέκταση της κατεύθυνσης του βλέμματος του γλυπτού θα δημιουργούσε μια ευθεία γραμμή που θα έφτανε μέχρι το ναό της Αρτέμιδος στην Έφεσο. Άλλοι, πάλι, το προχώρησαν ακόμη περισσότερο, φτάνοντας μέχρι την πολύ πιο μακρινή Βαβυλώνα!

Τι υποστηρίζει ο Θανάσης Φουρλής

Ο ιδιώτης ερευνητής Θανάσης Φουρλής έρχεται να προτείνει μια εντελώς διαφορετική προσέγγιση και ερμηνεία. Υποστηρίζει ότι όχι μόνο ο Λέων αλλά και ολόκληρο το μνημείο της Αμφίπολης σχετίζεται με το χειμερινό ηλιοστάσιο. Χωρίς να παραβλέπει τις υπόλοιπες χρήσεις του, προσθέτει και αυτήν, τονίζοντας ότι ουσιαστικά συμβαίνει κάτι αντίστοιχο με αυτό στο Στόουνχετζ ή και αλλού.

Ο εκ Φλωρεντίας ορμώμενος ερευνητής μελέτησε την αστρονομία και τους διαθέσιμους χάρτες για να καταλήξει στο εξής συμπέρασμα. Ο Λέων ήταν με τέτοιο τρόπο τοποθετημένος και προσανατολισμένος ώστε ακριβώς την ημέρα του χειμερινού ηλιοστασίου, η ανατολή του ήλιου πρώτα «χαιρετά» τον Λέοντα και στη συνέχεια λούζει στο φως το υπόλοιπο ταφικό μνημείο!

Ο έμπειρος ερευνητής και μέλος της Ιταλικής εταιρείας Αρχαιοαστρονομίας κατά καιρούς έχει παρουσιάσει ανάλογες έρευνες στο Πολυτεχνείο του Μιλάνου και σχετικά πρόσφατα μίλησε και στο iefimerida, υπερασπιζόμενος την δική του θεωρία. Αναφέρει χαρακτηριστικά ότι προσομοίωσε με ειδικά προγράμματα τον ουρανό της Αμφίπολης στο δεύτερο μισό του 4ου αιώνα π.Χ. και συνεχίζει λέγοντας: «Στην υπόθεση μου το αζιμούθιο συμμορφώνεται πλήρως με τα αποτελέσματα των εργασιών του αρχιτέκτονα Μιχάλη Λεφαντζή. Επιπλέον, υπάρχει μια ισχυρή ένδειξη: το σύμβολο της σπείρας που βρέθηκε ως διακόσμηση στην οροφή του δεύτερου θαλάμου. Η σπείρα έρχεται από την προϊστορική εποχή και περιγράφει τον κύκλο της αναγέννησης ή την ανάσταση και τη διαδρομή του Ήλιου κατά το ηλιακό έτος. Συναντάται σε πλήθος αστρονομικά προσανατολισμένων μνημείων, ειδικά σε αυτά που συσχετίζονται με τις ισημερίες και τα ηλιοστάσια.

Ως ημερομηνία της αστρονομικής αυτής προσομοίωσης επέλεξα το δεύτερο μισό του 4ου αιώνα π.Χ. και περίπου την περίοδο της κατασκευής του τάφου. Η ακριβής ημερομηνία δεν έχει σημασία τόσο πολύ έτσι κι αλλιώς. Η απόκλιση του ήλιου, λόγω της μεταπτωτικής κίνησης της Γης είναι τόσο μικρή που μπορούμε ακόμα σήμερα να δούμε την ανατολή του ηλίου κάτω από τις ίδιες συνθήκες

MENSHOUSE

Αν η ανάσταση του έθνους ήταν το 1821 ο Μακεδονικός Αγώνας ήταν η ανάσταση της ελληνικής ψυχής.

Αυτό τονίζει ο αξέχαστος Πάρις Κελαϊδής μιλώντας στα εγκαίνια του Μουσείου Μακεδονικού Αγώνα το 1984, έτος που είχε αφιερωθεί στο σπουδαίο αυτό κεφάλαιο της σύγχρονης ιστορίας.

Μια φράση του Βασίλη Λαούρδα, που συμπληρώνει θαυμάσια ο Άγγλος ιστορικός Ντούγκλας Ντάκιν γράφοντας: «Ο αγώνας εκείνος απέτρεψε να χαθεί ό,τι ονομάστηκε αργότερα Ελληνική Μακεδονία».

Και καταλήγει ο Παναγιώτης Κανελλόπουλος: «Ο αγώνας αυτός είναι το μέγιστο κατόρθωμα του Ελληνισμού τα τελευταία εκατό χρόνια».

Ο μεγάλος αυτός ξεσηκωμός που έστειλε τόσα Κρητικόπουλα από κάλεσμα ψυχής στο μέτωπο, έγινε σε μια περίοδο που η Μακεδονία, η Ήπειρος και η Θράκη ήταν επαρχίες της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, όπως ήταν και η Βουλγαρία, η Σερβία, το Μαυροβούνι και η Ρουμανία.

Μια εποχή που η Ελλάδα με όρια από Λάρισσα μέχρι Σπάρτη ζούσε τις περιπέτειες της πτώχευσης (1893) και βίωνε την οδύνη ενός πληγωμένου γοήτρου από τον αποτυχημένο πόλεμο του 1897.

Περισσότερα

29 Μαΐου 1453, η «αποφράδα» μέρα του Ελληνισμού, η μέρα που η Κωνσταντινούπολη, η Βασιλεύουσα, έπεσε στα χέρια του σουλτάνου Μεχμέτ Β’ και των Οθωμανών.

Μπορεί η Βυζαντινή Αυτοκρατορία να είχε ήδη καταρρεύσει, τα εδάφη της να είχαν καταληφθεί από τους Τούρκους και να είχε συρρικνωθεί σε ένα διάστημα 4 αιώνων, όμως εκείνη η Τρίτη έμελλε να είναι μια από τις πιο σημαντικές ημέρες στην ευρωπαϊκή, αλλά και παγκόσμια Ιστορία. Κανείς δεν μπορεί να πει με σιγουριά πόσο διαφορετικός θα ήταν ο κόσμος αν η Πόλη άντεχε. Αν ο Κωνσταντίνος Παλαιολόγος και οι λιγοστοί υπερασπιστές των τειχών είχαν καταφέρει να αποτρέψουν την τελευταία Άλωση.

