Novela, Santiso

Novela
	Igrexa de Novela.
Concello	Santiso
Provincia	A Coruña
Coordenadas	42°52′37″N 8°03′16″O / 42.87702778, -8.05438889
Poboación	59 hab. (2019)
Entidades de poboación	4
	[ editar datos en Wikidata ]

Para outras páxinas con títulos homónimos véxase: Novela.

Santa María de Novela é unha parroquia que se localiza no norte do concello de Santiso, na comarca da Terra de Melide (provincia da Coruña). Segundo o padrón municipal de 2025 tiña 55 habitantes distribuídos en 4 entidades de poboación, o que supón unha diminución en relación ao ano 2019, cando tiña 59 habitantes^[2]^[3].

Xeografía

A parroquia limita ao norte co concello de Melide e sitúase na aba setentrional dun monte, na contorna do lugar da Xesteira. Ten unha rede de comunicacións locais complexa, cuxo acceso principal se realiza desviándose desde a estrada N-640 á altura de San Martiño de Moldes.^[4]

Aldeas

Os lugares da parroquia son:

Actualmente deshabitado, existía nesta parroquia un quinto lugar chamado O Muíño Vello. A altitude da parroquia vai desde os 308 metros nos que se localiza este antigo núcleo e os 448 metros dos montes que a contornan polo norte.

Historia

O Enclave de Abeancos

Historicamente, Santa María de Novela constituíu unha das parroquias do chamado Enclave de Abeancos (ou "illa mindoniense" de Abeancos). A diferenza das parroquias limítrofes, pertencentes ao bispo de Lugo, Novela estivo baixo a xurisdición da Diocese de Mondoñedo durante a Idade Media e a Idade Moderna.^[4]

Esta asignación xeográfica atípica orixinou constantes disputas xurisdicionais entre os bispados de Lugo e Mondoñedo, rexistrándose reclamacións ante o papa Urbano II a finais do século XI polo control das devanditas igrexas.^[4] O enclave mantívose ata o ano 1955, cando a reorganización territorial derivada do Concordato de 1953 transferiu a parroquia de xeito definitivo ao bispado de Lugo, polo que quedaría integrada no arciprestado de Abeancos-Ulloa.^[5]

Como consecuencia desta historia administrativa, o arquivo histórico de Novela consérvase no Arquivo Diocesano de Mondoñedo (onde se custodian os libros sacramentais de bautizados, casados e difuntos da freguesía).^[6]

Nobreza e Fidalgos de Pousada

Na parroquia sitúase a fidalga Casa de Pousada, vinculada á liñaxe dos Varela Cao de Cordido, fidalgo apelido con forte presenza na comarca e no próximo Pazo de Liñares.^[7]

Bastián Cao de Cordido: rexistrado como dono da Casa de Pousada no século XVII, casou con Isabel de Ribadeneira. A súa filla, Isabel Varela Cao de Cordido, enlazou por matrimonio con Juan López Varela Ribadeneira.^[7]
Juan Varela Cao de Cordido: no ano 1701 consta como dono das casas de Pousada e de Liñares. Foi capitán das milicias de Guitiriz, Sobrado e Melide, ademais de rexedor de Santiago de Compostela e cabaleiro da Orde de Santiago (segundo o expediente n.º 2873 conservado no Arquivo Histórico Nacional).^[8]

Emigración ao Novo Mundo

Existen rexistros no Arquivo Histórico Universitario de Santiago (AHUS) e no "Catálogo de Pasaxeiros a Indias" que sinalan que xa desde o século XVI se documentaba a partida de veciños naturais de Santa María de Novela con destino, entre outros destinos, ao Perú, integrándose nas primeiras correntes migratorias cara a América^[9].

Patrimonio

Castro de Novela

O castro de Novela é un asentamento fortificado da cultura castrexa da Idade do Ferro. Sitúase nun outeiro elevado a uns 400 metros do lugar de Pousada.

Presenta unha planta circular de tamaño semellante ao Castro de San Román.
O recinto principal atópase delimitado por un terraplén cuxa caída ten unha altura variable de entre 3 e 15 metros.
Conserva lenzos do parapeto defensivo nos sectores norte, nordés e leste.
Na súa cara externa conta cunha prolongación en forma de antecastro que chega a acadar un ancho máximo de 16 metros.^[10]

Igrexa parroquial

A igrexa de Santa María de Novela ten as súas orixes na época medieval (século XII). O edificio sufriu unha profunda reforma no século XIX, modificando a súa fisionomía orixinal por unha de estilo ecléctico clasicista. Conserva trazos do románico tardío (finais do século XII e principios do XIII) en elementos estruturais, destacando a decoración dalgunhas fiestras que amosa paralelismos co románico da comarca de Melide.^[4]

Cruceiro de Novela

O cruceiro de Santa María de Novela sitúase nunha carballeira de paseo aliñado que serve como campo da festa e comunica o templo coa capela da Santa Cruz.^[11] Trátase dun dos monumentos relixiosos máis senlleiros da comarca.

