Tamil Nadu

Tamil Nadu தமிழ் நாடு
Dielsteat fan Yndia
De súdlike gopuram fan de Meenakshi Amman-timpel yn Madurai.
Symboalen
Algemien
Lân	Yndia
Haadstêd	Chennai
Grutste stêd	Chennai
Distrikten	38
Befolking
Ynwennertal	72.147.030 (2011)
Talen	Tamil (offisjeel) Ingelsk (twadde offisjeel)
Religy	Hindoeïsme 87,6% Kristendom 6,1% Islam 5,9%
Geografy
Oerflak	130.058 km²
Heechste punt	0 – 2.637 m
Oar
Stifting	26 jannewaris 1950
Tiidsône	IST (UTC+5:30)
Offisjele webside
tn.gov.in
Kaart
Lokaasje fan Tamil Nadu yn Yndia

Tamil Nadu (letterlik: "Lân fan 'e Tamils") is in dielsteat yn it uterste suden fan Yndia. It is de tsiende grutste steat fan it lân neffens oerflak en de sechde grutste steat neffens ynwennertal. De steat grinzget oan 'e dielsteaten Kerala, Karnataka en Andhra Pradesh en wurdt omsletten troch de Golf fan Bingalen yn it easten en de Yndyske Oseaan yn it suden.

De skiednis fan Tamil Nadu giet mear as twatûzen jier werom en stiet bekend om syn rike Dravidyske kultuer, klassike muzyk en de tûzenen timpels mei harren karakteristike hege poartetuorren (gopurams). De haadstêd en grutste stêd is Chennai (foarhinne Madras). Tamil Nadu is ien fan 'e meast yndustrialisearre en ûntwikkele steaten fan Yndia, mei in ekonomy dy't sterk op 'e autoyndustry, tekstyl en technology stipet.

Geografy

Tamil Nadu leit yn it súdlikste diel fan it Yndiaask subkontinint en hat in grut ferskaat yn lânskip, fan tropyske kusten oant rûge berchtmen.

Grinzen en Kustline

De steat wurdt begrinzge troch trije oare Yndiaaske dielsteaten: Kerala yn it westen, Karnataka yn it noardwesten en Andhra Pradesh yn it noarden. Oan 'e eastkust lizze ferskate gebieten fan yn Tamil Nadu fan it unyterritoarium Pondicherry.

Kust fan Tamil Nadu.

Yn it easten en suden hat Tamil Nadu in kustline fan likernôch 907 km, de op twa nei langste fan Yndia. Dizze kust rint lâns de Golf fan Bingalen, de Palkbaai, de Strjitte fan Palk en de Golf fan Mannar. Yn it uterste súdwesten grinzget de steat oan 'e Yndyske Oseaan. De eastlike kuststripe stiet histoarysk bekend as de Kust fan Koromandel. It súdlikste punt fan it fêstelân fan Yndia, Kaap Komorin (Kanyakumari), leit yn dizze steat; it is it plak dêr't de Arabyske See, de Golf fan Bingalen en de Yndyske Oseaan byinoar komme.

Bergen en Heechlân

Lâns de westlike grins rinne de West-Ghats. Hjir binne de hegere berchgebieten lykas de Nilgiri, de Anaimalai en de Cardamom-heuvels. De Doddabetta (2.637 m) is de heechste pyk fan 'e steat. De East-Ghats binne in legere, ûnderbrutsen berchrige dy't troch it binnenlân rint. Tusken de berchrigen yn leit it súdlike diel fan it Heechlân fan Dekkan.

Rivieren en Wetterhúshâlding

De Kaveri.

De rivier de Kaveri (earder de Cauvery) is de libbensier fan 'e steat. Se ûntspringt yn Karnataka, mar streamt troch it hert fan Tamil Nadu en foarmet in brede, fruchtbere delta foardat se yn de Golf fan Bingalen útmûnet. Oare wichtige rivieren binne de Palar, de Vaigai en de Thamirabarani. Oars as yn it noarden fan Yndia is it wetter fan 'e rivieren net ôfkomstich fan ranende snie, mar wurde de rivieren folslein troch de rein fan 'e moesson fuorre.

