Yiɣi chaŋ yɛligu maŋamaŋa puuni

Ubangi River

Diyila Dagbani Wikipedia
Ubangi Mɔɣili
kulibɔŋ
Origin of the watercourseMbomou Mɔɣili, Uele Mɔɣili Mali niŋ
Noli ti ko'dooCongo Mɔɣili Mali niŋ
Drainage basinCongo Basin Mali niŋ
TiŋaCentral African Republic, Republic of the Congo, Democratic Republic of the Congo Mali niŋ
Tiŋgbaŋ yaɣili calinli4°7′23″N 22°26′7″E, 0°30′39″S 17°42′30″E Mali niŋ
Map

Tɛmplet:Infobox river

Ubangi Mɔɣili (/(j)ˈbæŋɡi/; Mto Ubangi; Fleuve Oubangui; Mubangi Stroom) ŋɔ nyɛla shɛba ni sabiri shɛli Oubangui, nyɛla mɔɣili din be gbaŋsabila tiŋgbani ka nyɛ mɔɣ'titali zaŋ n-ti Congo Mɔɣili mɔɣ'bihi puuni. Di nyɛla din piligi Mbomou (ko'shɛli din yiri di puuni tooi nyɛla 1,350 m3/s) ka Uele Mɔɣili (ko'shɛli din yiri di mi ni nyɛ 1,550 m3/s) ka nyɛ din zɔri kpari nudirigu zuɣu chaŋ nti pahi di tarisi ni Central African Republic (CAR) mini Democratic Republic of the Congo (DRC). Ubangi Mɔɣili ŋɔ nyɛla din lahi zɔri kpari wulinluhili polo n chani nti gariti Bangui, tiŋzuɣu zaŋ n-ti CAR, di nyaaŋa di nyɛla di na kuli tuɣi zɔri kpari wulinluhili ŋɔ polo n chaŋ nti pahi di tarisi ni DRC mini Republic of the Congo. Bahigu, Ubangi mɔɣili ŋɔ nyɛla din chaŋ nti chirigi Congo Mɔɣili tiŋ yuli booni Liranga.

Ubangi Mɔɣili ŋɔ waɣilim nyɛla 1,060 km (660 mi). Di waɣilim yi laɣim ni Uele Mɔɣili waɣilim di nyɛla din yiɣisi 2,270 km (1,410 mi). Ubangi mɔɣili maa kom yibu shee nyɛla 651,915 km2 (251,706 sq mi). Mɔɣili maa kom din yiri Bangui nyɛla bin din gbaain 800 m3/s (28,000 cu ft/s) zaŋ chaŋ 11,000 m3/s (390,000 cu ft/s) ka di ni zobu nyɛ kamani ~4,000 m3/s (140,000 cu ft/s).[1] Yuuni puuni ko'shɛli din yiri mɔɣili ŋɔ nyɛla ~6,000 m3/s (210,000 cu ft/s).[2] Niriba nyɛla ban mali dihitabili ni Ubangi mɔɣili ŋɔ zuɣusaa polo kom nyɛla din zɔri chani nti luri Chari mɔɣili mini Lake chad pɔi ka naayi kpɛ Congo, Pleistocene saha.[3]

Di mini Congo Mɔɣili nyɛla soli din mali ŋurima ka di sɔŋdi niriba ka bɛ chani bɛ chandi shɛhi di gbaai bahindi bin din gbaai Bangui mini Brazzaville sunsuuni. Bin din gbaai di piligi zaŋ chaŋ kamani kilomita kɔbigi zaŋ chaŋ Bangui, Ubangi mɔɣili ŋɔ nyɛla din di tarisi ni Central African Republic mini Democratic Republic of the Congo (DRC). Lala zuɣu di nyɛla din di tarisi ni DRC mini Republic of Congo sunsuuni hali ti naayi pa zo kpɛ Congo Mɔɣili.

Transaqua scheme (in red)

Lake Chad replenishment project

[mali niŋ | mali mi di yibu sheena n-niŋ]

Yuuni 1960s,[4][5] bɛ daa niŋ nia ni bɛ ŋmaligi kom din yiri Ubangi Mɔɣili bahiri Chari Mɔɣili. Lahabali ban yina ban nia shɛli bɛ ni daa lo ŋɔ ni, bɛ daa boli li Transaqua, kom din yiri Ubangi ŋɔ nyɛla din yɛn chaŋ n ti pahi Lake Chad kom ka di nyɛ binshɛli din yɛn kpaŋsi zahim gbaahibu mini pukparilim zaŋ n-ti central Africans mini Sahelians. Nigerian engineer J. Umolu mini Italian firm Bonifica nyɛla ban gba daa kpaŋsi mɔɣili kom yooi bahi mɔɣ'shɛli dabaam ni yuuni 1980s mini yuuni 1990s .[6][7][8][9][10]

Yuuni 1994, Lake Chad Basin Commission (LCBC)nyɛla ban daa lahi suhiri n bori lala sochibigi ŋɔ yaha ka daa sabi di gbaŋ Silimiin goli March yuuni 2008 ka daa zaŋ tahi nti toondanima zaŋ n-ti LCBC ni bɛ tiŋgbani shɛŋa ni.[11] Silimiin goli April yuuni 2008, LCBC nyɛla ban daa yina n ti di alizama ka yɛlli ni tiŋgbani kam to ni bi saɣi nti lala niŋsim ŋɔ ka bɛ piligi bɛ tuma.

  1. Bossche, J.P. vanden; G. M. Bernacsek (1990). Source Book for the Inland Fishery Resources of Africa, Volume 1. Food and Agriculture Organization of the United Nations. p. 338. ISBN 978-92-5-102983-1.
  2. A chirim ya: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named "Satellite-based estimates of surface water dynamics in the Congo River Basin".
  3. See Cooper, John E. and Hull, Gordon; Gorilla Pathology and Health: With a Catalogue of Preserved Materials, p. 371 ISBN 9780128020395
  4. Ley, Willy (1960). Engineers' Dreams Great Projects That COULD Come True. Viking Press.
  5. Zarembka, David (24 June 2019). "Refilling Lake Chad With Water From The Congo River Using Solar Power". Cleantechnica. https://cleantechnica.com/2019/06/24/refilling-lake-chad-with-water-from-the-congo-river-using-solar-power/.
  6. Journal of Environmental Hydrology, Vol. 7, 1999.
  7. Fred Pearce. Africa at a watershed.
  8. Umolu, J. C.; 1990, Macro Perspectives for Nigeria’s Water Resources Planning, Proc. of the First Biennial National Hydrology Symposium, Maiduguri, Nigeria, pp. 218–262 (discussion of Ubangi-Lake Chad diversion schemes)
  9. The Changing Geography of Africa and the Middle East By Graham Chapman, Kathleen M. Baker, University of London School of Oriental and African Studies, 1992 Routledge. ISBN 0-415-05709-4
  10. Combating Climate Induced Water And Energy Deficiencies In West Central Africa (Ubangi – Lake Chad Inter-basin transfer).
  11. Voice of America News, March 28, 2008 African Leaders Team Up to Rescue Lake Chad.

Coordinates: 0°30′S 17°42′E / 0.500°S 17.700°E / -0.500; 17.700