aurum

Sjá einnig: Aurum („gullna reyfið“)

Latína

Nafnorð

aurŭm /ˈau̯rũː/ hk. (safnheiti)

mjúkur, gljáandi, hamranlegur, linur, þungur og gulleitur góðmálmur mikils virðis; gull (sætistala 79, efnatákn Au) • samheiti: chrȳsos • inter quasilla pendēbātur aurum• nihil humile dē Tarquiniō, nihil sordidum accēpimus: at vērō hujus domī inter quasilla pendēbātur aurum, numerābātur pecūniā; ūna in domō omnēs quōrum intererat tōtum imperium populī Rōmānī nūndinābantur. Ekkert lágkúrulegt höfum vér heyrt um Tarkvínius, ekkert smánarlegt; en í húsi þessa manns var gull vegið á milli ullarkörfa og peningar taldir út; í einu og sama húsi versluðu allir þeir sem máli skiptu með allt vald rómverska lýðveldisins. Cíceró, 44 f.Kr.Mārcus Tullius Cicerō (44 f.Kr.), Philippicae [Filippísku ræðurnar], 3.10.5–9; ritstýrt í Paolo Fedeli, ritstj., In M. Antōnium Ōrātiōnēs Philippicae XIV [Fjórtán filippískar ræður gegn Marcus Antonius], 1. útgáfa, Bibliothēca Scrīptōrum Graecōrum et Rōmānōrum Teubneriāna [Teubner-safn grískra og rómverskra höfunda], Leipzig: Verlag B. G. Teubner, 1982, bls. 48–49 • aurum ad sacōmam adpendit redēmptōrī• nīmīrum Hierō enim Syrācūsīs auctus rēgia potestāte, rēbus bene gestīs cum auream corōnam vōtīvam dīīs inmortālibus in quōdam fānō cōnstituisset pōnendam, manupretiō locāvit faciendam et aurum ad sacōmam adpendit redēmptōrī. Vissulega hafði Hieró í Sýrakúsu, þegar hann hafði öðlast konungsvald og gengið vel í störfum, ákveðið að gefa ódauðlegum guðum gullkórónu að heiti í tilteknum helgidómi; hann bauð út smíði hennar gegn greiðslu og vóg gullið handa verktakanum. Vitrúvíus, 33–20 f.Kr.Mārcus Vitrūvius Pōlliō (33–20 f.Kr.), Dē Architectūrā [Um byggingarlist], 9.9; ritstýrt í Fritz Krohn, ritstj., „Dē Architectūrā [Um byggingarlist]“, „Liber Nōnus [Níunda bókin]“, Bibliothēca Scrīptōrum Graecōrum et Rōmānōrum Teubneriāna [Teubner-safn grískra og rómverskra höfunda], Leipzig: Verlag B. G. Teubner, bls. 198 • fulvum vertātur in aurum• ille male ūsūrus dōnīs ait: “effice, quidquid / corpore contigerō, fulvum vertātur in aurum.” Hann, sem ætlaði að fara illa með gjafirnar, mælti: „Gerðu það að verkum að hvað sem ég snerti með líkama mínum breytist í rautt gull.“ Ovidius, 8Pūblius Ovidius Nāsō (8), Metamorphōsēs [Ummyndanir], 11.102–103; ritstýrt í William Scovil Anderson, ritstj., P. Ovidii Nāsōnis Metamorphōsēs [Umbreytingar Publiusar Ovidiusar Nasos], 3. útgáfa, Bibliothēca Scrīptōrum Graecōrum et Rōmānōrum Teubneriāna [Teubner-safn grískra og rómverskra höfunda], Leipzig: Verlag B. G. Teubner, Grafische Werke Zwickau, 1985, bls. 256 • quippe alibī dīvitiīs foditur quaerente vītā aurum• metella nunc ipsaeque opēs et rērum pretia dicentur, tellūrem intus exquīrente cūrā multiplicī modo, quippe alibī dīvitiīs foditur quaerente vītā aurum, argentum, ēlectrum, aes, alibī dēliciīs gemmās et parietum lignōrum que pigmenta, alibī temeritātī ferrum, aurō etiam grātius inter bella caedēs que. Nú verður fjallað um námurnar sjálfar, auðæfin og verðmæti hlutanna, þar sem hin margvíslega umhyggja leitar inn í iður jarðar; enda er víða grafið eftir auði þar sem lífið leitar gulls, silfurs, elektrums gullblendis og eirs, víða eftir gimsteinum og litarefnum fyrir veggi og viðvið vegna munaðar, og víða eftir járni vegna áræðni, sem er jafnvel enn meira metið en gullið mitt í styrjöldum og mannvígum. Pliníus eldri, 77–79Gāius