Klimaat

Tamil Nadu is wat de wetterfoarried oanbelanget foar in grut part ôfhinklik fan 'e Noardeast-moesson (oktober oant desimber). De rest fan Yndia is meast ôfhinklik fan 'e Súdwest-moesson. It klimaat is oer it generaal tropysk, mei hege temperatueren it hiele jier troch, útsein yn 'e heger lizzende gebieten lykas Ooty en Kodaikanal, dy't bekend steane om harren koelere temperatueren.

Skiednis

Argeologyske fynsten litte sjen dat it gebiet fan it hjoeddeiske Tamil Nadu al sûnt de prehistoarje bewenne wurdt troch minsken. Op plakken lykas Adichanallur en Keezhadi binne spoaren fûn fan iere, goed organisearre mienskippen mei ambachten, hannel en in skriftlike ûntwikkeling. Dy fynsten wize op in betide en ûntwikkele beskaving yn it suden fan Yndia.

Yn 'e saneamde Sangam-perioade (±300 f.Kr. oant 300 n.Kr.) waard it âlde Tamilakam dominearre troch trije grutte dynastyën: de Chera-dynasty, de Chola-dynasty en de Pandya-dynasty. Dit wie ek de bloeitiid fan 'e iere Tamil-literatuer, mei wurken lykas de Tolkāppiyam. Der bestie yn dy tiid in libbene hannel mei ûnder oare it Romeinske Ryk, benammen yn krûden, pearels en oare kostberheden.

Rotsmonuminten yn Mahabalipuram

Nei dy perioade folge in minder goed dokumintearre tiid, faak oantsjut as de tiid fan 'e Kalabhras. Fanôf de 6e iuw kaam de Pallava-dynasty op, dy't in wichtige rol spile yn de ûntwikkeling fan timpels en keunst. Hja bouden ûnder oare de ferneamde rotsmonuminten yn Mahabalipuram, dy't hjoed-de-dei ta it wrâlderfgoed hearre.

Under hearskers lykas Rajaraja I en Rajendra Chola I groeide it Chola-ryk út ta in machtige steat mei grutte ynfloed yn Súd-Yndia en oer see nei Sry Lanka en Súdeast-Aazje. Yn dy tiid waard ek de ymposante Brihadisvara-timpel boud.

Yn 'e 13e iuw krigen de Pandya’s wer de oerhân. De ûntdekkingsreizger Marco Polo beskreau harren ryk as tige ryk en woltierich. Yn 'e iuwen dêrnei waard it gebiet konfrontearre mei islamityske ynfallen út it noarden, ûnder oaren fan it Sultanaat fan Delhi.

Yn 'e 14e iuw ûntstie it Vijayanagar-ryk, dat in grut part fan Súd-Yndia ûnder syn bewâld brocht en soarge foar polityk en kultureel werstel. Nei de delgong fan dat ryk namen regionale hearskers, de Nayaks, de macht oer. Sy stienen bekend om it útwreidzjen en fersieren fan grutte timpels, lykas de Meenakshi-timpel.

Fort St. George, Madras.

Sûnt de 17e iuw stiften Jeropeeske machten lykas de Portegezen, Nederlanners, Denen, Frânsen en Britten hannelsposten oan 'e kust. De Britten bouden yn 1640 Fort St. George, dat letter it sintrum waard fan harren bestjoer yn de regio. Nei ferskate konflikten krigen hja de kontrôle en makken fan it gebiet de Madras Presidency.

Tamil Nadu spile ek in wichtige rol yn 'e Yndiaaske ûnôfhinklikensbeweging, mei figueren lykas Subramania Bharati en V. O. Chidambaram Pillai.

Yn 1956 waard de steat op 'e nij yndield op basis fan taal. Op 14 jannewaris 1969 krige de steat offisjeel de namme Tamil Nadu. Protesten yn 1965 tsjin it ferplicht stellen fan it Hindy soargen derfoar dat it Ingelsk in wichtige offisjele taal fan Yndia bleau.

