Kroätysk

	Kroätysk
	algemien
eigen namme	hrvatski jezik
lânseigen yn	Kroaasje, Bosnje en Herzegovina, Itaalje, Eastenryk, Servje en inkele oare lannen.
tal sprekkers	6,2 miljoen
skrift	it Latynske alfabet
	taalsibskip
dialekten	Kajkavisk,Chakavisk,Shtokavisk taalklassifikaasje = Yndo-Jeropeesk Slavysk Súd-Slavysk (Servo-Kroätysk) Kroätysk; ; ; ;
	taalstatus
offisjele status	Kroaasje, Bosnje en Herzegovina, Montenegro, Burgenland (Eastenryk), Molise (Itaalje)
	taalkoades
ISO 639-1	hr
ISO 639-2	hrv/scr
ISO 639-3	hrv

It Kroätysk is ien fan de standertfariëteiten fan it Servo-Kroätysk. De taal is de offisjele taal fan Kroaasje en Bosnje en Herzegovina. Ek wurdt de taal sprutsen yn parten fan Eastenryk en Itaalje. Yn de Italjaanske regio Molise wennet in Kroätyske mindertal. Yn it Eastenrykske Burgenland wurdt in fariëteit fan it Kroätysk sprutsen.

Status, dialekten en fersprieding

It Kroatysk is de offisjele taal fan 'e Republyk Kroaasje en is ien fan 'e offisjele talen fan 'e Jeropeeske Uny. De taal wurdt beskerme en befoardere troch de Kroatyske steat en wurdt brûkt yn it ûnderwiis, de rjochtspraak, it iepenbier bestjoer, de media en de kultuer.

Neffens ferskate skattings wurdt it Kroatysk troch sa'n 5 miljoen minsken sprutsen. De measte memmetaalsprekkers wenje yn Kroaasje, dêr't it de dominante taal is. Dêrneist wurdt it Kroatysk sprutsen troch Kroatyske mienskippen yn ferskate lannen fan 'e regio en troch de Kroatyske diaspora wrâldwiid.

Kroaasje

Yn Kroaasje is it Kroatysk de iennichste offisjele taal en wurdt it brûkt yn alle lagen fan it maatskiplik libben. It wurdt leard op alle skoallen en universiteiten en is de wichtichste taal fan boeken, kranten, televyzje en digitale media.

Binnen Kroaasje besteane ferskate regionale dialekten. De standerttaal is benammen basearre op it Sjtokavysk dialekt, mar oare dialektgroepen, lykas it Kajkavysk yn it noarden en it Tsjakavysk oan 'e kust, hawwe in wichtige kulturele en histoaryske wearde.

Regionale fersprieding

Bûten Kroaasje wurdt it Kroatysk ek sprutsen yn gebieten dêr't histoarysk Kroatyske mienskippen wenje. Yn Bosnje en Herzegovina is it Kroatysk ien fan 'e trije offisjele talen, njonken Bosnysk en Servysk. Benammen yn gebieten mei in grutte Kroatyske befolking, lykas West-Herzegovina, hat it Kroatysk in sterke posysje.

Yn Servje wurdt it Kroatysk erkend as minderheidstaal, benammen yn 'e regio Vojvodina, dêr't in tradisjonele Kroatyske mienskip wennet. Ek yn Montenegro en oare dielen fan 'e westlike Balkan binne Kroatyske sprekkers te finen.

De Kroatyske diaspoara

Troch ekonomyske migraasje en histoaryske barrens hawwe in protte Kroaten har nei wenjen setten yn oare dielen fan 'e wrâld. Grutte Kroatyske mienskippen besteane ûnder oaren yn Dútslân, Eastenryk, Switserlân, Kanada, de Feriene Steaten, Austraalje en Sily.

Yn dy mienskippen wurdt it Kroatysk faak brûkt yn kulturele ferienings, tsjerken, famyljes en media. Hoe goed oft de taal trochjûn wurdt (sawol yn kwantiteit as kwaliteit), ferskilt lykwols sterk per lân en mienskip.

Skiednis

De skiednis fan it Kroatysk giet werom nei de ûntwikkeling fan 'e Súd-Slavyske talen nei de komst fan 'e Slaven nei it gebiet fan it hjoeddeistige Kroaasje en de omlizzende regio's yn 'e 6e iuw. It Kroatysk ûntstie út 'e mienskiplike Slavyske taal dy't de basis foarmet fan alle hjoeddeistige Slavyske talen. Troch kontakt mei oare folken en troch de ûntwikkeling fan eigen steats- en kulturele tradysjes groeide it út ta in selsstannige taal.

Iere ûntwikkeling en Aldkroatysk

De earste Slavyske bewenners fan 'e Balkan namen har eigen taal mei nei it gebiet dat letter Kroaasje wurde soe. Yn 'e 9e iuw ûntstie in skriftlike tradysje ûnder de Súdlike Slaven, mei in wichtige rol foar it Glagolitysk alfabet, dat ferbûn wie mei it wurk fan Cyrillus en Metodus. De Kroaten wiene ien fan 'e pear Slavyske folken dy't it Glagolityske skrift lange tiid brûkten njonken it Latynske alfabet.