Plīnius Secundus (77–79), Nātūrālis Historia [Náttúrusaga Pliníusar], 33.1; ritstýrt í Karl Friedrich Theodor Mayhoff, ritstj., 5. bindi, Bibliothēca Scrīptōrum Graecōrum et Rōmānōrum Teubneriāna [Teubner-safn grískra og rómverskra höfunda], Stuttgart: Verlag B. G. Teubner, 1967, bls. 104 • splendet arte ut aurum argentum• fulget nātūra, ut ignis sōl, splendet arte, ut aurum argentum. Náttúran skín eins og eldur og sól, [það sem gert er með] list skín eins og gull og silfur. Frontō, 100–169Mārcus Cornēlius Frontō (u.þ.b. 100–169), Dē Differentiīs [Um mismun], 522.25–26; ritstýrt í Theodor Heinrich Gottfried Keil, ritstj., Scrīptōrēs dē Orthographiā [Rithöfundar um stafsetningu], 7. bindi, Grammaticī Latīnī [Latneskir málfræðingar], Leipzig: Verlag B. G. Teubner, 1880, bls. 522 • quod aurum amābat• reprehēnsa sunt in Alexandrō haec: quod Syrus esse nōlēbat, quod aurum amābat, quod suspiciōsissimus erat, quod vectīgālia multa inveniēbat, quod sē Magnum Alexandrum vidērī volēbat, quod nimis sevērus in mīlitēs erat, quod cūrīs prīvātīs agēbat quae omnia in rē pūblicā īnstituerat. Þetta var fundið að hjá Alexander: Að hann vildi ekki vera Sýrlendingur, að hann elskaði gull, að hann var afar tortrygginn, að hann fann upp marga skatta, að hann vildi láta líta svo út að hann væri Alexander mikli, að hann var of strangur við hermenn sína, og að hann lét einkamálefni ráða því sem hann hafði komið á í hinu opinbera. Lampridius, 361–389Aelius Lampridius (u.þ.b. 361–389), Scrīptōrēs Historiae Augustae [Rithöfundar ágústusarsögunnar], „Sevērus Alexander“ (18. kafli), 64.3; ritstýrt í David Magie, ritstj., The Scriptores Historiae Augustae, 2. bindi, Loeb Classical Library [Klassíska bókasafn Loebs], Cambridge, London: Harvard University Press, 1924, bls. 306 • contulerit alius aurum alius argentum• voluntās duōrum dominōrum miscentium māteriās commūne tōtum corpus efficit, sīve ejusdem generis sint māteriae, velutī vīna miscuērunt vel argentum cōnflāvērunt, sīve dīversae, velutī sī alius vīnum contulerit alius mel, vel alius aurum alius argentum: quamvīs et mulsī et ēlectrī novī corporis sit speciēs. Vilji tveggja eigenda, sem blanda saman efnum, gerir hið sameiginlega að einni heild, hvort sem efnin eru af sömu gerð, eins og þegar þeir blanda saman víni eða bræða saman silfur, eða þau eru ólík, eins og þegar annar leggur til vín en annar hunang, eða annar gull en annar silfur: þótt bæði hunangsvín og gullblendi séu myndun nýs efnismassa. Justinianus mikli et al., 530–533Flāvius Petrus Sabbatius Jūstīniānus et al. (530–533), Dīgesta [Úrdrættir], 41.1.7.8; ritstýrt í Paul Wilhelm Anton Krüger, ritstj., Corpus Jūrīs Cīvīlis [Borgaraleg lög], 1. bindi, Wiedmann, 1928, bls. 691
úr nafnskiptum:
1. allir hlutir úr gulli • suppīlātum st aurum• suppīlātum st aurum … atque ōrnāmenta omnia. Gullinu hefur verið stolið … og öllum skrautmununum. Caecilius, 220–166 f.Kr.Stātius Caecilius (u.