گچ‌بری

گچ‌بری یکی از هنرهای تزیینی وابسته به معماری است که در هر منطقه و هر دوره زمانی، شکل و شیوه مخصوص به خود را داشته‌است. همان‌طور که از نام این هنر پیداست، مصالح اصلی به‌کار رفته در این هنر گچ می‌باشد. گچ به دلیل داشتن خاصیت شکل‌پذیری، چسبندگی، رنگ مطلوب، کاربرد آسان، فراوانی و ارزانی کاربرد زیادی در هنرهای تزیینی دارد.

گچ

گچ‌بری خانه شهریاری در بخش یانه‌سر، بهشهر

سنگ گچ سولفات دوکلسیم آبدار طبیعی است و در چندین فرم بلوری یافت می‌شود که در تشکیلات خاکی پوسته جامد کره زمین به صورت قشرهای نسبتاً ضخیم فراوان است که آن را استخراج می‌کنند و مورد استفاده قرار می‌دهند. گچ را پس از استخراج از معدن مانند آهک به‌کوره می‌برند و تا دمای حدود ۱۸۰ درجه سانتی‌گراد حرارت می‌دهند تا مقداری از مولکول‌های آب تبلورش را از دست بدهد و به‌صورت گچ قابل استفاده به عنوان مصالح ساختمانی و قالب‌گیری درآید.

گچ کشته

چنان‌چه گچ بیش از اندازه به هنگام ساختن ورز داده شود، به گچ کشته تبدیل می‌گردد که گیرش آن کند است و فرصت کافی برای پرداخت آن وجود دارد و به این دلیل در قشر رویی سفیدکاری، جهت به دست آوردن سطحی صاف و صیقلی روی دیوار مصرف می‌شود. این نوع گچ در هنگام گیرش ازدیاد حجم ندارد و تا قبل از خشک شدن، حالت پلاستیسیته خود را از دست نمی‌دهد و کار با آن راحت است. لازم است ذکر شود اگر گچ کشته استفاده گردد وقتی گچ خشک شود، اجسام در تماس با آن را سفید خواهد نمود و وقتی روی آن دست کشیده شود دست را سفید می‌کند.

پیشینه

دوران باستان

شواهد باستان‌شناسی نشان می‌دهند که تاریخ ساخت گچ به پیش از ساختن خشت و پخت آن به صورت آجر می‌رسد. در قدیمی‌ترین بنای دنیا، یعنی اهرام ثلاثه مصر که قدمتی چهار هزار و پانصد ساله دارد، از گچ به عنوان ماده چسبنده مقاوم بعد از ازاره در بین سنگ‌ها و جهت کلاف‌سازی آن‌ها استفاده شده‌است. یکی از کاربردهای ویژه گچ، اندود کردن دیوارها و سطوح داخلی ساختمان‌ها است و هنر گچ‌بری، این آراستگی را به حد کمال و دلنوازی می‌رساند.

گچ‌بری در ایران باستان

به کار بردن تزئینات گچی در تزیین دیوارها، روش معمول در شهرهای ایران و عراق بوده‌است. اولین مردمی که در ایران به این کار دست زدند هخامنشیان و سپس ساسانیان بودند و اعراب در جریان فتوحات خویش، این هنر را از آن‌ها فرا گرفتند.

دوره اموی

هنرمندان دوره اموی به‌طور وسیعی کاخ‌ها را با گچ‌بری منقوش برجسته تزئین می‌نمودند. نمونه بسیاری از این گچ‌بری‌ها در کاخ‌های «خربة المفجر»، «الحیر الغربی» و «المنیه» به کار برده شده‌است که گچ‌بری‌های کاخ المنیه به واسطه دربرداشتن عناصر آدمی و حیوانی در کنار تزئینات هندسی و گیاهی، اهمیت بیشتری دارد.

