Məzmuna keç

Model

Vikipediya, azad ensiklopediya
Təcili yardım maşının modeli
Molekul modeli; rəngli kürəciklər müxtəlif atomları təmsil edir

Model — obyektin, şəxsin və ya sistemin informativ təsviridir. Termin ilkin olaraq XVI əsr ingilis dilində binanın planı mənasını ifadə edirdi və fransız və italyan dilləri vasitəsilə nəticədə latınca Şablon:Wikt-lang — "ölçü" sözündən yaranmışdır.[1]

Modellər fiziki modellərə (məsələn, gəmi modeli) və mücərrəd modellərə (məsələn, hava proqnozunun hazırlanması məqsədilə atmosferin fəaliyyətini təsvir edən riyazi tənliklər sistemi) bölünə bilər. Mücərrəd və ya konseptual modellər elm fəlsəfəsinin əsas anlayışlarından biridir.[2][3]

Elmi tədqiqat və tətbiqi elmdə modeli nəzəriyyə ilə qarışdırmaq olmaz: modelin məqsədi dünyanı daha yaxşı anlamaq və ya onun haqqında proqnozlar vermək üçün reallığı təsvir etmək olduğu halda, nəzəriyyə daha iddialıdır və reallığın izahını verməyə çalışır.[4]

Modellərin növləri

[redaktə | vikimətni redaktə et]

Xüsusi kontekstlərdə model

[redaktə | vikimətni redaktə et]

İsim kimi model sözü müəyyən sahələrdə "struktur dizaynı və ya quruluşu" ilkin mənasından irəli gələn xüsusi mənalarda işlədilir:

  • Model (incəsənət) — rəssam üçün poza verən şəxs; məsələn, XV əsrdə Leonardo da Vinçinin Sonuncu şam yeməyi əsərində Bibliyadakı Yəhudanı təmsil edən cinayətkar.
  • Model (şəxs) — başqalarının nümunə götürməsi üçün şablon rolunu oynayan şəxs; məsələn, rol modeli. Bu anlayış çox vaxt kommersiya məhsullarının reklamı kontekstində işlədilir. İlk moda modellərindən biri 1853-cü ildə dizayner Şarl Frederik Uortun həyat yoldaşı Mari Vernet Uort olmuşdur.[5][6]
  • Model (məhsul) — kataloqda və ya sərgi salonunda nümayiş etdirilən məhsulun konkret dizaynı; məsələn, ilk avtomobil modellərindən biri olan Ford Model T.
  • Model orqanizm — digər orqanizmlərdəki bioloji hadisələri öyrənmək üçün tədqiq edilən qeyri-insan növü; məsələn, C vitamini çatışmazlığının yaratdığı sinqa xəstəliyini öyrənmək üçün C vitamini çatışmazlığı yaradılmış qvineya donuzu. Belə bir təcrübənin insan üzərində aparılması etik baxımdan qəbuledilməz olardı.
  • Model (mimikriya) — başqa bir növ tərəfindən təqlid edilən növ.
  • Model (məntiq) — verilmiş aksiomlar sistemini ödəyən struktur; məsələn, natural ədədlər 1, 2, 3, ... çoxluğu, toplama və vurma kimi riyazi əməllər və `<` kimi münasibətlər verilmiş nəzəriyyənin müddəalarını təmin edir.[7]
  • Model (CGI) — xüsusi proqram təminatı vasitəsilə obyektin üçölçülü hər hansı səthinin riyazi təsviri.
  • Model (MVC) — proqram təminatının istifadəçi interfeysindən fərqli olaraq informasiya təqdim edən daxili komponenti.

Fiziki model

[redaktə | vikimətni redaktə et]
İngiltərənin Qlosterşir qraflığındakı Bourton-on-the-Water kəndinin 1:9 miqyaslı modelinin bir hissəsi

Fiziki model (ən çox sadəcə "model" adlandırılır, lakin burada konseptual modeldən fərqləndirilir) obyektin, şəxsin və ya sistemin daha kiçik və ya daha böyük ölçüdə fiziki təsviridir. Modelləşdirilən obyekt kiçik (məsələn, atom), böyük (məsələn, Günəş sistemi) və ya real ölçüdə (məsələn, oxşar bədən quruluşuna malik potensial müştərilərə geyim nümayiş etdirən moda modeli) ola bilər.