þ.b. 220–166 f.Kr.), Nauclērus [Bátamaður], 3; ritstýrt í Johann Carl Otto Ribbeck, ritstj., Scaenicae Rōmānōrum Poēsis Fragmenta [Brot úr rómverskum leikritakveðskap], 2. bindi, Hildesheim: Georg Olms Verlagsbuchhandlung, 1961, bls. 55 • dīvidēbat vestem et aurum et argentum• Sāturnālibus, et sī quandō aliās libuisset, modo mūnera dīvidēbat, vestem et aurum et argentum, modo nummōs omnīs notae, etiam veterēs rēgiōs ac peregrīnōs, interdum nihil praeter cilicia et spongiās et rutābula et forpicēs atque alia id genus titulīs obscūrīs et ambiguīs. Á Satúrnusarhátíðinni, og hvenær sem honum annað eins þóknaðist, deildi hann stundum út gjöfum — fatnaði, gulli og silfri — stundum peningum af öllum gerðum, þar á meðal gömlum kóngapeningum og erlendum, en stundum ekkert nema hárklæðum, svömpum, eldstöngum, töngum og öðru því um líku með dularfullum og tvíræðum miðum. Súetóníus, 121Gāius Svētōnius Tranquillus (121), Dē Vītā Caesarum [Um ævisögur Caesaranna], Aug.75; ritstýrt í Maximilian Ihm, ritstj., C. Svētōnī Tranquillī Opera [Verk eftir Gaius Suetonius Tranquillus], Bibliothēca Scrīptōrum Graecōrum et Rōmānōrum Teubneriāna [Teubner-safn grískra og rómverskra höfunda], Stuttgart, Leipzig: Verlag B. G. Teubner, Präzis-Druck GmbH, 1908, bls. 91, ISBN 3519018276 • sī tibi aurum trādiderō• itaque sī tibi vestem vel aurum vel argentum trādiderō sīve ex vēnditiōnis causā sīve ex dōnātiōnis sīve quāvīs aliā ex causā, statim tua fit ea rēs, sī modo ego ejus dominus sim. Þess vegna, ef ég afhendi þér klæði, gull eða silfur, hvort heldur vegna sölu, gjafar eða af hverri annarri ástæðu sem er, verður sá hlutur þinn þegar í stað, að því tilskildu að ég sé eigandi hans. Gāius, 161Gāius (u.þ.b. 161) • uxōrī meae aurum dō lēgō• uxōrī meae vestem, mundum muliebrem, ōrnāmenta omnia, aurum argentum quod ejus causā factum parātum que esset omne dō lēgō. Konu minni gef ég og læt í arf fatnað, kvenbúnað, alla skartgripi, [og] allt gull og silfur sem gert og tilbúið hefði verið vegna hennar. Justinianus mikli et al., 530–533Flāvius Petrus Sabbatius Jūstīniānus et al. (530–533), Dīgesta [Úrdrættir], 31.1.2; ritstýrt í Paul Wilhelm Anton Krüger, ritstj., Corpus Jūrīs Cīvīlis [Borgaraleg lög], 1. bindi, Wiedmann, 1928, bls. 497
  1. mikið magn af verðmætum eða efnislegum eignum; auður • samheiti: ops, dīvitiae, locūplētātiō • aurum omnēs victa jam pietāte colunt• at nunc dēsertīs cessant sacrāria lūcīs: / aurum omnēs victa jam pietāte colunt. / aurō pulsā fidēs, aurō vēnālia jūra, / aurum lēx sequitur, mox sine lēge pudor. En nú standa helgidómar yfirgefnu lundanna auðir, allir dýrka gull, nú er guðrækni sigruð; fyrir gulli er trúin hrakin burt, fyrir gulli eru lög til sölu, gullinu fylgja lög, og brátt hverfur blygðun án laga. Propertius, 15 f.Kr.Sextus Aurēlius Propertius (15 f.Kr.), Elegīae [Elegíur], 4.12.47–50; ritstýrt í George Patrick Goold, ritstj., Elegies [Elegíur], „Book Three [Þriðja bókin]“, Loeb Classical Library [Klassíska bókasafn Loebs], Cambridge, London: Harvard University Press, 1999, bls. 268 • tōtum Parthōrum ūsūrpāsset aurum• in agrīs HS MM possēdit Quirītium post Sullam dīvitissimus, nec fuit satis nisi tōtum Parthōrum ūsūrpāsset aurum; atque ut memoriam quidem opum occupāverit — juvat enim īnsectārī inexplēbilem istam habendī cupīdinem —: multōs posteā cognōvimus servitūte līberātōs opulentiōrēs, pariter que trēs Claudiī prīncipātū paulō ante Callistum, Pallantem, Narcissum. Í jarðeignum átti hann tvö þúsund sestertíum, ríkastur rómverskra borgara á eftir Sullu, og það var honum ekki nóg nema hann hefði sölsað undir sig allt gull Parta; og til þess að varðveita minninguna um þessi auðæfi – því að það veitir unað að finna að þessari óseðjandi eignagirni – höfum við síðar meir vitað til þess að margir frelsingjar voru auðugri, þar á meðal þessir þrír í stjórnartíð Claudiusar skammt á undan: Callistus, Pallas og Narcissus. Pliníus eldri, 77–79Gāius Plīnius Secundus (77–79), Nātūrālis Historia [Náttúrusaga Pliníusar], 33.134; ritstýrt í Karl Friedrich Theodor Mayhoff, ritstj., 5. bindi, Bibliothēca Scrīptōrum Graecōrum et Rōmānōrum Teubneriāna [Teubner-safn grískra og rómverskra höfunda], Stuttgart: Verlag B. G. Teubner, 1967, bls. 151