Οι μύθοι και οι θρύλοι που συνοδεύουν αυτό το τεράστιας σημασίας γεγονός είναι πάρα πολλοί, ελάχιστοι εκ των οποίων έχουν πραγματική βάση. Η Κερκόπορτα, ο «Μαρμαρωμένος Βασιλιάς», η στάση της Δύσης, οι ήρωες και οι προδότες εντός των τειχών, ξεπηδούν από τα ιστορικά και σχολικά βιβλία, άλλοτε ως αδιαπραγμάτευτες αλήθειες και άλλοτε ως θολά σημεία, γεμάτα ασάφειες και γενικεύσεις. Ποια είναι, όμως, η αλήθεια;

Οι χρονικογράφοι – αυτόπτες μάρτυρες: Ο Γεώργιος Σφραντζής και ο Νικολό Μπάρμπαρο

Δύο είναι οι ιστορικοί/χρονικογράφοι οι οποίοι ήταν αυτόπτες μάρτυρες της Άλωσης και κατάφεραν να καταγράψουν τα γεγονότα εκείνων των 54 ημερών, όσων κράτησε δηλαδή η πολιορκία της Κωνσταντινούπολης από τη μεγαλύτερη στρατιά που είχε δει ο κόσμος.

O Γεώργιος Σφραντζής όχι μόνο ήταν παρών στις ιστορικές εκείνες στιγμές, αλλά και πρωταγωνίστησε στις προσπάθειες απόκρουσης των Οθωμανών. Xρόνια μετά την Άλωση γράφει το «Μικρόν Χρονικόν» και το «Μεγάλο Χρονικόν» που αναφέρεται στις τελευταίες ημέρες της Βασιλεύουσας.

Σε αυτόν ανήκουν και οι ανατριχιαστικές περιγραφές των τελευταίων στιγμών της Πόλης: «Υστερα οι εχθροί ανέβηκαν σωρηδόν στα τείχη και διασκόρπισαν τους δικούς μας. Εγκατέλειψαν τα εξωτερικά τείχη και έμπαιναν από την πύλη καταπατώντας ο ένας τον άλλον.

Αυτά γίνονταν όταν σηκώθηκε φωνή και από μέσα και από έξω και από τη μεριά του λιμανιού: Εάλω το φρούριον και τα στρατηγεία και τη σημαία άνωθεν εν τοις πύργοις έστησαν (οι Τούρκοι) και αυτή η κραυγή έτρεψε τους δικούς μας σε φυγή και ζωντάνεψε τους εχθρούς μας, οι οποίοι με ενθουσιασμό και με αλαλαγμούς, χωρίς πια κανένα φόβο, ανέβαιναν όλοι τους στα τείχη. (…) Ετσι οι εχθροί κυρίευσαν όλη την Πόλη στις 29 Μαΐου, ημέρα Τρίτη, τη δεύτερη ώρα της ημέρας, του έτους 6961 (1453). Οι Τούρκοι άρπαξαν και αιχμαλώτισαν όσους συναντούσαν μπροστά τους, εκείνους που προσπαθούσαν να αντισταθούν τους έσφαξαν. Και η γη σε μερικά μέρη δεν φαινόταν καθόλου από τους πολλούς νεκρούς».

Συγκλονιστική είναι και η περιγραφή από τον Βενετό γιατρό Νικολό Μπάρμπαρο: «Με το πρώτο φως της αυγής, οι Τούρκοι μπήκαν μέσα στην Κωνσταντινούπολη από την Πύλη του Αγίου Ρωμανού, εκεί όπου είχαν γκρεμιστεί τα τείχη από τις βομβάρδες τους.(…) Όλοι άρχισαν να τρέχουν σαν λυσσασμένα σκυλιά στη στεριά ψάχνοντας για χρυσάφι, κοσμήματα κι άλλα πλούτη, κι ακόμα να αιχμαλωτίσουν τους εμπόρους. Περισσότερο έψαχναν μέσα στα μοναστήρια κι όλες οι μοναχές στάλθηκαν στο στόλο τους κι ατιμάστηκαν και ταπεινώθηκαν από τους Τούρκους. Έπειτα πουλήθηκαν όλες σκλάβες στα παζάρια της Τουρκίας. Αλλά και όλες οι κοπέλες ατιμάστηκαν κι έπειτα πουλήθηκαν και μάλιστα ακριβά, αν και μερικές από εκείνες προτίμησαν να ριχτούν στα πηγάδια και να πνιγούν παρά να πέσουν στα χέρια των Τούρκων. Το ίδιο έκαναν και πολλές παντρεμένες. Οι Τούρκοι φόρτωσαν τα καράβια τους με αιχμαλώτους και αμύθητα πλούτη. […] Το αίμα έτρεχε στη γη όπως όταν βρέχει και το νερό πλημμύριζε τα ρείθρα των δρόμων, τόσο πολύ αίμα χύθηκε».

Συνέντευξη με τον συγγραφέα Βασίλη Τσιάμη

Στην Άλωση είναι αφιερωμένο και το μυθιστόρημα του συγγραφέα Βασίλη Τσιάμη*, με τίτλο «54 ημέρες – Η πολιορκία και η Άλωση της Κωνσταντινούπολης», που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Κέδρος.

Δεν πρόκειται απλώς για ακόμα ένα ιστορικό μυθιστόρημα. Είναι αυτούσια καταγραφή της ιστορίας, ένα μοναδικό χρονικό της πολιορκίας, δοσμένο με γλαφυρότητα και λογοτεχνική δεξιοτεχνία, μέσα από το οποίο ξεπηδούν μορφές, προσωπικότητες, αφανείς ήρωες και αδίστακτοι συνωμότες. Ένα ψυχογράφημα των πρωταγωνιστών της πολιορκίας και της Άλωσης της Πόλης, με τα κίνητρα και τις σκέψεις τους, την εσωτερική τους πάλη και τη συναισθηματική τους σύγκρουση, τις θυσίες, τις ηρωικές αποφάσεις και τις κατάπτυστες προδοσίες τους.

Ο Βασίλης Τσιάμης μίλησε στο TheToc για τις τελευταίες στιγμές της Βασιλεύουσας, δίνοντας εν συντομία το κλίμα που επικρατούσε και φωτίζοντας τις σκοτεινές και εν πολλοίς άγνωστες πτυχές της Άλωσης. Μια συνέντευξη-πρόγευση για όσα αφηγείται στο συγκλονιστικό μυθιστόρημα που έγραψε για το κοσμοϊστορικό αυτό γεγονός του 15ου αιώνα.