Modelin və onun təsvir etdiyi obyektin həndəsəsi çox vaxt bir-birinə oxşar olur; yəni biri digərinin miqyas üzrə dəyişdirilmiş formasıdır. Lakin bəzi hallarda oxşarlıq yalnız təxmini olur və ya hətta qəsdən təhrif edilir. Bəzən bu təhrif sistematik xarakter daşıyır. Məsələn, topoqrafiyanın modelləşdirilməsi zamanı üfüqi istiqamətdə sabit miqyas, şaquli istiqamətdə isə daha böyük sabit miqyas tətbiq edilərək ərazidəki dağların relyefi daha aydın göstərilə bilər.

Memarlıq modeli konstruksiyanın daxilindəki qarşılıqlı əlaqələri və ya konstruksiyanın ətraf mühitlə xarici əlaqələrini vizuallaşdırmağa imkan verir. Digər istifadə sahəsi oyuncaqlardır.

Ölçmə cihazları ilə təchiz edilmiş fiziki modellər mühəndislik layihələndirməsində maye axınlarının tədqiqi üçün effektiv vasitədir. Fiziki modellər avadanlıq və proseslərin layihəsini optimallaşdırmaq üçün çox vaxt hesablama maye dinamikası modelləri ilə birlikdə istifadə olunur. Bura binaların, nəqliyyat vasitələrinin, insanların və ya hidravlik qurğuların ətrafındakı xarici axınlar daxildir. Bu məqsədlə külək tunelində və su tunelində sınaqlardan tez-tez istifadə edilir.

Ölçmə cihazları ilə təchiz edilmiş fiziki modellər daxili axınları da araşdırmağa imkan verir. Bu, havalandırma kanallarının, çirklənməyə nəzarət avadanlıqlarının, qida emalı maşınlarının və qarışdırıcı qabların layihələndirilməsində istifadə olunur. Bu halda şəffaf axın modellərindən axın hadisələrinin təfərrüatlarını müşahidə etmək üçün istifadə edilir. Bu modellər həm həndəsə, həm də mühüm qüvvələr baxımından miqyaslandırılır; məsələn, Frud ədədi və ya Reynolds ədədi miqyaslandırmasından istifadə olunur (bax: Oxşarlıq (modelləşdirmə)).

Kompüterlərdən əvvəlki dövrdə Böyük Britaniya iqtisadiyyatı MONIAC hidravlik modeli vasitəsilə modelləşdirilirdi. Məsələn, vergi artımlarının məşğulluğa təsirini proqnozlaşdırmaq üçün bu modeldən istifadə olunurdu.

Konseptual model

[redaktə | vikimətni redaktə et]
Hava modelləri fizika qanunlarına əsaslanan diferensial tənliklərdən və planeti üçölçülü şəbəkəyə bölən koordinat sistemindən istifadə edir.

Konseptual model sistemin nəzəri təsviridir; məsələn, hava proqnozu məqsədilə atmosferin fəaliyyətini təsvir etməyə çalışan riyazi tənliklər sistemi.[8] O, modelin təmsil etdiyi mövzunu anlamağa və ya simulyasiya etməyə kömək edən konsepsiyalardan ibarətdir.