Estrutura: Érguese sobre unha plataforma de catro bancadas de pedra.
Pedestal: Ten forma troncopiramidal e presenta nos seus ángulos catro caveiras esculpidas. Nas caras ten labrados os atributos da paixón de Cristo (martelo, escada, cravos, tenaces, azoutes e a coroa de espiñas) xunto ás figuras simbólicas dun sapo e unha píntega.
Mesa de Altar: Apegada ao pé do cruceiro, sitúase unha mesa de altar que presenta inscrita a data de 1882.
Fuste e capitel: O fuste é de sección circular e estriado, mentres que o capitel, de estilo composto, presenta anxos de ás abertas e motivos vexetais de follas de acanto.
Cruz: De feitura figurada, amosa a Cristo crucificado no anverso e unha Virxe orante (como a Inmaculada Concepción) sobre unha nube con querubíns no reverso.^[11]

Capela da Santa Cruz

Pequena ermida relixiosa da parroquia, situada no extremo sur da carballeira e conectada coa igrexa parroquial a través do paseo do cruceiro.

Rexistros documentais e preitos

No Arquivo do Reino de Galicia consérvase un expediente de 1746 no que os veciños de Novela preitearon para conseguir a exención do pagamento de dereitos de abadía e da luctuosa (un imposto de sucesión señorial ou eclesiástico que consistía na entrega do mellor ben moble ou cabeza de gando do falecido ao señor feudal ou cura).^[12] Igualmente, a parroquia figura con detalle no Catastro de Ensenada (c. 1752), que documenta a economía, impostos, muíños e o gremio de arrieiros de viño da freguesía no século XVIII.

Etnografía e festas

Cultura popular e lendas

A lenda de Marica de Curros: A tradición oral da parroquia, recollida polo etnógrafo Vicente Risco na obra colectiva Terra de Melide (publicada en 1933 polo Seminario de Estudos Galegos e hoxe dixitalizada en Internet Archive), sitúa no Castro de Novela un relato de encantamentos e mouros. Segundo a lenda, unha moza chamada Marica de Curros, mentres coidaba o gando no castro e batía o leite para facer manteiga, foi requirida por uns forasteiros para que axudase nun parto a unha muller no interior do castro. A moza fuxiu asustada, atopando no camiño un frade e un rapaz que intentaron convencela con agasallos sobrenaturais.^[13]
Costumes locais: Nos estudos etnográficos tamén se recolle a particularidade de que os veciños de Novela adoitaban empregar a palabra "touriños" ou "touros" para referírense de forma familiar e coloquial aos porcos.^[14]

Festividades

As principais celebracións anuais que teñen lugar en Santa María de Novela son as seguintes:

Festa do Vilabade (tamén coñecida como Romaría do Vilabade): Celébrase o luns de Pentecostés (finais de maio ou comezos de xuño). O seu nome provén de *Vila do Abade*, baseándose na lenda de que o abade de Santa María de Ordes (Toques) era en tempos medievais o dono da vila de Novela e realizaba unha visita oficial anual esta xornada á súa filial no concello de Santiso.^[4]
Festa de Santa María: Celébrase os días 15 e 16 de agosto na honra á patroa da parroquia (a Asunción de María).
Festa do Rosario: Ten lugar a principios de outubro (habitualmente arredor do día 5) dedicada á Virxe do Rosario.
San Xoán: Aínda que o San Xoán (24 de xuño) ten gran tradición festiva en todo o concello de Santiso (sendo patrón de Visantoña ou Arcediago), en Novela a celebración central do verán céntrase na patroa da Santa María en agosto e na romaría do Vilabade.