Ακολουθεί η συνέντευξη:

Παρότι η Άλωση της Κωνσταντινούπολης είναι αναμφίβολα ένα από τα σημαντικότερα γεγονότα της Ιστορίας, ίσως ακόμα και το σημαντικότερο, οι ιστορικές περιγραφές και η καταγραφή όσων έγιναν, είναι αρκετά ελλιπείς, με αποτέλεσμα πολλές ανακρίβειες να έχουν καθιερωθεί ως αλήθεια. Πώς το εξηγείτε αυτό;

Ο Στέφαν Τσβάιχ τη συμπεριλαμβάνει στις μεγάλες στιγμές της ανθρωπότητας. Οφείλουμε να αναγνωρίσουμε ότι ήταν δύσκολες οι συνθήκες για τους ανθρώπους που αποπειράθηκαν να γράψουν για την Άλωση. Οι περιστάσεις δεν ευνοούσαν και οι ισορροπίες ήταν λεπτές. Δεν έπρεπε να δυσαρεστηθεί ούτε ο σουλτάνος Μεχμέτ, ούτε ασφαλώς και ο Γεννάδιος, πρώτος πατριάρχης μετά την Άλωση.

Βέβαια, μεγάλο μέρος της συναισθηματικής μας δοκιμασίας για την Άλωση έχει να κάνει με το ότι η τραγωδία της συνδέεται άμεσα με την πιο μελανή σελίδα όλης της εθνικής μας εμπειρίας. Δεν παραδέχεται κανείς εύκολα τέτοιες αλήθειες. Δεν έχουν καταγραφεί πρόσωπα που αντιστάθηκαν, εκτός του Παλαιολόγου το μόνο παράδειγμα που έχουμε είναι ο Ραγκαβέ, και το όνομα αυτού το διέσωσε ένας σλάβος στρατιώτης που πολεμούσε με τον σουλτάνο Μεχμέτ.

Το λεπτομερές ημερολόγιο της Αλώσεως μας το διέσωσε ένας Ενετός γιατρός, ο Νικολό Μπάρμπαρο. Κάποιες αλήθειες, διάσπαρτες, έχουν διασώσει και οι Έλληνες ιστορικοί, αναμφίβολα, κι έχουν να κάνουν με κάτι που δεν χωρά αμφισβήτηση: Την επιλογή του Κωνσταντίνου Παλαιολόγου να αντισταθεί και να μην το βάλει στα πόδια όπως επιθυμούσε ο Μεχμέτ.

Οφείλουμε, βέβαια, αρκετά και στον Γεώργιο Σφραντζή, έμπιστο και φίλο του Αυτοκράτορα, άνθρωπος απόλεμος, λόγιος και ήσυχος, που αποδείχτηκε πολύτιμος για τη διάσωση των ιστορικών στοιχείων όσον αφορά τον αριθμό των Ελλήνων χριστιανών που προσφέρθηκαν να πολεμήσουν στα τείχη. Κι εκείνος όμως, μάλλον από φόβο, ρίχνει όλο το βάρος της ευθύνης για την Άλωση στο Σχίσμα. Έγραψε από μνήμης, δεκαεφτά χρόνια σχεδόν από την Άλωση.

Μεταφερόμαστε στις αρχές Απριλίου του 1453, 54 ημέρες πριν από την Άλωση, τη μέρα που ο σουλτάνος Μεχμέτ στήνει τη σκηνή του απέναντι από τα τείχη. Ποιο είναι το κλίμα που επικρατεί μέσα στην Πόλη;

Οι κάτοικοι της Κωνσταντινούπολης πρέπει να ήταν πολύ καταπονημένοι ψυχολογικά. Έβλεπαν από τη μια να απλώνεται έξω από τα τείχη τους η πιο τρομακτική στρατιά που είχε γνωρίσει μέχρι τότε ο κόσμος, με τις μεγάλες μπομπάρδες, άγνωστες έως τότε, να απειλούν να κονιορτοποιήσουν τα τείχη. Και από την άλλη, άκουγαν πύρινα κηρύγματα έξαλλων μοναχών ότι «είναι θέλημα Θεού η Πόλη να τουρκέψει» και «προτιμότερο το τουρκικό σαρίκι από την τιάρα την παπική».

Οι περισσότεροι τάχτηκαν με αυτές τις θέσεις. Υπήρχε διάχυτη μια γενικότερη δεισιδαιμονία, που τρεφόταν από τις προφητείες για την πτώση της Κωνσταντινούπολης. Οι ανθενωτικοί, με επικεφαλής τον Γεννάδιο, κατά κόσμον Γεώργιο Σχολάριο, στάθηκαν άτεγκτοι και αμετακίνητοι στο θεολογικό τους μίσος για τους δυτικούς. Με αποτέλεσμα, ο Κωνσταντίνος Παλαιολόγος να εμπιστευτεί τα καίρια σημεία των τειχών στους Δυτικούς που έσπευσαν να υπερασπιστούν την Κωνσταντινούπολη.

Έχει κανείς την εντύπωση ότι οι κάτοικοι της Κωνσταντινούπολης, τυφλωμένοι από τα πάθη τους, τη φτώχεια, τη μιζέρια και την ατελείωτη δεισιδαιμονία δεν συνειδητοποίησαν ποτέ τι τους περίμενε. Ο μαρασμός και ο εκφυλισμός, η σήψη και η παρακμή της Κωνσταντινούπολης τον Απρίλιο του 1453 ήταν το επιστέγασμα μιας τραγικής αλληλουχίας γεγονότων που έφερε την καταστροφή. Πολύ πιθανόν ούτε αργότερα, όταν ο Μεχμέτ εξανδραπόδισε όλο τον πληθυσμό της Κωνσταντινούπολης, οι φανατικοί να αντιλήφθηκαν το κακό που είχε γίνει.

Πόσοι ήταν τελικά οι ετοιμοπόλεμοι υπερασπιστές εντός των τειχών;

Ο βασιλιάς ανέθεσε στον πιστό του γραμματέα, τον Γεώργιο Σφραντζή, να κάνει απογραφή των αντρών εκείνων που ήταν ικανοί να φέρουν όπλα. Ο αριθμός που προέκυψε είναι ένα προαιώνιο και αιώνιο αίσχος. Συνολικά, 4.983 άντρες δήλωσαν πρόθυμοι να υπερασπιστούν τα τείχη της Κωνσταντινούπολης. Όταν ο Κωνσταντίνος άκουσε τον αριθμό, απελπισμένος διέταξε τον Σφραντζή να τον κρατήσει μυστικό. Επίσης σημαντικό, ότι οι περισσότεροι από αυτούς ήταν απόλεμοι.