Mücərrəd və ya konseptual modellər elm fəlsəfəsinin əsasını təşkil edir,[2][3] çünki demək olar ki, hər bir elmi nəzəriyyə fiziki və ya insan sferasının müəyyən modelini özündə ehtiva edir. Müəyyən mənada fiziki model "həmişə hansısa konseptual modelin reallaşdırılmasıdır; konseptual model isə əvvəlcədən fiziki modelin layihəsi kimi düşünülür" və daha sonra həmin model qurulur.[9] Beləliklə, bu termin konseptuallaşdırma və ya ümumiləşdirmə prosesindən sonra formalaşdırılan modellərə aiddir.[2][3]

Nümunələr

[redaktə | vikimətni redaktə et]
  • Konseptual model (kompüter elmləri) — proqram təminatının hazırlanmasına kömək etmək üçün obyektlərin və onların qarşılıqlı əlaqələrinin razılaşdırılmış təsviri.
  • İqtisadi model — iqtisadi prosesləri təmsil edən nəzəri konstruksiya.
  • Dil modeli — nitqin tanınması, dilin yaradılması və informasiya axtarışı üçün istifadə olunan təbii dilin ehtimal modeli.
  • Riyazi model — sistemi riyazi anlayış və dillərdən istifadə etməklə təsvir edən model.
    • Statistik model — adətən bir və ya daha çox təsadüfi dəyişənlə digər təsadüfi olmayan dəyişənlər arasındakı əlaqəni müəyyən edən riyazi model.
    • Model (CGI) — xüsusi proqram təminatı vasitəsilə obyektin üçölçülü hər hansı səthinin riyazi təsviri.
  • Tibbi model — "bütün həkimlərin təlim keçdiyi prosedurlar toplusu" kimi təklif olunan model.
  • Mental model — psixologiyada xarici reallığın daxili təsviri.
  • Model (məntiq) — üzərində sonlu sayda əməllər və münasibətlər müəyyən edilmiş çoxluğun verilmiş aksiomlar toplusunu ödəməsi.
  • Model (MVC) — model–görünüş–nəzarətçi proqram təminatı layihələndirmə modelində istifadəçi interfeysindən ("görünüş") fərqli olan informasiya təqdim edən komponent; bu komponent "nəzarətçi" komponenti vasitəsilə əlaqələndirilir.
  • Model akt — mərkəzləşdirilmiş şəkildə hazırlanaraq müxtəlif müstəqil qanunverici orqanlara yayılması və qəbul edilməsi təklif olunan qanun layihəsi.
  • Standart model (dəqiqləşdirmə).

Ümumi model nəzəriyyəsinə görə modellərin xüsusiyyətləri

[redaktə | vikimətni redaktə et]

Herbert Stachowiaka görə model ən azı üç xüsusiyyətlə xarakterizə olunur:[10]

1. Təsvir etmə
Model həmişə nəyinsə modelidir — o, mövcud və ya xəyali, təbii və ya süni bir ilkin obyektin təsviri və ya təqdimatıdır. Həmin ilkin obyektin özü də model ola bilər.
2. Sadələşdirmə
Ümumiyyətlə, model ilkin obyektin bütün xüsusiyyətlərini özündə ehtiva etmir; yalnız modelin yaradıcısı və ya istifadəçisi üçün əhəmiyyətli hesab edilən xüsusiyyətləri əks etdirir.
3. Praqmatizm
Model ilkin obyektlə birmənalı şəkildə əlaqələndirilmir. O, ilkin obyektin əvəzedicisi kimi istifadə olunmaq üçün nəzərdə tutulur:
a) müəyyən subyektlər üçün (kim üçün?);
b) müəyyən zaman aralığında (nə zaman?);
c) müəyyən konseptual və ya fiziki fəaliyyətlərlə məhdudlaşdırılmış şəkildə (nə məqsədlə?).

Məsələn, küçə xəritəsi şəhərdəki real küçələrin modelidir (təsvir). Xəritədə küçələrin istiqaməti göstərilir, lakin, məsələn, yol nişanları və yol cizgiləri göstərilmir (sadələşdirmə). Xəritə şəhərdə istiqaməti müəyyənləşdirmək məqsədilə piyadalar və nəqliyyat vasitələrinin sürücüləri üçün hazırlanır (praqmatizm).