دوره عباسی و سامرا

روش تزیینات گچی روی دیوارها، پس از به‌کارگیری خشت در بناها گسترش پیدا کرد و این روش در کاخ‌های شهر سامرا رواج یافت. پایین دیوارها با ازاره گچی به ارتفاع حدود ۱۰۰ سانتی‌متر پوشانده می‌شد. این گونه تزیینات در دو قصر جوسق و بلکوارا به کار رفته‌است. مجموعه تزیینات کاخ‌های سامرا در مرحله اول طبیعی هستند اما در دوره بعد عناصر تزیینی از طبیعت فاصله می‌گیرند. در سومین مرحله، زمینه تزیینات عمق چشمگیری می‌یابد که بهترین نمونه‌های آن در کاخ بلکوارا به چشم می‌خورد. در این دوره، ابتکار پوشش سطح آن چنان کامل گردید که تقریباً تمام زمینه را می‌پوشاند و این امر که برای نخستین بار در هنر اسلامی رواج یافت، اوج ترقی روش‌های تزیینی به‌شمار می‌رود و پس از آن در دنیای اسلام منتشر شد و از مهم‌ترین ارکان هنر اسلامی گردید.

دوره طولونی

روش تزیینات گچی روی دیوارها از طریق حکومت طولونی از عراق به مصر انتقال یافت و نمونه‌هایی از آن در جامع طولون روی سطح داخلی و اطراف طاق‌ها و دور پنجره‌ها به کار برده شد.

دوره فاطمی

هنرمندان دوره فاطمی، همچنان تحت تأثیر تزئینات هنر ساسانی (هنر رایج در دوره عباسی) بودند. تزئینات نقاشی گچی موجود در رواق قبله جامع الازهر از عناصر گیاهی که از روش تزیینات طولونی و عباسی اقتباس گردیده، تشکیل یافته‌است ولی اختلاف در طریقه استفاده از آنهاست. همچنین نمونه‌های زیبایی از خط کوفی مشجر در کتیبه موجود زیر سقف یافت می‌شود. در دوره فاطمی اهمیت تزیینات خطی افزایش یافت و به‌کارگیری خط کوفی مشجر روی زمینه‌های برگدار اشکال گیاهی انتشار یافت.

دوره ممالیک بحری

در دوره ممالیک بحری، روش تزیین دیوارها با نوارهای گچی منقوش به عناصر نوشتنی، روی زمینه تزیینات گیاهی رایج گردید که نمونه آن در بالای پنجره مسجد «الظاهر بیبرس» مشاهده می‌شود. زیباترین نمونه‌های گچی مملوکی، در پنجره‌های گچی مشبک موجود در جامع دیده می‌شود که با اشکال هندسی همراه با شیشه‌های رنگین تزیین شده‌است. این پنجره‌ها را حاشیه‌هایی مزین به عناصر برگ و شاخه و نوشته‌های کوفی دربر گرفته‌است.

قرون اولیه اسلام در ایران

پس از ظهور اسلام نیز از هنر گچ‌بری در بناها استفاده می‌شده‌است، ولی به دلیل حرمت پیکره‌سازی، این هنر در قالب نقوش برجسته از گل و گیاه و نیز انواع طرح‌های اسلیمی و بندهای ختایی، به ویژه در قالب انواع خط‌های مختلف و متنوع تجلی یافت. در آثار گچ‌بری به جا مانده از قرن سوم هجری نمونه‌های درخشانی در مسجد فریومد سبزوار به نام مینو تکاری به واقع خلاقیت هنر بی‌مانند از سر پنجه هنرمندان آن روزگار برای ما به یادگار مانده‌است.

دوره سلجوقی

هنر گچ‌بری در انواع خط کوفی همراه با نقوش اسلیمی خرطوم فیلی روند تحول این هنر در دوره سلجوقی بوده‌است. به‌طور کلی هنر گچ‌بری در دوره سلجوقی مورد توجه در نماسازی‌های داخلی بوده‌است. از میان آثار این دوره می‌توان به گچ‌بری‌های مسجد اردستان با خط بسیار زیبای کوفی مزهّر و به‌خصوص مسجد و گنبد علویان در همدان که به واقع دنیایی از هنر گچ‌بری بسیار گسترده‌ای در آن اشکال گوناگون جمع شده‌است اشاره داشت.

دوره ایلخانی

در دوره ایلخانی، هنر گچ‌بری به سرحد کمال مطلوب رسید. به وجود آمدن محراب‌های گسترده با انواع خطوط به ویژه گونه‌های مختلف کوفی، به‌کارگیری انواع گره هندسی با نقوش اسلیمی طوماری و اسلیمی ماری در لابه‌لای کتیبه و اسپرهای خط با گل و برگ‌های پهن و نیز گودی و برجستگی نقوش، موجب تحولی عظیم و خلق شاهکارهای عظیم گچ‌بری در این دوران شد.