Μόλις 4.983 άνδρες απέναντι σε μια τεράστια στρατιά. Αλήθεια, πόσος μεγάλος αριθμητικά ήταν ο οθωμανικός στρατός που στρατοπέδευσε απέναντι από τα τείχη της Πόλης;

Νομίζω ότι ένας αριθμός γύρω στις 180.000 είναι πιο κοντά στην πραγματικότητα. Με τις τρομακτικές μπομπάρδες που έκαναν τη διαφορά. Ο κατασκευαστής τους ήταν ένας Ούγγρος χυτευτής, ο Ουρβανός. Αρχικά, τον είχε στην υπηρεσία του ο Κωνσταντίνος, αλλά δεν μπόρεσε να τον πληρώσει. Του ζήτησε να κάνει υπομονή, αλλά ο Ουρβανός είχε πάρει τις αποφάσεις του και πέρασε στο στρατόπεδο του Μεχμέτ. Τον αντάμειψε γενναία για τις υπηρεσίες του. Είναι από τα οξύμωρα της Άλωσης: Από τη μια μεριά, ο Ούγγρος Ουνυάδης, που πολέμησε γενναία τους Τούρκους και από την άλλη ο Ουρβανός που έδωσε στον Μεχμέτ μεγάλο πλεονέκτημα με τις μπομπάρδες του.

Και δεν ήταν μόνο Οθωμανοί Τούρκοι. Ίσως είναι απελπιστικά θλιβερό αν συνειδητοποιήσουμε ότι οι Έλληνες μαχητές που πολεμούσαν στην πλευρά του σουλτάνου ήταν περισσότεροι από εκείνους στα τείχη. Υπήρχαν Σέρβοι με το περίφημο ιππικό τους που πολέμησαν γενναία υπό τις διαταγές του Μεχμέτ. Ο βασιλιάς, βέβαια, προδόθηκε από όλους, εγκαταλείφθηκε στη μοίρα του όπως και η Κωνσταντινούπολη. Ακόμη και από τα αδέλφια του στον Μυστρά. Θα μπορούσαν να στείλουν βοήθεια, γεγονός που δεν έγινε ποτέ. Υποτίθεται ότι ο Μεχμέτ τους είχε αποκλείσει από στεριά, σίγουρα όμως αν υπήρχε η θέληση θα μπορούσαν να στείλουν βοήθεια σε άντρες και εξοπλισμό με τα πλοία.

Δεδομένης της τεράστιας υπεραριθμίας του οθωμανικού στρατού, ποιο ήταν το σχέδιο άμυνας του Παλαιολόγου; Πώς κατάφερε να αντέξει σχεδόν δύο μήνες, υπό αυτές τις συνθήκες, του αποκλεισμού της Κωνσταντινούπολης από κάθε έξωθεν βοήθεια και της φτώχειας και έλλειψης βασικών αγαθών;

Για να είμαστε ακριβείς ο κύριος οργανωτής της άμυνας ήταν ο Ιωάννης Λόγγος Ιουστινιάνης, Γενουάτης από τη Χίο, το μεγαλύτερο όνομα της εποχής στην υπεράσπιση πόλεων. Ήταν η ειδικότητά του. Από την πρώτη στιγμή κατάλαβε τις προθέσεις του Μεχμέτ, άλλωστε και ο ίδιος ο σουλτάνος δεν τις έκρυψε ποτέ.

Οι υπόγειες στοές, ο ναυτικός αποκλεισμός, οι αντιπερισπασμοί, όλα είχαν στόχο την εξουθένωση των υπερασπιστών που έπρεπε να υπερασπιστούν τείχη μήκους είκοσι χιλιομέτρων περίπου. Εξαρχής, η τελική μάχη θα δινόταν στην κοιλάδα του Λύκου, στην Πύλη του Ρωμανού, όπου το έδαφος ήταν κατηφορικό κι ευνοούσε την επίθεση. Αφού έκανε σκόνη τα τείχη σε εκείνο το σημείο, ο Μεχμέτ στις 29 Μαΐου διέταξε την τελική εφόρμηση.

Κατάφεραν να αντέξουν δύο μήνες διότι ο Ιουστινιάνης ήταν απαράμιλλος στην ηγεσία και στην υπεράσπιση πόλεων και ο Κωνσταντίνος, ακούραστος, δεν έπαψε ποτέ να είναι δίπλα στους στρατιώτες του. Πολέμησε και πέθανε σαν απλός στρατιώτης.

Άρα, παρά το μίσος εναντίον των δυτικών, την υπεράσπιση της Πόλης ανέλαβε ένας Λατίνος…

Ναι. Παρόλο που μεταξύ τους υπήρχε μεγάλο μίσος, κι εννοώ τους Βενετσιάνους και τους Γενοβέζους, παρόλα αυτά έβγαλαν σπουδαία άμυνα. Οι περισσότεροι που ήρθαν, το έκαναν με δικά τους έξοδα και δεν ζήτησαν κανένα αντάλλαγμα. Όπως τα σπουδαία αδέλφια Μποκκιάρντι, ο Τρωίλος, ο Πάολο και ο Αντόνιο, οι καλύτεροι και πιο φημισμένοι πολεμιστές της εποχής τους, ίσως ανώτεροι κι αυτού του Ιουστινιάνη κι εφάμιλλοι του Ραγκαβέ. Υπήρχαν οι Καταλανοί του Περέ Χούλια. Τα αδέλφια Λανγκάσκο, Φίλιπο και Τζιάκομο, εξίσου φημισμένοι κι ικανοί πολεμιστές.

Αλλά υπήρχαν κι εκείνοι που εγκλωβίστηκαν από τις περιστάσεις κι όμως το αίσθημα της τιμής δεν τους επέτρεψε να την εγκαταλείψουν. Μεγάλη προσωπικότητα στάθηκε ο πλοίαρχος Τζιάκομο Κόκο, αλλά και ο Ντιέντο, ο βάιλος Μινότο και οι γιοι του, και πολλοί ακόμη. Βέβαια, υπήρχαν και κάποιοι που δεν το είδαν έτσι. Κι έφυγαν. Καθώς και οι προδότες Γενουάτες στην παροικία τους στο Πέραν. Μια ξεχωριστή μνεία για έναν απίστευτο ναύαρχο, τον Φλαντανελλά, που έδωσε ανάσες ζωής με τα αγαθά που έφερε το μεταγωγικό του στην Κωνσταντινούπολη και ταυτόχρονα ένα τεράστιο μάθημα στη ναυμαχία που προηγήθηκε.

