Anextlomarus
Anextlomarus və ya Anextiomarus (qall dilində: Anextlomāros, “Böyük qoruyucu”) qədim kelt tanrısıdır. Arbeiada (müasir Saut-Şilds, İngiltərə) tapılmış kitabədə o, Roma tanrısı Apollonun epiteti kimi göstərilir. Adın qadın forması olan Anextlomara Aventikumda (indiki Avanş, İsveçrə) tapılmış Qallo-Roma ithaf kitabəsində qeydə alınıb. Onun adına, ehtimal ki, Fransanın Le-Man şəhəri yaxınlığında tapılmış fraqmentar kitabənin natamam hissəsində də rast gəlinir.
Adı
[redaktə | vikimətni redaktə et]
Qall dilindəki teonim Anextlomāros adı “böyük qoruyucu”,[1] “böyük qoruma ilə bağlı”[2] və ya “qoruma baxımından böyük olan” kimi izah edilir.[3] Ad anextlo- (“qoruma”; qədim irland dilindəki anacul sözü ilə müqayisə olunur) və māros (“böyük”) sözlərinin birləşməsindən yaranıb.[3][2][4] Aventikumda (müasir Avanş) qeydə alınmış qadın forması Anextlomarā “Böyük qoruyucu qadın” kimi tərcümə olunur.[5]
Anextlomarus adı Lanqresdə şəxs adı kimi də qeydə alınıb.[6][7]
Epiqrafika
[redaktə | vikimətni redaktə et]Anextlomarus Apollonla eyniləşdirilir və Roma Britaniyası ilə Qalliyada azsaylı latın ithaf kitabələrində qeydə alınıb. Bu nümunələr arasında qadın forması olan Anextlomara da yer alır.[1] Anextlomarus adı tanrıya həsr olunmayan dəfn kitabəsində şəxsi ad kimi də işlənib.[8][6][7]
Britaniyada bu tanrıya dair yeganə kitabə Arbeiadan (Saut-Şilds) tapılmış bürünc pateradır. Kitabədə tanrının adı Anextiomarus şəklində yazılıb. Sonrakı tədqiqatçılar isə yazıdakı mübahisəli hərfin I yox, L ola biləcəyini və adın Anextlomarus kimi oxunmasının daha uyğun olduğunu irəli sürüblər. Qalliyada tapılmış digər kitabələrdə Anextlo- forması işlədildiyi üçün bu oxunuş daha geniş qəbul olunur. Bununla belə, Roma Britaniyasındakı kitabənin faktiki yazılışında Anextio- forması görünür.[9][10]
Le-Man yaxınlığında tapılmış digər kitabə ciddi şəkildə zədələnib və tanrının adı yalnız ehtimala əsasən bərpa olunur. Kitabə Aulerklər Kenomani tayfasının ərazisindən tapılıb. Burada Anextlomarusun Apollonla eyniləşdirildiyi ehtimal edilir.[1]
Aventikumdan (Avanş) tapılmış kitabə eramızın I–III əsrlərinə aid edilir. Burada tanrının qadın forması olan Anextlomara hakim imperatorla birlikdə qeyd olunur.[6] İthafı edən şəxsin nomeni Publicius idi. Bu ad onun Roma bələdiyyələrində və koloniyalarında xidmət edən azad edilmiş ictimai qul olduğunu göstərir. Onun kelt mənşəli kognomeni Aunus isə yerli mənşəyinə işarə edir. Buradakı Augustus hakim imperatorun ümumi titulu kimi başa düşülür.
Regula Frei-Stolba və Anne Bielman bu birgə ithafı imperator kultunu yerli dini ənənə ilə əlaqələndirmək cəhdi kimi qiymətləndirirlər. Onların fikrincə, tanrı adının yazılışında yunan xii hərfinə uyğun gələn iri X hərfinin işlədilməsi Roma işğalından əvvəlki qall epiqrafik ənənəsinin xüsusiyyətlərindən biridir.[6]
İstinadlar
[redaktə | vikimətni redaktə et]- 1 2 3 Maier, 1997. səh. 16
- 1 2 Delamarre, 2003. səh. 49, 218–219
- 1 2 Markey, 2003. səh. 295–296
- ↑ Lambert, 2008. səh. 91–92
- ↑ Poux, Matthieu; Demierre, Matthieu. Le sanctuaire de Corent (Puy-de-Dôme, Auvergne): Vestiges et rituels. CNRS Éditions. 2022. 623. ISBN 978-2-271-14176-7.
- 1 2 3 4 Frei-Stolba, Bielman, 1996. səh. 87–89
- 1 2 Maier, 2001. səh. 198
- ↑ Corpus Inscriptionum Latinarum 13, 11583
- ↑ Collingwood, Wright, 1991. səh. 58
- ↑ Birkhan, 1997. səh. 619
Ədəbiyyat
[redaktə | vikimətni redaktə et]- Birkhan, Helmut. Kelten: Versuch einer Gesamtdarstellung ihrer Kultur. Verlag der Österreichischen Akademie der Wissenschaften. 1997. ISBN 978-3-7001-2609-6.
- Collingwood, Robin George; Wright, R. P. The Roman Inscriptions of Britain: Instrumentum domesticum. Clarendon Press. 1991.
- Delamarre, Xavier. Dictionnaire de la langue gauloise: Une approche linguistique du vieux-celtique continental. Errance. 2003. ISBN 9782877723695.
- Frei-Stolba, Regula; Bielman, Anne. Musée romain d'Avenches: les inscriptions : textes, traduction et commentaire. Association Pro Aventico, Université de Lausanne. 1996. ISBN 978-2-9700112-0-0.
- Lambert, Pierre-Yves. "Gaulois Solitumaros". Études celtiques. 36 (1). 2008: 89–101. doi:10.3406/ecelt.2008.2303.
- Maier, Bernhard. Dictionary of Celtic Religion and Culture. Boydell & Brewer. 1997. ISBN 978-0-85115-660-6.
- Maier, Bernhard. Die Religion der Kelten: Götter, Mythen, Weltbild. Munich: C. H. Beck. 2001. ISBN 3-406-48234-1.
- Markey, Tom L. "Gaulish Anextlomārus Revisited". Historische Sprachforschung / Historical Linguistics. 116 (2). 2003: 295–301. ISSN 0935-3518. JSTOR 40849195.