Hjoed-de-dei is Tamil Nadu ien fan 'e meast ferstedske en ekonomysk ûntwikkele steaten fan Yndia, mei in rike kulturele tradysje en in sterke yndustriële basis.

Befolking

Tamil Nadu is ien fan 'e pear steaten yn Yndia wêrby't de befolkingsgroei stabyl is en tichtby it ferfangingsnivo leit, mei tank oan goede sûnenssoarch en famyljeplanning.

Boer yn Tamil Nadu.

Likernôch de helte fan 'e minsken wennet yn stêden. Dat makket it ien fan 'e meast ferstedske steaten fan it lân. It persintaazje minsken dat lêze en skriuwe kin leit mei 80% (2011) folle heger as it lanlike gemiddelde yn Yndia.

De offisjele taal is it Tamil, ien fan 'e âldste klassike talen fan 'e wrâld dy't hjoed-de-dei noch hieltyd praat wurdt. Foar likernôch 90% is it Tamil de memmetaal. Oare talen dy't foarkomme binne it Telugu, Kannada en Urdu (benammen troch migraasje en histoaryske bannen). It Ingelsk wurdt rûnom brûkt yn it ûnderwiis, de rjochtspraak en it hannelsferkear.

De befolking fan Tamil Nadu is beynfloede troch de Dravidyske beweging, in sosjaal-politike streaming dy't him sûnt de iere 20e iuw rjochtet op selsrespekt, it bestriden fan it kastesysteem en it befoarderjen fan 'e eigen Tamil-identiteit.

De Marijekatedraal yn Madurai.

Religy

Religy yn Tamil Nadu

Religy	% (2001)	% (2011)	Ferskil	Karakteristyk
Hindoeïsme	88,11%	87,58%	-0,53%	Dominant, mei in tige sterke timpelkultuer en Bhakti-tradysje.
Kristendom	6,07%	6,12%	+0,05%	Sterk fertsjintwurdige yn it suden (Kanyakumari) en kustgebieten.
Islam	5,56%	5,86%	+0,30%	Fral yn stêden en hannelssintra oan 'e kust (lykas Nagapattinam).
Jaïnisme	0,13%	0,12%	-0,01%	Alde oanwêzigens, benammen yn en om Madurai en Kanchipuram.
Boedisme	0,02%	0,02%	0,00%	Histoarysk wichtich, no in hiele lytse mienskip.
Sikhisme	0,02%	0,02%	0,00%	Lytse migrantemienskip, fral yn Chennai.
Oars / net opjûn	0,09%	0,28%	+0,19%	Groei troch rasjonalisme en de Dravidyske selsrespekt-beweging.

Befolkingsferrin

Sûnt de jierren 1970 is de groei fan 'e befolking minder as yn it noarden fan Yndia (lykas by Uttar Pradesh). Dat komt troch in suksesfol belied op it mêd fan famyljeplanning en ûnderwiis.

Befolkingsûntwikkeling fan Tamil Nadu (1901–2011)

Jier	1901	1911	1921	1931	1941	1951	1961
Ynwennertal	19.252.630	20.902.616	21.628.518	23.471.607	26.267.507	30.119.047	33.686.953
Groei	—	+8,6%	+3,5%	+8,5%	+11,9%	+14,7%	+11,8%
Jier	1971	1981	1991	2001	2011
Ynwennertal	41.199.168	48.408.077	55.858.946	62.405.679	72.147.030
Groei	+22,3%	+17,5%	+15,4%	+11,7%	+15,6%

Stêden

Tamil Nadu is ien fan 'e meast ferstedske steaten fan Yndia, wêrby't de groei mear ferspraat is oer ferskate grutte yndustriële knooppunten. Benammen de haadstêd Chennai en it tekstylsintrum Coimbatore hawwe harren ûntwikkele ta wrâldstêden.

Chennai, de haadstêd fan Tamil Nadu.

Coimbatore, it "Manchester fan Súd-Yndia", mei de ûnbidich grutte buste fan Shiva.