Σε όλες τις μεγάλες μάχες και πολεμικές στιγμές στην ελληνική Ιστορία, υπάρχουν και μνημονεύονται ήρωες, γενναίες προσωπικότητες που δημιουργούν μύθους και θρύλους γύρω από το όνομά τους. Στην Άλωση δεν γνωρίζουμε σχεδόν κανέναν. Υπήρχαν τελικά ηρωικές μορφές από την πλευρά των Ελλήνων;

Η μεγαλύτερη μορφή όλων, μετά τον Παλαιολόγο και δίπλα στον Φλαντανελλά. Ο Μιχαήλ Ραγκαβέ, αυτοκρατορικός αξιωματικός, πιστός στον Αυτοκράτορα μέχρι τέλους και φτιαγμένος από το παλιό καλό υλικό της αυτοκρατορίας. Ξέρουμε για αυτόν ότι ήταν εξαιρετικά χεροδύναμος. Οι μονομαχίες του και ο θάνατός του τελικά από το πλήθος των γενιτσάρων μπροστά στα τείχη είναι αντάξιος, ισάξιος αν θέλετε, του Αχιλλέα και του Έκτορα.

Φτάνουμε στην 29η Μαΐου του 1453. Ο μύθος λέει ότι οι Τούρκοι κατάφεραν να μπουν στην Πόλη από την Κερκόπορτα. Τι ισχύει τελικά;

Δεν έπαιξε κανέναν μα κανέναν ρόλο. Όσοι επιτιθέμενοι μπήκαν, μπήκαν τυχαία, και τους εξολόθρευσαν οι συμπολεμιστές των αδελφών Μποκκιάρντι. Η Άλωση κρίθηκε στην Πύλη του Ρωμανού και στον θανάσιμο τραυματισμό του Ιουστινιάνη. Να σημειώσω εδώ ότι ο Σφραντζής στάθηκε αφόρητα άδικος για τον Ιουστινιάνη, αποκαλώντας τον δειλό και προδότη επειδή εγκατέλειψε τα τείχη. Ο πρωτοστράτωρ, ο Ιουστινιάνης, διείδε ότι το τραύμα δεν είχε γιατρειά και θέλησε να πεθάνει στην πατρίδα του. Πέθανε τρεις μέρες αργότερα.

Ένα γεγονός εντυπωσιάζει. Ότι κάποιοι βιάστηκαν να φωνάξουν «Εάλω η Πόλις» και να προκαλέσουν πανικό και σύγχυση στις τάξεις των αμυνομένων. Ήταν τρομακτική η επίδραση αυτής της φράσης στο ηθικό. Βέβαια, δεν έπαιξε καθοριστικό ρόλο αλλά λέει κάτι. Για να κλείσουμε το θέμα της Κερκόπορτας, όχι, δεν μπήκαν αποκεί οι Τούρκοι. Αλλά ως μύθος έχει την αυτοτελή σημασία του.

Οι δεισιδαιμονίες ήταν χαρακτηριστικό στοιχείο της εποχής. Οι άνθρωποι έδιναν μεγάλη σημασία σε ανούσια συμβάντα, ερμήνευαν καιρικές συνθήκες ως οιωνούς και η ψυχολογία τους εξαρτιόταν ακόμα και από ασήμαντα περιστατικά. Υπάρχουν τέτοιες αναφορές εκείνες τις ημέρες πριν την Άλωση;

Οι κοινωνίες της εποχής είχαν τη δεισιδαιμονία στην καθημερινότητά τους. Όπως και τις προφητείες. Η Κωνσταντινούπολη είχε περιπέσει προ πολλού σε έναν τέτοιο παροξυσμό. Παρόλο που η Εκκλησία είχε αυστηρούς νόμους για τα μάγια, τα ξόρκια και όλες τις μαγγανείες, ήταν δύσκολο να ελεγχθούν όταν τα πάντα γύρω διαλύονταν. Και βέβαια οι προφητείες, που είχαν μεγάλη δυναμική κι επιρροή στις πλατιές μάζες. Από ένα σημείο και μετά, όλα αυτά λειτούργησαν, για να χρησιμοποιήσουμε ένα σύγχρονο όρο, σαν αυτοεκπληρούμενη προφητεία.

Είναι φοβερό πώς ο Παλαιολόγος έμεινε έξω από όλο αυτό και πολέμησε, αν και οι προφητείες τον αφορούσαν. Η Πόλη έγινε από αυτοκράτορα Κωνσταντίνο με μητέρα Ελένη και θα έπεφτε επί βασιλείας πάλι Κωνσταντίνου και μητέρας με όνομα Ελένη. Αναφορές υπάρχουν από το απλό σπάσιμο μιας κούπας, τα όστρακα που είχαν αίμα, νεκρά ψάρια που έβγαιναν στην επιφάνεια, το στραβοσφάξιμο των ζώων όπως του ταύρου του βιβλίου, το βαρύ χειμώνα εκείνη τη χρονιά, την πολλή βροχή, και τους πάρα πολλούς σεισμούς.

Τους μήνες εκείνους που προηγήθηκαν της Αλώσεως η σεισμική δραστηριότητα ήταν πολύ έντονη. Όλα αυτά συνέθεταν ένα σκηνικό τρόμου από το οποίο λίγοι μπορούσαν να μείνουν ανεπηρέαστοι.

Ας σταθούμε στον Κωνσταντίνο Παλαιολόγο και ας προσπαθήσουμε να μπούμε στο μυαλό του και να ερμηνεύσουμε την ψυχοσύνθεσή του. Ποια ήταν η στάση του μπροστά σε ένα αβάσταχτου βάρους διακύβευμα, όπως η Άλωση της Κωνσταντινούπολης και συνεπώς η οριστική πτώση της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας;

Μην ξεχνάμε ότι της Άλωσης προηγήθηκαν άλλα τετρακόσια χρόνια βαθμιαίας τουρκικής κατακτητικής εξάπλωσης. Η Ανατολική Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία, ελληνοποιημένη ήδη από αιώνες, ψυχορραγούσε όλους αυτούς τους αιώνες μέσα σε σκληρά μαρτύρια των χριστιανικών λαών που την αποτελούσαν. Το Ισλάμ δεν λειτουργούσε σαν τους «αχρείους» Φράγκους. Το Ισλάμ αφομοίωνε, προσηλύτιζε, απορροφούσε.