تزیینات گچی معمول در دوره سلجوقی، در عصر ایلخانی به تدریج رو به دگرگونی رفت و پر بودن و شلوغی تزیینات تبدیل به ویژگی گچ‌بری این دوران شد. از زیباترین نمونه این گونه تزیینات شلوغ، نقوش به کار رفته در مسجد حیدریه قزوین، جامع ورامین و محراب مسجد ارومیه را می‌توان نام برد. روش‌های متنوع کنده‌کاری روی گچ و شلوغی عناصر تزیینی مختلف، در قرن هشتم جایگاهی خاص یافت. بهترین نمونه بیانگر این تحول، محراب اولجایتو در مسجد جامع اصفهان است که تاریخ ساخت آن ۷۱۰ ه‍.ق است. از آثار دیگر این دوره می‌توان به کتیبه‌های گچ‌بری خط کم‌نظیر مسجد حیدریه قزوین، خانقاه و بقعه بایزید بسطامی در بسطام در مقیاس گسترده و وسیع، و محراب ارزشمند پیر بکران در جنوب اصفهان را نام برد.

دوره تیموری

دوره تیموری، عصر به وجود آمدن رسمی بندی و کاربندی‌هایی از قالب‌های گچی مقرنس و قطار بندی‌های گچی ارزشمند است. به‌طور کلی، در هنر گچ‌بری این دوران انواع خطوط کوفی مشجر، مزهر، معقد و مشبک و نیز خط‌های محقق، نسخ، ثلث، رقاع، تعلیق و نستعلیق و به خصوص از خط معقلی، استفاده فراوان شده‌است. از آثار فراوان این دوره می‌توان به مقرنس بندی‌های گچی ارزشمند سردرِ مسجد میدان کاشان، قطار بندی‌های گچی مدرسه خرگرد در خواف، خطوط گچ‌بری شده در بقعه شیخ احمد جامی در تربت جام و بقعه سید رکن الدین در یزد را نام برد.

دوره صفوی

در دوره صفویه، هنر گچ‌بری وارد روش‌های خاصی می‌شود؛ به‌طوری‌که زیباترین مقرنس‌بندی‌های گچی با عناصر گوناگون به‌خصوص مقرنس‌های طاس و نیم‌طاس همراه با نقوش گل و گیاه با انواع تیغه‌های گچی دالبُری، زینت‌بخش کاخ‌های شاهی شده‌است. در این میان می‌توان به پدیده‌های ارزشمند مقرنس قطار و کاربندی‌ها و یزدی بندی‌های گچی بسیار شگرف کاخ هشت‌بهشت، سردر بازار قیصریه اصفهان و به‌خصوص دالبُرهای تیغه منقوش از ظروف گوناگون همچون تُنگ و سبو و مقرنس‌بندی‌های طاسه‌دار گچی در تالارهای شاه‌نشین و موسیقی کاخ عالی‌قاپو و نیز خط گچ‌بری ثلث بسیار ارزشمند در صفه درویش مسجد جامع اصفهان را یاد داشت.

دوره زندیه

در دوره زندیان هنر آفرینی‌های فراوان و ارزشمند از گچ‌بری، مقرنس بندی گچی، ترنج اندازی همراه با گل و گیاه و نقوش بدیع در آثار شهرهایی چون شیراز و به‌خصوص در عمارت کلاه فرنگی، مقبره اولیه خان زند (وکیل الرعایا) که امروز موزه پارس می‌باشد به وجود آمد.

دوره قاجار

گچ‌بری سقفی با طرح قالی ایرانی در خانه بروجردی‌ها در شهر کاشان.

هنر گچ‌بری در دوره قاجار رونق فوق‌العاده‌ای به خود گرفت. به علت مسافرت پادشاهان قاجار به فرنگ از هنر گچ‌بری اروپا تقلیدهایی در کاخ‌های شاهی به‌خصوص در سر ستون سازیها، گلویی سازی‌ها و سقف سازی‌ها در کاخ‌هایی چون گلستان و عشرت آباد و پاره‌ای دیگر حدوداً پیروی گردید. اما به‌طور قاطع می‌توان گفت که این تقلیدها هرگز نتوانست جای هنر و نقوش بسیار پر هنر اصیل ایرانی، به‌خصوص نقش‌های اسلیمی و ختایی و گل و گیاه که نشأت گرفته از سرپنجه با ذوق هنرمندان ایران زمین می‌باشد را در گچ‌بری بناهای ایران زمین بگیرد.