    1. gull sem mynt • secundum eampse āram aurum abscondidī• […] secundum eampse āram aurum abscondidī. Ég faldi gullið rétt við þetta tiltekna altari. Plautus, 254–184 f.Kr.Titus Macchius Plautus (u.þ.b. 254–184 f.Kr.), Carbōnāria [Kolabrennarinn], 3; ritstýrt í Wallace Martin Lindsay, ritstj., Cōmoediae [Gamanmyndir], Scrīptōrum Classicōrum Bibliothēca Oxoniēnsis [Bókasafn klassískra rita í Oxford], Oxford: Clarendon Press, 1936, bls. 571(?) • nec mī aurum poscō• nec mī aurum poscō nec mī pretium dederītis: / nōn caupōnantēs bellum sed belligerantēs, / ferrō, nōn aurō, vītam cernāmus utrīque. Ég bið hvorki um gull handa mér né skuluð þið gefa mér verðmæti: ekki að versla með stríð heldur heyja það, með járni, en ekki gulli, skulum við hvort tveggja mæta úrslitum um líf okkar. Enníus, 239–169 f.Kr.Quīntus Ennius (u.þ.b. 239–169 f.Kr.), Annālēs [Annálar], 4.12; ritstýrt í Johannes Vahlen, ritstj., Enniānae Poēsis Reliquiae [Leifar af ljóðum Enniusar], Bibliothēca Scrīptōrum Graecōrum et Rōmānōrum Teubneriāna [Teubner-safn grískra og rómverskra höfunda], Leipzig, 1928, bls. 35 • sciēns tū aurum ad facinus dedistī• ita sī vērum tibi Caelius dīxit, ō immoderāta mulier, sciēns tū aurum ad facinus dedistī; sī nōn est ausus dīcere, nōn dedistī. Ef Caelius sagði þér sannleikann, ó hóflaus kona, þá gafst þú vitandi gull til glæpsins; ef hann þorði ekki að segja það, þá gafst þú það ekki. Cíceró, 56 f.Kr.Mārcus Tullius Cicerō (4. apríl 56 f.Kr.), Prō Caeliō [Til varnar Caelius], 53.6–8; ritstýrt í Robert Gardner, ritstj., The Speaches [Ræðurnar], Loeb Classical Library [Klassíska bókasafn Loebs], Cambridge: Harvard University Press, 1965, bls. 23 • sērō sē aurum ad redēmptiōnem tulisse• euntibus illīs occurrit pater cum aurō; dīxit fīlium suum crucifīxum esse et sērō sē aurum ad redēmptiōnem tulisse. Þegar þeir voru á leiðinni mætti faðirinn þeim með gulli; hann sagði að sonur sinn hefði verið krossfestur og að hann hefði komið of seint með gullinu til lausnargjalds. Seneca eldri, 37–39Lūcius Annaeus Seneca (u.þ.b. 37–39), Contrōversiae [Deilumálin], 6.7.1; ritstýrt í Michael Winterbottom, ritstj., Declamations [Upplestrarnir], 2. bindi, Loeb Classical Library [Klassíska bókasafn Loebs], Cambridge: Harvard University Press, 1974, bls. 144, ISBN 0674995112 • aurum ad condūcendum mīlitem mitte• in illā terrā, quae hōs genuit, auxilia quaerenda sunt: argentum istud atque aurum ad condūcendum mīlitem mitte. Leita verður liðsinnis í því landi sem ól þessa menn; sendið silfrið og gullið til að ráða hermenn. Rūfus, 42Mārcus Caelius Rūfus (u.