"Əhatə" və "təhrif" kimi əlavə xüsusiyyətlər də təklif edilmişdir.[11] Həmçinin "etibarlılıq" xüsusiyyəti də irəli sürülmüşdür.[12] Amerikalı filosof Maykl Veysberq konkret və riyazi modelləri fərqləndirir və kompüter simulyasiyalarını (hesablama modelləri) ayrıca model sinfi kimi təklif edir.[13]

Modellərdən istifadə

[redaktə | vikimətni redaktə et]

Brüs Edmondsa görə modellərin ən azı beş ümumi istifadə məqsədi vardır:[14]

  • Proqnoz — naməlum məlumatların, o cümlədən təlim məlumatlarının əhatə dairəsində olan məlumatların (interpolyasiya) və həmin əhatə dairəsindən kənarda olan məlumatların (ekstrapolyasiya) etibarlı şəkildə əvvəlcədən müəyyən edilməsi.
  • İzah — məlumatlarda müşahidə olunan qanunauyğunluqları izah edə bilən mexanizmlər təklif etməklə səbəb-nəticə əlaqələrinin mümkün zəncirlərinin müəyyənləşdirilməsi.
  • Nəzəri ekspozisiya — modelləşdirilən sistemin davranışı haqqında yeni fərziyyələrin aşkar edilməsi və ya irəli sürülməsi, yaxud mövcud fərziyyələrin təkzib edilməsi.
  • Təsvir — modelləşdirilən sistemin mühüm aspektlərinin təqdim edilməsi.
  • İllüstrasiya — ideyanın və ya izahın çatdırılması.

Həmçinin bax

[redaktə | vikimətni redaktə et]

Şablon:Cols

İstinadlar

[redaktə | vikimətni redaktə et]
  1. ↑ Oxford English Dictionary, Oxford University Press, doi:10.1093/OED/3984201854, İstifadə tarixi: 1 iyul 2023
  2. 1 2 3 Merriam-Webster, Merriam-Webster's Collegiate Dictionary, Merriam-Webster, 10 oktyabr 2020 tarixində orijinalından arxivləşdirilib, İstifadə tarixi: 12 iyun 2021.
  3. 1 2 3 Tatomir, A.; və b. "Conceptual model development using a generic Features, Events, and Processes (FEP) database for assessing the potential impact of hydraulic fracturing on groundwater aquifers". Advances in Geosciences. 45. 2018: 185–192. Bibcode:2018AdG....45..185T. doi:10.5194/adgeo-45-185-2018. hdl:20.500.11820/b83437b4-6791-4c4c-8f45-744a116c6ead.
  4. ↑ Wunsch, G. "Theories, models, and data". Demografie. 36 (1). 1994: 20–29. PMID 12346076.
  5. ↑ "modelworker.com". 17 oktyabr 2007 tarixində orijinalından arxivləşdirilib.
  6. ↑ Walker, Harriet. "Fabulous faces of fashion: A century of modelling". The Independent. 4 may 2009. 28 may 2011 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 5 sentyabr 2017.
  7. ↑ Chang and Keisler, p. 1
  8. ↑ Forecast models, Met Office.
  9. ↑ Ibrahim A. Halloun, Modeling Theory in Science Education (2007), p. 36.
  10. ↑ Herbert Stachowiak: Allgemeine Modelltheorie, 1973, S. 131–133.
  11. ↑ Thalheim: Towards a Theory of Conceptual Modelling. In: Journal of Universal Computer Science, vol. 16, 2010, no. 20, S. 3120
  12. ↑ Dietrich Dörner: Thought and Design – Research Strategies, Single-case Approach and Methods of Validation. In: E. Frankenberger et al. (eds.): Designers. The Key to Successful Product Development. Springer-Verlag, Berlin et al. 1998, S. 3–11.
  13. ↑ M. Weisberg: Simulation and Similarity - using models to understand the world. Oxford University Press, New York 2013
  14. ↑ Edmonds, Bruce. Different Modelling Purposes // Bruce Edmonds; Ruth Meyer (redaktorlar ). Simulating Social Complexity: A Handbook. Understanding Complex Systems. Cham: Springer International Publishing. 2017. 39–58. doi:10.1007/978-3-319-66948-9_4. ISBN 978-3-319-66948-9. İstifadə tarixi: 26 mart 2025.
Mənbə — "https://az.wikipedia.org/w/index.php?title=Model&oldid=9126036"