De âldste bekende Kroatyske skriftlike boarnen datearje út 'e 11e iuw. In wichtich dokumint is it Baška-tablet (om 1100 hinne), in yn it Glagolitysk skreaune ynskripsje dy't beskôge wurdt as ien fan 'e wichtichste iere dokuminten fan 'e Kroatyske taal en kultuer.

Midsiuwen en regionale ûntwikkeling

Yn 'e midsiuwen ûntwikkelen har binnen it Kroatysk ferskate regionale foarmen. Troch de geografyske fersprieding fan 'e Kroaten ûntstienen ferskillen tusken de kustgebieten fan 'e Adriatyske See, sintraal Kroaasje en de gebieten yn it binnenlân.

It Kroatysk waard brûkt yn ferskate domeinen: yn religieuze teksten, rjochtlike dokuminten en literatuer. Njonken it folkstaalgebrûk bleaune ek it Latyn en it Aldtsjerkeslavysk wichtige talen foar de tsjerke en de gelearde wrâld.

Yn 'e 15e iuw en 16e iuw ûntstie in bloeiende Kroatyske literatuer, benammen yn 'e kuststêden oan 'e Adriatyske See. Skriuwers út Dubrovnik en Dalmaasje spilen in wichtige rol yn 'e ûntwikkeling fan in skreaune literêre taal.

De Ottomaanske en Habsburchske perioaden

Fan 'e 15e iuw ôf krigen dielen fan Kroaasje te krijen mei de útwreiding fan it Ottomaanske Ryk. Troch oarloggen en migraasjes waarden ferskate dialekten en taalfoarmen ferspraat en beynfloede troch kontakt mei oare talen.

Tagelyk kaam in grut part fan Kroaasje ûnder de ynfloed fan 'e Habsburchske monargy. Yn dy perioade kaam it Kroatysk yn kontakt mei benammen it Dútsk, Hongaarsk en Italjaansk. Dy kontakten lieten spoaren nei yn wurdskat en bestjoerstaal.

Yn 'e 17e iuw en 18e iuw waard de needsaak foar in mienskiplike skriuwtaal hieltyd grutter. Ferskate gelearden en skriuwers besochten de ferskillende Kroatyske taalfoarmen te ferienigjen.

De Kroatyske taalbeweging en standerdisearring

Yn 'e 19e iuw spile de Illyryske beweging in wichtige rol yn 'e ûntwikkeling fan 'e moderne Kroatyske standerttaal. Dy kulturele beweging stribbe nei in gruttere ienheid fan 'e Súd-Slavyske folken en befoardere it brûken fan in mienskiplike literêre taal.

Yn 1850 waard de saneamde Wener ôfspraak sletten troch Kroatyske en Servyske taalkundigen. Dêrby waard besocht om in mienskiplike literêre standert op te bouwen op basis fan it Sjtokavysk dialekt. Dy foarm waard letter de basis foar sawol it Kroatysk as it Servysk, hoewol't beide talen har dêrnei fierder apart ûntwikkele hawwe.

De 19e iuw wie ek it tiidrek wêryn't it Latynske alfabet de dominante skriuwfoarm waard. De Kroatyske stavering waard stadichoan fêstlein en oanpast oan 'e eigen taalstruktuer.

Kroatysk yn Joegoslaavje

Nei de oprjochting fan it Keninkryk fan de Serven, Kroaten en Slovenen yn 1918 kaam it Kroatysk yn in politike uny mei it Servysk en it Sloveensk. De offisjele taal waard faak oantsjut as Servokroatysk.

Yn 'e tiid fan 'e Sosjalistyske Federale Republyk Joegoslaavje (1945–1991) waard it begryp Servokroatysk brûkt as namme foar in taal dy't ferskate standertfoarmen omfette. Yn 'e praktyk bleaune der lykwols dúdlike ferskillen bestean tusken it Kroatysk en it Servysk, benammen yn wurdskat, stavering en kulturele tradysje.

Yn 1967 tekenen Kroatyske skriuwers en taalkundigen de Ferklearring oer de namme en posysje fan 'e Kroatyske literêre taal, wêryn't se pleiten foar gruttere erkenning fan it Kroatysk as in selsstannige taal.

Moderne perioade

Nei de ûnôfhinklikens fan Kroaasje yn 1991 waard it Kroatysk de offisjele taal fan 'e nije steat. De taal waard fierder standerdisearre en krige in sintrale rol yn ûnderwiis, bestjoer en media.

Yn 'e moderne tiid wurdt it Kroatysk beskôge as in selsstannige Súd-Slavyske taal, mei in eigen standert, wurdboeken en grammatikale tradysje. It brûkt it Latynske alfabet mei in tal spesjale letters, lykas č, ć, đ, š en ž.

Alfabet

Yn tsjinstelling ta de measte lannen op de Balkan wurdt yn Kroaasje it Latynske alfabet brûkt.

(a)
(be)
(ce)
(če)
(će)
(de)
(dže)
(đe)
(e)
(ef)
(ge)
(ha)
(i)
(je)
(ka)
(el)
(elj)
(em)
(en)
(enj)
(o)
(pe)
(er)
(es)
(eš)
(te)
(u)
(ve)
(ze)
(že)