þ.b. 42), Dē gestīs Alexandrī rēgis Mācedonum [Um afrek Alexanders, konungs Makedóníumanna], 3.2.16.4–6; ritstýrt í Franz Edmund Hedicke, ritstj., Historiārum Alexandrī Magnī Mācedonīs [Um sögur Alexanders mikla Makedóníumannanna], Bibliothēca Scrīptōrum Graecōrum et Rōmānōrum Teubneriāna [Teubner-safn grískra og rómverskra höfunda], Leipzig, 1908, bls. 8 • hospitum lēgātīs aurum repudiātūrō adferentibus• scīrēs nōn ibi genitum M'. Curium imperātōrem, quem hospitum lēgātīs aurum repudiātūrō adferentibus rāpum torrentem in focō inventum annālēs nostrī prōdidēre. Þú myndir vita að þar var ekki fæddur herforinginn Maníus Curius, sem annálar vorir greina frá að hafi fundist við að steikja rápur við eldstæðið þegar sendimenn gestanna komu með gull til hans, sem hann ætlaði að hafna. Pliníus eldri, 77–79Gāius Plīnius Secundus (77–79), Nātūrālis Historia [Náttúrusaga Pliníusar], 19.87; ritstýrt í Karl Friedrich Theodor Mayhoff, ritstj., 3. bindi, Bibliothēca Scrīptōrum Graecōrum et Rōmānōrum Teubneriāna [Teubner-safn grískra og rómverskra höfunda], Stuttgart: Verlag B. G. Teubner, 1967, bls. 271 • aurum in Galliā effutuistī• aurum in Galliā effutuistī, hic sūmpsistī mūtuum. Þú sóaðir gulli í Gallíu; hér fékkstu peninga lánaða. Súetóníus, 121Gāius Svētōnius Tranquillus (121), Dē Vītā Caesarum [Um ævisögur Caesaranna], Jul.51; ritstýrt í Maximilian Ihm, ritstj., C. Svētōnī Tranquillī Opera [Verk eftir Gaius Suetonius Tranquillus], Bibliothēca Scrīptōrum Graecōrum et Rōmānōrum Teubneriāna [Teubner-safn grískra og rómverskra höfunda], Stuttgart, Leipzig: Verlag B. G. Teubner, Präzis-Druck GmbH, 1908, bls. 26, ISBN 3519018276
  2. ílát og áhöld úr gulli notuð til matar; gullborðbúnaður • stenst á: argentum
    1. vítt drykkjarílát á fæti úr gulli; gullbikar eða -staup • tibi nōn committitur aurum• ipse capācēs / Hēliadum crustās et inaequālēs berullō / Virrō tenet phialās; tibi nōn committitur aurum, / vel sī quandō datur, cūstōs affīxus ibīdem / quī numeret gemmās, unguēs observet acūtōs. Virró sjálfur heldur á ríflegum bikurum skreyttum gulbrún dætra sólarinnar og ójöfnum beryli; þér er ekki treyst fyrir gulli, eða þótt það sé stundum gefið, þá stendur vörður þar fastur við hlið til að telja gimsteinana og fylgjast með hinum hvössu nöglum. Juvenālis, 127Decimus Jūnius Juvenālis (127), Saturae [Háðsádeilurnar], 5.37–41; ritstýrt í James Alfred Willis, ritstj., Juvenālis Saturae [Háðsádeilur Juvenalis], „Satura Quīnta [Fimmta háðsádeila]“ (5. kafli), Bibliothēca Scrīptōrum Graecōrum et Rōmānōrum Teubneriāna [Teubner-safn grískra og rómverskra höfunda], Leipzig, Stuttgart: Verlag B. G. Teubner, Druckhaus Köthen GmbH, 1997, bls. 48–49, ISBN 3815414717
  3. gripur til líkamsskarts úr gulli; gullskartgripur • ut aurum reluat• […] ut aurum et vestem, quod mātris fuit, / reluat, quod vīva ipsī opposīvit pignorī. […] til þess að leysa út gullið og klæðin, sem voru móður hans, og hún hafði sjálf, á meðan hún lifði, veðsett honum. Caecilius, 220–166 f.Kr.Stātius Caecilius (u.þ.b. 220–166 f.Kr.), Palliātae 1 [1. leikrit í grískum búningi], 104–105; ritstýrt í Johann Carl Otto Ribbeck, ritstj., Scaenicae Rōmānōrum Poēsis Fragmenta [Brot úr rómverskum leikritakveðskap], 2. bindi, Hildesheim: Georg Olms Verlagsbuchhandlung, 1961, bls. 53 • fulvum quae dīvidit aurum• ipse inter mediōs, Veneris jūstissima cūra, / Dardanius caput, ecce, puer dētēctus honestum, / quālis gemma, micat, fulvum quae dīvidit aurum, / aut collō decus, aut capitī; vel quāle per artem / inclūsam buxō aut Ōriciā terebinthō / lūcet ebur; fūsōs cervīx cui lactea crīnēs / accipit et mollī subnectit circulus aurō. Sjálfur í miðjum hópi, elskulegasta umönnun Venusar, hinn dardanski drengur, sjá, með bert og tignarlegt höfuð, skín eins og gimsteinn, er sker í sundur hið rauðgula gull, hvort