Τον καιρό της βασιλείας του Παλαιολόγου είχε απομείνει μόνο η Κωνσταντινούπολη και κάποιες λίγες μικρές κτήσεις. Βέβαια, χωρίς την Κωνσταντινούπολη δεν θα μπορούσε να σταθεί ο Μεχμέτ και κατ’ επέκταση η Οθωμανική Αυτοκρατορία, δεν ισχύει απόλυτα ότι αν δεν έπεφτε τότε θα έπεφτε κάποια χρόνια μετά. Δεν ξέρουμε τι θα γινόταν.

Ο Κωνσταντίνος είχε όλο το χρόνο να σκεφτεί και να πάρει τις αποφάσεις του. Ήξερε την ιστορία, γνώριζε τι είχε συμβεί απο τον εκτουρκισμό και την αφομοίωση στο οθωμανικό δοβλέτι όλης της Μικράς Ασίας, είχε όλα τα ιστορικά δεδομένα μπροστά του.

Το διακύβευμα ήταν ο Ελληνισμός. Οι Έλληνες θα χλόμιαζαν ως οντότητα, αν σε εκείνη, την πιο σημαδιακή φάση της Ιστορίας, κάποιοι λίγοι με επικεφαλής τον μαρτυρικό βασιλιά δεν επέλεγαν να πεθάνουν με το σπαθί στο χέρι. Τριάντα εννέα ολόκληρα χρόνια πριν ο Κολόμβος ανακαλύψει την Αμερική, έλαβε χώρα η θυσία του αυτοκράτορα. Η σύγχρονη Ελλάδα υπάρχει προπάντων χάρη σε εκείνον. Τριάντα εννέα ολόκληρα χρόνια πριν ο Κολόμβος ανακαλύψει την Αμερική, επαναλαμβάνω. Κι έτσι επιβίωσε ο Ελληνισμός.

Ένας από τους πιο διαδεδομένους θρύλους είναι αυτός του «Μαρμαρωμένου Βασιλιά». Τι γνωρίζουμε για τον θάνατο του Κωνσταντίνου Παλαιολόγου και τι από όλα έχει πραγματική βάση αλήθειας;

Ο Κωνσταντίνος Παλαιολόγος μπήκε στην έξαψη της μάχης, φέροντας στολή και εξάρτυση απλού στρατιώτη, με τρεις φίλους, τον υπέροχο λόγιο, ουμανιστή και άνθρωπο Θεόφιλο Παλαιολόγο,, τον καταπληκτικό πολεμιστή και με υπέροχη φωνή Ιωάννη Δαλμάτη, για τον οποίο οι ιστορικοί μας απαξίωσαν να τον μνημονεύσουν, έστω, ως φόρο τιμής, και τον υπέροχο τρελό, τον δον Φρανθίσκο ντε Τολέδο, Ισπανό ιππότη και μακρινό συγγενή του Κωνσταντίνου, από τους Κομνηνούς.

Το πτώμα του Αυτοκράτορα δεν αναγνωρίστηκε ποτέ και ούτε τάφος υπάρχει. Για χρόνια, ένας ρωμιός καφετζής, στο Βαφά Μεϊδάνι, άναβε ένα καντηλάκι, ισχυριζόμενος ότι εκεί είναι ο τάφος του Μαρμαρωμένου Βασιλιά. Το έκανε για καθαρά εμπορικούς σκοπούς.

Όλες οι εικασίες για τον τάφο του Κωνσταντίνου είναι ψευδείς. Ο θρύλος του Μαρμαρωμένου Βασιλιά δεν με ικανοποιεί, αλλά λίγη σημασία έχει αυτό. Η Ιστορία, γενικά, είναι αρκετά έως αφόρητα άδικη απέναντί του.

Ο σουλτάνος Μεχμέτ τι χαρακτήρας ήταν; Γιατί αποφάσισε να σχεδιάσει την πολιορκία της Κωνσταντινούπολης σχεδόν αμέσως μετά την άνοδό του στην εξουσία της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας;

Με σημερινούς όρους θα τον περιγράφαμε ως κυκλοθυμικό. Άγριος σαν καταιγίδα και γλυκός σαν μέλι, βαθύτατα είρων και απίστευτα κρυψίνους. Τα μυστικά του δεν τα μοιραζόταν ούτε με τον εαυτό του. Ικανότατος και ευφυέστατος είχε πολλά χαρίσματα και πολλαπλάσια προσωπικά ελαττώματα. Τον απασχολούσε πολύ το θέμα της Ιστορίας και πώς θα τον κατέγραφε.

Ήθελε να πετύχει εκεί που στρατοί ολόκληροι χάθηκαν και ηγέτες ταπεινώθηκαν. Στα απόρθητα τείχη της Πόλης. Η άλωση της Κωνσταντινούπολης στάθηκε για αυτόν το μεγάλο όραμα. Το πραγματοποίησε. Κινητοποίησε μια μεγάλη στρατιά που όμοιά της δεν είχε δει τότε ο κόσμος. Ήταν πανέξυπνος αλλά και με πολλά πάθη, καθώς και εσωτερικούς εχθρούς. Τους αντιμετώπισε όλους με επιτυχία.

Παροιμιώδης στάθηκε η αντιμετώπιση εκ μέρους των Γενιτσάρων. Ήταν δεκαεννιά χρονών όταν ανέβηκε στο θρόνο και είκοσι ενός όταν κατέκτησε την Πόλη. Η Κωνσταντινούπολη ήταν ο πόθος του. Χωρίς αυτή, ούτε αυτός θα μπορούσε να συνεχίσει στο θρόνο του ούτε η Οθωμανική Αυτοκρατορία να αποκτήσει ένα σημείο αναφοράς.

Οι «54 ημέρες – Η πολιορκία και η άλωση της Κωνσταντινούπολης» είναι το πρώτο σας μυθιστόρημα. Ποιο ήταν το ερέθισμα που σας ώθησε να γράψετε το βιβλίο και να φωτίσετε την περίοδο της Άλωσης;

Οι μη ικανοποιητικές ερμηνείες και προσεγγίσεις που μας έδιναν στο σχολείο. Η «μαλακωμένη» επίσημη ιστορία. Ένα άρθρο. Μια τυχαία εκπομπή στην τηλεόραση. Ένα βιβλίο που έφερε άλλο βιβλίο κι εκείνο με τη σειρά άλλα βιβλία, που έγιναν πολλά και οι πληροφορίες ασφυκτιούσαν και έψαχναν διέξοδο. Και το αποτόλμησα να γράψω για την Άλωση ιδωμένη λογοτεχνικά.