Rang	Plak	Ynwennertal (2001)	Ynwennertal (2011)	Groei (%)	Karakteristyk
1	Chennai (UA)	6.560.242	8.653.521	+31,9%	Haadstêd, havenstêd en fanwegen de asylyndustry it Detroit fan Aazje.
2	Coimbatore (UA)	1.461.139	2.136.916	+46,2%	Grutte yndustriële stêd, spesjalisearre yn tekstyl en masinebou.
3	Madurai (UA)	1.203.095	1.465.625	+21,8%	De kulturele haadstêd, ferneamd om de Meenakshi-timpel.
4	Tiruchirappalli (UA)	866.354	1.022.518	+18,0%	Wichtich edukatyf en religieus sintrum yn 'e Kaveri-delta.
5	Salem (UA)	751.438	917.414	+22,1%	Bekend om stielproduksje en lânbouhannel.
6	Tiruppur (UA)	550.826	877.778	+59,3%	Eksploazje fan groei troch de tekstyl-eksport.

UA: "UA" betsjut "Urban Agglomeration". De neamde oantallen binne fan 'e stêdekloft (de stêd ynklusyf foarstêden).

Bestjoer

Tamil Nadu hat in ienkeamerparlemint, de Tamil Nadu Legislative Assembly. Dy bestiet út 234 leden, dy't streekrjocht troch it folk keazen wurde foar in perioade fan fiif jier. It parlemint komt gear yn it histoaryske Fort St. George yn Chennai.

Regearingsgebou.

De útfierende macht is ferdield tusken in seremoanjeel en in polityk liederskip. De gûverneur is formeel it haad fan 'e steat en wurdt beneamd troch de presidint fan Yndia. Hy funksjonearret as skeakel tusken it sintrale regear en de steat. De Chief Minister is de politike lieder fan 'e steat, dy't de mearderheid yn it parlemint hat. Hy hat feitlik de macht en stiet oan it haad fan 'e Ried fan Ministers.

It politike lânskip fan Tamil Nadu wurdt sûnt 1967 foar in grut part dominearre troch saneamde Dravidyske partijen. Nasjonale partijen spylje dêrby meast in lytsere rol, faak as partner yn koälysjes. De macht wikselet ornaris tusken de DMK (Dravida Munnetra Kazhagam) en de AIADMK (All India Anna Dravida Munnetra Kazhagam). Dy partijen lizze de klam op 'e Tamil-identiteit, sosjale gelikensens en in aktyf belied op it mêd fan wolwêzen en ûnderwiis.

Bestjoerlik is Tamil Nadu opdield yn 38 distrikten. Dy steane ûnder lieding fan in District Collector, dy't ferantwurdlik is foar it deistich bestjoer en de útfiering fan oerheidsbelied yn it distrikt. Under de distrikten falle fierdere bestjoerslagen, lykas taluks (ûnderdistrikten of bestjoerlike regio's yn in distrikt) en pleatslike selsbestjoeren.

De rjochterlike macht fan 'e steat wurdt útoefene troch it Madras High Court yn Chennai, ien fan 'e âldste en meast prestizjeuze rjochtbanken fan Yndia. Dêrneist is der in wichtige ôfdieling yn Madurai, dy’t him rjochtet op saken út it suden fan 'e steat.