heldur til prýðis á hálsi eða höfði; eða eins og fílabein, sem listilega er fært í buksusvið eða órískan terebintuvið, skín; en mjólkurhvítur háls hans tekur við hinu dreifða hári og gullhringur festir það með mjúku gulli. Virgill, 19 f.Kr.Pūblius Vergilius Marō (19 f.Kr.), Aenēïs [Eneasarkviða], 10.132–138; ritstýrt í Thomas Ethelbert Page, ritstj., P. Vergilī Marōnis Būcolica, Geōrgica, Aenēïs [Hjarðkvæði, Búnaðarbálkur og Eneasarkviða eftir Pūblius Vergilius Marō], „Liber Decimus [Tíunda bókin]“, London: Macmillan and Co., 1895, bls. 302 • dōnec eum conjūnx fātāle poposcerit aurum• “nam jam discordia Thēbae / bella movent” dīxit, “Capaneus que nisi ab Jove vincī / haud poterit, fīent que parēs in vulnere frātrēs, / subducta que suōs manēs tellūre vidēbit / vīvus adhūc vātēs, ultus que parente parentem / nātus erit factō pius et scelerātus eōdem / attonitus que malīs, exul mentis que domus que, / vultibus Eumenidum mātris que agitābitur umbrīs, / dōnec eum conjūnx fātāle poposcerit aurum / cognātum que latus Phēgēius hauserit ēnsīs. / tum dēmum magnō petet hōs Achelōia supplex / ab Jove Callirhoē natis īnfantibus annōs; / nēve necem sinat esse diū victōris inultam, / Juppiter hīs mōtus prīvignae dōna nurus que / praecipiet faciet que virōs inpūbibus annīs.” „Því að nú þegar hefja sundrung og Þeba stríð,“ sagði hann, „og Kapanjeus verður ekki sigraður nema af Júpíter, og bræðurnir verða jafnir í sári, og spámaðurinn, enn lifandi, mun sjá undirheima sína þegar jörðin brestur undir honum, og sonurinn, er hefnir föður með föður, mun með sama verkinu bæði vera guðhræddur og sekur, og skelfdur af böli, útlægur bæði í huga og heimilum, verður hann hrakinn af svipum heiftargyðjanna og vöfum móður sinnar, þar til kona hans krefst hins örlagaríka gulls og sverð Fegeusar stendur í síðu frænda hennar. Þá loks mun dóttir Akelousar, Kalliróe, bónfús biðja Júpíter um þessi ár handa ungum sonum sínum; og til þess að hann leyfi ekki dauða sigurvegarans að vera óhefndur lengi, mun Júpíter, hrærður af þessu, gefa stjúpdóttur sinni og sonarkonu þessar gjafir og láta drengina verða fullorðna menn á unga aldri.“ Ovidius, 8Pūblius Ovidius Nāsō (8), Metamorphōsēs [Ummyndanir], 9.411; ritstýrt í William Scovil Anderson, ritstj., P. Ovidii Nāsōnis Metamorphōsēs [Umbreytingar Publiusar Ovidiusar Nasos], 3. útgáfa, Bibliothēca Scrīptōrum Graecōrum et Rōmānōrum Teubneriāna [Teubner-safn grískra og rómverskra höfunda], Leipzig: Verlag B. G. Teubner, Grafische Werke Zwickau, 1985, bls. 216–217 • aurum nē fēminās quidem habēre• nē tunc quidem omnēs senātōrēs habuēre, utpote cum memoriā avōrum multī praetūrā quoque fūnctī in ferreō cōnsenuerint — sīcut Calpurnium et Mānīlium, quī lēgātus C. Mariī fuerit Jugurthīnō bellō, Fenestellā trādit, et multī L. Fūfidium illum, ad quem Scaurus dē vītā suā scrīpsit —, in Quīntiōrum vērō familia aurum nē fēminās quidem habēre mōs fuerit, nūllōs que omnīnō major pars gentium hominum que, etiam quī sub imperiō nostrō dēgunt, hodiē que habeat. Ekki höfðu þá heldur allir öldungaráðsmenn það, enda höfðu á dögum afa vorra margir, þótt þeir hefðu jafnframt gegnt prætórsstöðu, öldruðust upp við járn – eins og Fenestella greinir frá um Kalpúrníus og Manílíus, sem var herforingi Gaiusar Maríusar í Júgúrþustríðinu, og margir um hinn sömu L. Fúfídíus, sem Skaurus skrifaði til um ævi sína – en í ætt Quintíanna var það þvert á móti ekki siður að jafnvel konur hefðu gull, og meiri hluti þjóða og manna, jafnvel þeir sem búa undir okkar stjórn, hefur ekkert slíkt yfir að ráða enn í dag. Pliníus eldri, 77–79Gāius Plīnius Secundus (77–79), Nātūrālis Historia [Náttúrusaga Pliníusar], 33.6.21; ritstýrt í Karl Friedrich Theodor Mayhoff, ritstj., 5. bindi, Bibliothēca Scrīptōrum Graecōrum et Rōmānōrum Teubneriāna [Teubner-safn grískra og rómverskra höfunda], Stuttgart: Verlag B. G. Teubner, 1967, bls. 111–112