Ποιος ήταν ο στόχος σας, τι θέλατε να πετύχετε με τη συγγραφή του εν λόγω βιβλίου;

Είναι πάντα άδικο για εκείνους που κάνουν το καθήκον τους να τους ξεχνάμε και με το πέρασμα του χρόνου να τους εξισώνουμε με εκείνους που δεν το έκαναν, ώστε να μη σκανδαλίζεται ο κόσμος. Δεν είναι σωστό. Είναι άδικο.

Οι μορφές του Παλαιολόγου και των υπόλοιπων υπερασπιστών είναι ριγμένες από την Ιστορία. Ο Κωνσταντίνος Παλαιολόγος είναι ιδεολογικά άστεγος, μια μορφή, ίσως η πιο σημαντική, τόσο δυσανάλογα ριγμένη. Δεν εντάσσεται σε καμία από τις καθιερωμένες κατηγορίες προσωπικοτήτων που έχει μάθει να παραδέχεται και να αγαπάει ο ελληνικός λαός. Κι όμως, είναι ο πιο σημαντικός.

Τέλος, είμαι υπέρ της καλής γειτονίας και της ειρηνικής συνύπαρξης των λαών. Αν είναι να ζουν ειρηνικά οι λαοί, ας μαλακώνουμε και την ιστορία, κανένα πρόβλημα. Η αυτοκριτική όμως δεν πρέπει να απουσιάζει. Είναι το μεγαλύτερο μάθημα που μπορεί να προσφέρει η ιστορία. Και στο θέμα της Άλωσης και όσων επακολούθησαν, αυτοκριτική ακόμη δεν έχει γίνει. Όλα αυτά μέσα βέβαια από το μεγεθυντικό φακό της λογοτεχνίας.

*Ο Βασίλης Τσιάμης γεννήθηκε το 1971. Σπούδασε στο Τμήμα Φιλοσοφίας, Παιδαγωγικής και Ψυχολογίας του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών. Ζει στην Αθήνα και εργάζεται ως διορθωτής κειμένων. Οι «54 ημέρες – Η πολιορκία και η άλωση της Κωνσταντινούπολης» είναι το πρώτο βιβλίο του.

https://www.thetoc.gr/

Ποιος είναι ο «Κουκλουτζάς» και ποιο σημερινό πλούσιο προάστιο αποκαλούταν Αρσακλί; Ποια συνοικία λεγόταν Καπουτζήδα και πού βρισκόταν η Μπάρα – ή αλλιώς η… Τρούμπα της Θεσσαλονίκης; Ακολουθήστε μας σε ένα ταξίδι στον χρόνο για να ανακαλύψετε τα παλιά ονόματα των συνοικιών της Θεσσαλονίκης.

Κουκλουτζάς

Όταν οι μικρασιάτες πρόσφυγες έφτασαν στην Θεσσαλονίκη το 1922, εκείνοι οι οποίοι είχαν έρθει από την συνοικία Κουκλουτζάς της Σμύρνης, εγκαταστάθηκαν σε μια περιοχή βορειοδυτικά της πόλης, που ονόμασαν «Νέο Κουκλουτζά». Η λέξη σημαίνει «εύοσμον άνθος», γι’ αυτό και το 1955 η περιοχή μετονομάστηκε «Εύοσμος», όπως είναι γνωστή ως σήμερα.

Αρσακλί

«Αρσακλί» ή «Ακσακλί» αποκαλούταν το Πανόραμα όσο κατοικούταν από μουσουλμάνους, τον 18ο αιώνα. Υπαγόταν στο «ναχιγιέ» της Καλαμαριάς, μέχρι που το 1914, μικρασιάτες πρόσφυγες ίδρυσαν νέο χωριό, ενώ η νέα του ονομασία δόθηκε μετά το τέλος του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου.

Καπουτζήδα

Η παραπάνω λέξη σημαίνει «καστροφύλακες». Έτσι ονομαζόταν από τα βυζαντινά χρόνια ως το 1927 η Πυλαία, ο παραδοσιακός οικισμός που ακόμη και με το νέο του όνομα θυμίζει στην Θεσσαλονίκη ότι οι κάτοικοί του φυλούν τις πύλες της πόλης. Η αρχαία ονομασία της Πυλαίας ήταν «Στρέψα».

Φραγκομαχαλάς

Η γειτονιά δίπλα στα Άνω Λαδάδικα που, μετά από μια μικρή «παραλλαγή», σήμερα αποκαλείται «Φράγκων», «βαφτίστηκε» εξαιτίας των ευρωπαίων κατοίκων που συγκεντρώθηκαν στη γειτονιά τον 19ο αιώνα για να ζήσουν. Γι’ αυτό και δεσπόζει εδώ ο καθολικός ναός της Αμώμου Συλλήψεως, η λεγόμενη Φραγκοκκλησιά.

Τσερέμπουλον

Έτσι ονομαζόταν το βυζαντινό λιμάνι της πόλης, που βρισκόταν εκεί όπου σήμερα συναντάμε την περιοχή των Δικαστηρίων και τα Λαδάδικα.

Περισσότερα

Απολυτίκιο Θεοφανείων

Εν Ιορδάνη βαπτιζομένου σου Κύριε
η της Τριάδος εφανερώθη προσκύνησις
του γαρ Γεννήτορος η φωνή προσεμαρτύρει Σοι
αγαπητόν Σε Υιόν ονομάζουσα
και το Πνεύμα εν είδει περιστεράς
εβεβαίου του λόγου το ασφαλές
Ο επιφανείς Χριστέ ο Θεός
Και τον κόσμον φωτίσας δόξα Σοι

Κοντάκιο Θεοφανείων

Επεφάνης σήμερον τη οικουμένη
και το Φως Σου Κύριε εσημειώθη εφ΄ ημάς
εν επιγνώσει υμνούντας Σε
Ήλθες εφάνης το Φως το απρόσιτον

Μεγαλυνάριο Θεοφανείων

Σήμερον επέφανεν ο Σωτήρ
εν μορφή ως δούλου βαπτισθήναι
μετά σαρκός υπό Ιωάννου
εν Ιορδάνου ρείθροις
ίνα βροτών εκπλύνει
τα παραπτώματα

Το πρώτο φλουρί της βασιλόπιτας που μου ’πεσε –ένα αληθινό φλουρί, γιατί ο πατέρας μου τον καιρό εκείνο, πριν φτωχύνει ακόμη, όπως φτώχυνε στα υστερνά του, συνήθιζε να βάζει στη βασιλόπιτα του σπιτιού μας μια χρυσή εγγλέζικη λίρα– βγήκε μοιρασμένο.