Notas

1 2 DECRETO 27/2026, do 30 de marzo, polo que se aproba o Nomenclátor de Galicia.
↑ INE (ed.). «Nomenclátor: Población del Padrón Continuo por Unidad Poblacional». Consultado o 22 de maio de 2026.
↑ Instituto Galego de Estatística (ed.). «Padrón continuo de poboación por parroquia». Consultado o 22 de maio de 2026.
1 2 3 4 5 «Iglesia de Santa María de Novela». Enciclopedia del Románico en la Península Ibérica. A Coruña. Fundación Santa María la Real. Románico Digital. Consultado o 22 de maio de 2026.
↑ Diócesis de Lugo (ed.). «Guía de la Diócesis: Parroquias del Arciprestazgo de Abeancos-Ulloa». Consultado o 22 de maio de 2026.
↑ Ministerio de Cultura de España (ed.). «Archivo de las parroquias de Santa María de Novela y Santiago de Liñares». Portal de Archivos Españoles (PARES). Consultado o 22 de maio de 2026.
1 2 «Linajes: Varela Cao de Cordido e a Casa de Pousada». Estudios de Genealogía e Heráldica de Galicia. blogspot.com. Consultado o 22 de maio de 2026.
↑ Arquivo Histórico Nacional (ed.). «Pruebas para la concesión del título de Caballero de la Orden de Santiago de Juan Varela Cao de Cordido (1701)». Código de referencia: ES.28079.AHN/1.1.8.1. // OM-CABALLEROS_SANTIAGO,Exp.2873.
↑ «Pasajeros a Indias naturales de la comarca de Melide (Siglo XVI)». Xenealoxías de Galicia. xenealoxia.org. Consultado o 22 de maio de 2026.
↑ Concello de Santiso (ed.). «Patrimonio Arqueolóxico de Santiso: Os Castros». Consultado o 22 de maio de 2026.
1 2 Broz Rei, Xosé Manuel (2001). «Os Cruceiros da Terra de Melide». Boletín do Centro de Estudios Melidenses. Nº 14. Museo da Terra de Melide.
↑ «Pleito de los vecinos de la parroquia de Santa María de Novela sobre exención de pago de abadía y luctuosa». Archivo del Reino de Galicia. Colección de Pleitos Históricos. Cód. Ref: ARG-1746/N-32.
↑ Seminario de Estudos Galegos (1933). Terra de Melide. Biblioteca de Galicia (dixitalizado en Internet Archive). p. 574.
↑ Vicente Risco (1933). «Folklore de Melide». Terra de Melide. SEG.

Véxase tamén

Outros artigos

Lugares de Santiso

Ligazóns externas

Concello de Santiso

Bibliografía

Broz Rei, X. M. (2001): *Os Cruceiros de Santiso e a comarca de Melide*. Museo da Terra de Melide.
Fundación Santa María la Real (2012): *Enciclopedia del Románico en la Península Ibérica. La Coruña (Vol. II)*. Aguilar de Campoo.

[nomenclátor-1] 1 2 DECRETO 27/2026, do 30 de marzo, polo que se aproba o Nomenclátor de Galicia.

[2] INE (ed.). «Nomenclátor: Población del Padrón Continuo por Unidad Poblacional». Consultado o 22 de maio de 2026.

[3] Instituto Galego de Estatística (ed.). «Padrón continuo de poboación por parroquia». Consultado o 22 de maio de 2026.

[RomanicoDigital-4] 1 2 3 4 5 «Iglesia de Santa María de Novela». Enciclopedia del Románico en la Península Ibérica. A Coruña. Fundación Santa María la Real. Románico Digital. Consultado o 22 de maio de 2026.

[5] Diócesis de Lugo (ed.). «Guía de la Diócesis: Parroquias del Arciprestazgo de Abeancos-Ulloa». Consultado o 22 de maio de 2026.

[6] Ministerio de Cultura de España (ed.). «Archivo de las parroquias de Santa María de Novela y Santiago de Liñares». Portal de Archivos Españoles (PARES). Consultado o 22 de maio de 2026.

[Xenealoxia-7] 1 2 «Linajes: Varela Cao de Cordido e a Casa de Pousada». Estudios de Genealogía e Heráldica de Galicia. blogspot.com. Consultado o 22 de maio de 2026.

[8] Arquivo Histórico Nacional (ed.). «Pruebas para la concesión del título de Caballero de la Orden de Santiago de Juan Varela Cao de Cordido (1701)». Código de referencia: ES.28079.AHN/1.1.8.1. // OM-CABALLEROS_SANTIAGO,Exp.2873.

[9] «Pasajeros a Indias naturales de la comarca de Melide (Siglo XVI)». Xenealoxías de Galicia. xenealoxia.org. Consultado o 22 de maio de 2026.

[10] Concello de Santiso (ed.). «Patrimonio Arqueolóxico de Santiso: Os Castros». Consultado o 22 de maio de 2026.

[BrozRei-11] 1 2 Broz Rei, Xosé Manuel (2001). «Os Cruceiros da Terra de Melide». Boletín do Centro de Estudios Melidenses. Nº 14. Museo da Terra de Melide.

[12] «Pleito de los vecinos de la parroquia de Santa María de Novela sobre exención de pago de abadía y luctuosa». Archivo del Reino de Galicia. Colección de Pleitos Históricos. Cód. Ref: ARG-1746/N-32.

[13] Seminario de Estudos Galegos (1933). Terra de Melide. Biblioteca de Galicia (dixitalizado en Internet Archive). p. 574.

[14] Vicente Risco (1933). «Folklore de Melide». Terra de Melide. SEG.

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]