    1. hringlaga skartgripur úr gulli sem borinn er á fingri; gullhringur • ventilet aestīvum digitīs sūdantibus aurum• cum pars Nīliacae plēbis, cum verna Canōpī / Crīspīnus, Tyriās umerō revocante lacernās, / ventilet aestīvum digitīs sūdantibus aurum, / nec sufferre queat majōris pondera gemmae, / difficile est saturam nōn scrībere. Þegar hluti Nílarlýðsins, þrællinn frá Kanópus, Kríspínus, sem lyftir öxlinni til að rétta af Týríska skikkju sína, viðrar sumargull á svitnandi fingrum sér og þolir ekki þunga stærri gimsteins — þá er erfitt að skrifa ekki satíru. Juvenālis, 100Decimus Jūnius Juvenālis (100), Saturae [Háðsádeilurnar], 1.26–30; ritstýrt í James Alfred Willis, ritstj., Juvenālis Saturae [Háðsádeilur Juvenalis], „Satura Prīma [Fyrst háðsádeila]“ (1. kafli), Bibliothēca Scrīptōrum Graecōrum et Rōmānōrum Teubneriāna [Teubner-safn grískra og rómverskra höfunda], Leipzig, Stuttgart: Verlag B. G. Teubner, Druckhaus Köthen GmbH, 1997, bls. 2, ISBN 3815414717
    2. gullinn hárvöndull bundinn í hnút á hvirflinum; gullflétta • samheiti: crōbylos • crīnēs nōdantur in aurum• tandem prōgreditur magnā stīpante catervā, / Sīdōniam pictō chlamydem circumdata limbō: / cui pharetrā ex aurō, crīnēs nōdantur in aurum, / aurea purpuream subnectit fībula vestem. Loks gengur hún fram í fylgd mikils fjölda, skrýdd sídónískri skikkju með útsaumuðum jaðri; örvabelgur hennar er úr gulli, hár hennar er bundið með gulli, og gullnæla festir purpurarauða klæðið. Virgill, 19 f.Kr.Pūblius Vergilius Marō (19 f.Kr.), Aenēïs [Eneasarkviða], 4.136–139; ritstýrt í Thomas Ethelbert Page, ritstj., P. Vergilī Marōnis Būcolica, Geōrgica, Aenēïs [Hjarðkvæði, Búnaðarbálkur og Eneasarkviða eftir Pūblius Vergilius Marō], „Liber Quārta [Fjórða bókin]“, London: Macmillan and Co., 1895, bls. 163 • mulierum pedibus aurum gestātum tacuistī• idem enim tū, Brūte, mulierum pedibus aurum gestātum tacuistī. Því að þú sjálfur, Brútus, þagðir yfir því að gull væri borið á fótum kvenna. Pliníus eldri, 77–79Gāius Plīnius Secundus (77–79), Nātūrālis Historia [Náttúrusaga Pliníusar], 33.13; ritstýrt í Karl Friedrich Theodor Mayhoff, ritstj., 5. bindi, Bibliothēca Scrīptōrum Graecōrum et Rōmānōrum Teubneriāna [Teubner-safn grískra og rómverskra höfunda], Stuttgart: Verlag B. G. Teubner, 1967, bls. 118
  4. málmstykki úr gulli sem sett er í munn hests og tengt við taumana til að stýra honum; gullbeisli • fulvum mandunt sub dentibus aurum• haec effātus, equōs numerō pater ēligit omnī: / stābant ter centum nitidī in praesēpibus altīs: / omnibus extemplō Teucrīs jubet ōrdine dūcī / īnstrātōs ostrō alipedēs pictīs que tapētis; / aurea pectoribus dēmissa monīlia pendent; / tēctī aurō, fulvum mandunt sub dentibus aurum. Að þessu mæltu velur faðirinn hesta úr öllum hópnum: þar stóðu þrjú hundruð glæsilegir í hávöxnum jötum; öllum Trúverjum skipar hann þegar í stað að leiða í röð fótfljóta hesta búna purpura og útsaumuðum ábreiðum; gullnir kragar hanga niður af brjóstum þeirra; gullklæddir tyggja þeir hið rauðgula gull undir tönnum sér. Virgill, 19 f.Kr.Pūblius Vergilius Marō (19 f.Kr.), Aenēïs [Eneasarkviða], 7.274–279; ritstýrt í Thomas Ethelbert Page, ritstj., P. Vergilī Marōnis Būcolica, Geōrgica, Aenēïs [Hjarðkvæði, Búnaðarbálkur og Eneasarkviða eftir Pūblius Vergilius Marō], „Liber Septimus [Sjöunda bókin]“, London: Macmillan and Co., 1895, bls. 238