البته در این برهه از زمان در هنر گچ‌بری خلاقیت‌ها و نوآوری‌های بسیار چشمگیری از طرف هنرمندان گچ‌بر در آثار و ابنیه و به خصوص منازل مسکونی سنتی بیرونی و اندرونی ایران پدیدار گشت که به واقع هر یک از آثار به جای مانده خود تابلوهای بسیار نفیس و پر ارزش از هنر با فلسفه و خرد و فرهنگ هنرمندان ایران است. از میان آثار فراوان گچ‌بری این دوره می‌توان به گچ‌بری جالب کاخ ارم و نارنجستان قوام در شیراز و مقرنس بندی‌های آونگ گچی همراه با گچ‌بری‌های خانه طباطبائی و خانه بروجردیهای کاشان و خانه شهریاری در بخش یانه‌سر شهرستان بهشهر همراه با نوآوری‌های شگرف در بناهای یادشده و بسیاری از بناها و آثار دیگر ایران یاد کرد.

گچ‌بر

کسی که بتواند یک تکه گچ یا یک سطح گچی را به هرشکل ممکن تبدیل کند، گچ‌بُر است. واژه گچ‌بُر تقریباً مثل واژه نقاش است. خالق یک اثر زیبای هنری، نقاش خوانده می‌شود و رنگ کننده یک انبار هم نقاش. البته، در بین ما این‌طور است و باید از هم تفکیک شوند؛ یعنی کسی را که با وسیله‌ای مثل سنگ یا گچ و… سر و کار دارد را با کسی که از این مواد، زیبایی می‌آفریند یکی نبینیم. کسی که با گچ کار می‌کند، گچ کار است و کسی که دارد یک اثر هنری را با گچ خلق می‌کند، گچ‌بر و هنرمند است.

چگونگی انجام گچ‌بری

یک گچ‌بر هرکاری که بشود با گچکرد را انجام می‌دهد. او ابتدا گچ را به صورت مایع درست می‌کند. محلول گچ و آب پس از مدتی، اضافه حجم پیدا کرده و شروع به سفت شدن می‌کند تا به جایی که تبدیل به جامد می‌شود. قبل از انجماد، به خمیری انعطاف‌پذیر تبدیل می‌شود که صورت و اسکلت اثر هنری در آن زمان و در آن حالت گچ، به دست گچ‌بر صورت می‌پذیرد. پس از اسکلت‌بندی گچ به دست هنرمند گچ‌بر، گچ در همان حالت سفت می‌شود و گچ‌بر شروع به پرداخت آن می‌کند و پستی و بلندی‌ها و ریزه کاری‌های آن را با ابزار خاص خود و با استفاده از ذوق و سلیقه خود انجام می‌دهد. این عمل ممکن است در هر جا و در هر سطح و مکانی باشد.

== انواع گچ‌بری == هنر را نمی‌توان محدود کرد. هنرمند هیچ‌گاه از کار خود خسته نمی‌شود. چون کار او تکرار ندارد. هنر گچ‌بری نیز متنوّع است و محدود به چند شاخه نمی‌شود. گچ‌بر هر روز و هر لحظه یک شیوه به کارش اضافه می‌کند. به‌طور کلی گچ‌بری‌های انجام شده را می‌شود به سه دسته تقسیم کرد:

• الف) طرح‌های زمینه و سطوح: یک سطح را به‌طور کلی یا تکه‌تکه بر روی نظمی خاص زیر پوشش طرحی قرار می‌دهند. مثل: سقف، دیوار، در یا قابی گچی که بر روی دیوار ساخته می‌شود.

• ب) طرح‌های حاشیه: یک مسیر را به‌طور ممتد یا تکه‌تکه بر روی نظمی خاص زیر پوشش طرحی به هم پیوسته و سِری قرار می‌دهند مثل: کِناره سقف، کناره‌های راه پله و راهرو یا هر جای دیگر که در گوشه و کنار ما باشد.