Distrikten

Regio	Distrikt	Haadplak	Ynwenners (2001)	Ynwenners (2011)	Groei (%)
Noard-Tamil Nadu
Noard	Chennai	Chennai	4.343.645	4.646.732	+7,0%
Noard	Kancheepuram	Kancheepuram	2.877.468	3.998.252	+39,0%
Noard	Vellore	Vellore	3.477.495	3.936.331	+13,2%
Noard	Thiruvallur	Thiruvallur	2.754.756	3.728.104	+35,3%
Noard	Villupuram	Villupuram	2.960.367	3.458.873	+16,8%
Noard	Tiruvannamalai	Tiruvannamalai	2.186.125	2.464.875	+12,7%
Noard	Cuddalore	Cuddalore	2.285.395	2.605.914	+14,0%
Sintraal en West (Kongo Nadu)
West	Coimbatore	Coimbatore	2.916.620	3.458.045	+18,6%
Sintraal	Salem	Salem	3.016.346	3.482.056	+15,4%
Sintraal	Tiruchirappalli	Tiruchirappalli	2.418.529	2.722.290	+12,6%
West	Erode	Erode	2.016.516	2.251.744	+11,7%
West	Tiruppur	Tiruppur	1.920.154	2.479.052	+29,1%
West	Dharmapuri	Dharmapuri	1.295.529	1.506.843	+16,3%
West	Krishnagiri	Krishnagiri	1.561.118	1.879.809	+20,4%
West	Namakkal	Namakkal	1.493.462	1.726.601	+15,6%
West	The Nilgiris	Udagamandalam	762.141	735.394	-3,5%
Súd-Tamil Nadu en Delta
Súd	Madurai	Madurai	2.578.201	3.038.252	+17,8%
Súd	Tirunelveli	Tirunelveli	2.723.988	3.077.233	+13,0%
Delta	Thanjavur	Thanjavur	2.216.138	2.405.890	+8,6%
Súd	Virudhunagar	Virudhunagar	1.751.301	1.942.288	+10,9%
Súd	Dindigul	Dindigul	1.923.013	2.159.775	+12,3%
Súd	Thoothukudi	Thoothukudi	1.572.273	1.750.176	+11,3%
Súd	Kanyakumari	Nagercoil	1.676.034	1.870.374	+11,6%
Súd	Sivaganga	Sivaganga	1.155.356	1.339.101	+15,9%
Súd	Ramanathapuram	Ramanathapuram	1.187.604	1.353.445	+14,0%
Delta	Nagapattinam	Nagapattinam	1.488.055	1.616.450	+8,6%

• Sûnt 2011 binne ferskate nije distrikten oprjochte troch opspjalting, wêrtroch it totaal no op 38 stiet. De sifers yn dizze tabel binne basearre op 'e distriktsgrinzen fan 2011.

Toerisme en kultuer

Brihadishwara-timpel.

Tamil Nadu is ien fan 'e meast besochte steaten fan Yndia en wurdt faak as it hert fan ’e Dravidyske kultuer beskôge, dêr't âlde tradysjes noch altyd in wichtige rol spylje yn it deistich libben. De steat telt tsientûzenen timpels, wêrfan in soad datearje út 'e midsiuwen, mar faak boud binne op folle âldere hillige plakken.

De saneamde "Grutte Libbene Chola-timpels", lykas de Brihadisvara-timpel, steane op 'e wrâlderfgoedlist fan UNESCO. Ek de Meenakshi-timpel yn Madurai is wrâldferneamd om syn hege, kleurige poartetuorren (gopurams).

Tamil Nadu jildt as de widze fan Bharatanatyam, ien fan 'e âldste klassike dûnsfoarmen fan Yndia. Dêrneist spilet ek de Karnatyske muzyk in wichtige rol yn it kulturele libben fan 'e steat.

Natoer en nasjonale parken

Hoewol't Tamil Nadu bekend stiet om syn drûge flakten en hite simmers, hat de steat in grut ferskaat oan lânskippen, fan 'e tropyske kustgebieten oant de koelere bergen fan 'e West-Ghats.

Pau yn it Nasjonaal Park Mudumalai.

Nasjonale parken

• It Nasjonaal Park Mudumalai is in wichtich reservaat foar ûnder oare tigers en oaljefanten en makket diel út fan it gruttere Nilgiri-biosfearreservaat.
• It Nasjonaal Park Gulf of Mannar is in bysûnder maritym gebiet mei koraalriffen en de seldsume dûgong (in see-sûchdier dat besibbe is oan de lamantyn).
• It Nasjonaal Park Guindy leit midden yn 'e stêd Chennai en is ien fan 'e lytste nasjonale parken fan Yndia.

Boarnen, noaten en/as referinsjes:

Census of India. Toerisme yn Tamil Nadu. Commons Wikimedia Commons  Ofbylden dy't by dit ûnderwerp hearre, binne te finen yn de kategory Tamil Nadu fan Wikimedia Commons.