Πώς έρχονται τα πράγματα καμιά φορά!

Ο πατέρας μου, όρθιος μπροστά στο αγιοβασιλιάτικο τραπέζι, έκοβε την πίτα, ονοματίζοντας κάθε κομμάτι ξεχωριστά, πριν κατεβάσει το μεγάλο μαχαίρι του ψωμιού. Αφού έκοψε το κομμάτι του σπιτιού, των αγίων, το δικό του και της μητέρας μου, πριν αρχίσει να κομμάτια των παιδιών, σταμάτησε, σα να θυμήθηκε κάτι.

«Ξεχάσαμε», είπε, «το κομμάτι του φτωχού. Αυτό έπρεπε να ’ρθει ύστερ’ από τους αγίους. Ας είναι όμως. Θα το κόψω τώρα και ύστερα θ’ αρχίσω τα παιδιά. Πρώτα ο φτωχός».

Κατέβασε το μαχαίρι.

«Του φτωχού…» ονομάτισε.

Έπειτα ερχότανε το δικό μου κομμάτι, που ήμουν ο μεγαλύτερος από τα παιδιά.

Καθώς τραβούσε όμως το κομμάτι του φτωχού, για να κόψει το δικό μου, το χρυσό φλουρί κύλησε απάνω στο τραπεζομάντιλο. Το κόψιμο της πίτας σταμάτησε. Κοιτάζαμε ο ένας τον άλλον, κι ο πατέρας όλους μας.

Περισσότερα

Χθες την εσπέραν», έγραφε η «Καθηµερινή» στις 14 Ιουλίου 1920, «περί την δύσιν, το πυροβόλον απηύθυνεν από των λόφων εκατό ελληνικών πόλεων, βαρύβοον εσπερινόν ύμνον προς τον Θεόν της Ελλάδος διότι ηυνόησε τα Ελληνικά όπλα εν τη απελευθερωτική των προσπαθεία. Κατά την ιδίαν ώραν, χθες, ο μουεζίνης θ’ απηύθυνε, μελαγχολικώτερος ή άλλοτε, από των μιναρέδων του Σουλτάν Σελήμ προς τον δύοντα ήλιον της Αδριανουπόλεως, αντί προσευχής, πικρόν παράπονον διά τον Αλλάχ, όστις εγκατέλειψε τους πιστούς και ευνοεί τους απίστους».

Σημείο αναφοράς στην Ανατολική Θράκη, η Αδριανούπολη είχε καταληφθεί από τον ελληνικό στρατό στις 12 Ιουλίου, ενώ την επομένη εισερχόταν στην πόλη ο βασιλιάς Αλέξανδρος. «Η κατάληψις ολοκλήρου της Ανατολικής Θράκης, μέχρι της Μαύρης Θαλάσσης και της γραμμής της Τσατάλτζας πιστεύεται ότι θα έχει συντελεσθή εντός βραχυτάτου διαστήματος και όλως ακόπως πλέον», έγραφε το ίδιο φύλλο της εφημερίδας. Επειτα από δύο εβδομάδες (28 Ιουλίου/10 Αυγούστου 1920) υπογραφόταν η Συνθήκη των Σεβρών, με την οποία –πέραν των άλλων– αποδιδόταν στην Ελλάδα το μεγαλύτερο μέρος της Ανατολικής Θράκης.

Είκοσι έξι μήνες αργότερα (Σεπτέμβριος 1922), όταν διεξάγονταν οι συνομιλίες οι οποίες κατέληξαν στη Σύμβαση Ανακωχής των Μουδανιών, η κατάσταση ήταν πολύ διαφορετική.

Ο ελληνικός στρατός είχε ηττηθεί στη Μικρά Ασία και το ηθικό των δυνάμεών του στην Ανατολική Θράκη ήταν καταρρακωμένο. Και μπορεί οι Τούρκοι να μη διέθεταν δυνάμεις στην περιοχή ούτε να είχαν εύκολη πρόσβαση στην Ανατολική Θράκη –καθώς οι σύμμαχοι, κυρίως οι Βρετανοί, κατείχαν τα Στενά και την Κωνσταντινούπολη–, ωστόσο ούτε για την Ελλάδα ήταν εύκολο να διατηρήσει στην επικράτειά της την περιοχή: μετά την κατάρρευση και την καταστροφή στη Μικρασία –με ό,τι συνεπαγόταν αυτή– μια νέα πολεμική σύγκρουση για τη διατήρηση της Ανατολικής Θράκης θα ήταν από κάθε άποψη δυσβάσταχτη, δεν θα εξασφάλιζε την υποστήριξη της Βρετανίας – ίσως να οδηγούσε και σε σύγκρουση μαζί της, μια και η Βρετανία ενδιαφερόταν κυρίως για τον έλεγχο των Στενών και ουδόλως για την Ανατολική Θράκη–, ενδεχομένως δε, θα πρόσφερε ερείσματα στην τουρκική επιδίωξη για διεκδίκηση υπέρογκων πολεμικών αποζημιώσεων έναντι της Ελλάδας.

Υπό το βάρος αυτών των δεδομένων, ελήφθη από τον Ελευθέριο Βενιζέλο –που είχε επανέλθει στο προσκήνιο, ηγούμενος της ελληνικής διπλωματίας και επηρεάζοντας αποφασιστικά τις επιλογές της τότε κυβέρνησης– η απόφαση για απόσυρση του ελληνικού στρατού από την Ανατολική Θράκη και η εκχώρησή της στην Τουρκία. Ηταν σωστή αυτή η απόφαση; Θα μπορούσε να γίνει κάτι διαφορετικό και να μην παραδοθεί η Ανατολική Θράκη; Τα στρατιωτικά δεδομένα στην περιοχή και τα διπλωματικά τεκταινόμενα κατά την περίοδο αυτή επέτρεπαν κάποια άλλη επιλογή; Το ερώτημα αυτό, το οποίο φορτίζεται από τις αντιπαραθέσεις του Εθνικού Διχασμού, προσεγγίζουν ο Αγγελος Συρίγος και ο Θεοδόσης Καρβουναράκης.

Περισσότερα