• ج) طرح‌های تک و خاص: که فقط در جایی خاص به صورت واحد درست می‌شود و هر جایی می‌تواند قرار بگیرد مانند: سَرستون، سَر قاب، دور قلاب، شومینه، سَردر و …. این گونه گچ‌بری‌ها را می‌توان به‌طور جداگانه نیز درست کرد.

این سه دسته، شاخه‌های اصلی یک کار گچ‌بری است. در کارهای زمینه، طرح‌هایی مثل گِره، تَذهیب، مُقرنس و انواع و اقسام طرح‌ها و نقش‌های کشورهای مختلف را می‌توان جا داد. می‌توان یک زمینه را پُر کرد از گل‌های رُز، مریم، میخک و …

در کارهای حاشیه، طرح‌هایی مثل گِره، تذهیب، چَنگ و چُدن، مُقرنس و انواع طرح‌ها و نقش‌های کشورهایی مثل: یونان، فرانسه، مصر و … را می‌توان کار کرد. می‌توان حاشیه‌ای را با مُقرنس پوشاند. می‌توان در یک مسیر مُمتدد، یک شاخه درخت انگور را گچ‌بری کرد. که انگورهای آن در طول مسیر به صورت سه بُعدی از شاخه آویزانند. می‌توان در یک مسیر اَشعار، آیات و جملات زیبای اَدبی را با گچ به صورت بَرجسته درآورد.

== گچ‌بری‌های جدید == امروزه گچ‌بری به صورت دو نوع کلاسیک و مدرن انجام می‌شود. گچ‌بری کلاسیک از دوازده سبک تشکیل شده است. گچ‌بری مدرن که جدیداً به این اسم رواج پیدا کرده است؛ همان نقش برجسته می‌باشد. هنرمندان گچ‌بر توانسته‌اند با خلاقیت خود طرح‌های زیبایی از هنر گچ‌بری را مطابق با نیازهای زمان پیاده‌سازی کنند. شاید بتوان نام این نوع گچ‌بری را گچ‌بری مدرن گذاشت. طرح‌های جدیدی که به‌دست هنرمندان جوان برای ساختمان‌های امروزی پیاده‌سازی می‌شود. در این نوع گچ‌بری بیشتر از نورپردازی استفاده می‌گردد تا حال و هوای جذاب‌تری به اثر بدهند. نکته مهم این است که خلاقیت باعث ابداع طرح‌های زیبایی مطابق با نیازهای فعلی افراد گشته.

گچ‌بری پیش‌ساخته

با توسعه صنعت ساختمان و خانه‌سازی در تعداد انبوه در کلان‌شهرها تزیینات داخلی مربوط به گچ‌بری که به حالت سنتی و با دست ساخته می‌شود، با توجه به نیاز معماران این کار در این حالت بسیار زمان‌بر و کم کاربرد است، لذا این حرفه به صورت صنعتی درآمده و با توجه به شرایط روز تولید می‌شود.

گچ‌بری پیش‌ساخته در کشورهای آمریکایی به صورت کلاسیک رشد نمود و با گذر زمان این هنر به صورت صنعتی به دیگر کشورها با توجه به فرهنگ آن کشور صادر گردید.

گچ‌بری سالن و سقف پذیرایی

گچ‌بری پیش‌ساخته را می‌توان از دیدگاه زیبایی‌شناختی تاج و انگشترِ خانه دانست. گچبری سلطنتی یکی از ویژگی‌های معماری است که به ارزش خانه شما می‌افزاید. اگر این تکنیک خوب انجام شود، فضای خانه را شیک و هنری می‌کند.

جستارهای وابسته

• چگونگی انجام گچبری
• هنر گچ‌بری در ایران
• گچ‌کاری
• معماری ایران
• هنرهای تزیینی
• معماری اسلامی

منابع

• جزوه تزئینات وابسته به معماری - مهندس بزرگمهری
• معماری ایران - مصالح‌شناسی سنتی - حسین زمرشیدی
• غلامعلی حاتم / هنر نامه بهار ۱۳۸۱ سال پنجم شماره ۱۴/ فصلنامه تخصصی دانشگاه هنر و گچبری
• کتاب مرمت تزئینات وابسته به معماری از زهره بزرگمهر