  5. festing úr gulli sem heldur lausum tönnum föstum við munninn; gulltannkróna
  6. stakur þáttur í bandi úr gulli; gullþráður • cum in veste intextum est aurum• cum que in veste intextum est aurum eā que vestis contrīta propter vetustātem ūsum nōn habeat honestum, pannī in fictilibus vāsīs inpositī suprā ignem combūruntur. Og þar sem gull er ofið inn í klæðið, og það klæði, slitið vegna elli, hefur ekki lengur sómasamlega notkun, eru tuskurnar lagðar í leirker og brenndar yfir eldi. Vitrúvíus, 33–20 f.Kr.Mārcus Vitrūvius Pōlliō (33–20 f.Kr.), Dē Architectūrā [Um byggingarlist], 8.8; ritstýrt í Fritz Krohn, ritstj., „Dē Architectūrā [Um byggingarlist]“, „Liber Octāvus [Áttunda bókin]“, Bibliothēca Scrīptōrum Graecōrum et Rōmānōrum Teubneriāna [Teubner-safn grískra og rómverskra höfunda], Leipzig: Verlag B. G. Teubner, bls. 164
  7. blað úr gulli sem hefur verið barið eða valsað þar til það er mjög þunnt; gullblað • dētractum est aurum• fēcit et Alexandrum Magnum multīs operibus, ā pueritiā ejus orsus, quam statuam inaurārī jussit Nerō prīnceps dēlectātus admodum illa; dein, cum pretiō perīsset grātia artis, dētractum est aurum, pretiōsior que tālis exīstimābātur etiam cicātrīcibus operis atque concīsūrīs, in quibus aurum haeserat, remanentibus. Hann gerði einnig Alexander Mikla í mörgum myndum, frá æsku hans að telja; og þessa styttu skipaði keisarinn Neró að gylla, enda hafði hann mikla ánægju af henni. Síðan, þegar fegurð listarinnar hafði glatast vegna verðmætis, var gullið fjarlægt, og styttan þótti þá jafnvel enn verðmætari, þar sem örin eftir vinnuna og skurðirnir, þar sem gullið hafði loðað við, stóðu eftir. Pliníus eldri, 77–79Gāius Plīnius Secundus (77–79), Nātūrālis Historia [Náttúrusaga Pliníusar], 34.19.63; ritstýrt í Karl Friedrich Theodor Mayhoff, ritstj., 5. bindi, Bibliothēca Scrīptōrum Graecōrum et Rōmānōrum Teubneriāna [Teubner-safn grískra og rómverskra höfunda], Stuttgart: Verlag B. G. Teubner, 1967, bls. 184–185
  8. (miðaldir, aðeins staðfest í sviftifallinu) glæsilegt sæti úr gulli sem þjóðhöfðingi notar; gullhásæti
2. litur, gljái, glampi eða bjartleiki gulls
3. tímabil hamingju, friðar, velmegunar og mikilla framfara; gullöld • redeant in aurum tempora prīscum• concinēs majōre poētā plēctrō / Caesarem, quandō que trahet ferōcis / per sacrum clīvom meritā decōrus / fronde Sygambrōs; / quō nihil majus melius ve terrīs / fāta dōnāvēre bonī que dīvī / nec dabunt, quamvīs redeant in aurum / tempora prīscum. Þú munt syngja um Caesar með stærra skáldlegu strengjahljóði, þegar hann mun leiða hina óstýrilátu Sigambra upp hina heilögu hæð, prýddur verðskulduðum sigurlaufum; en örlögin og góðu guðirnir hafa hvorki gefið né munu gefa jörðinni neitt meira né betra en hann, þótt tímarnir snúi aftur til hinnar fyrri gullaldar. Hóratíus, 13 f.Kr.Quīntus Horātius Flaccus (13 f.Kr.), Carmina [Ljóðin], 4.2.39; ritstýrt í Friedrich Karl Vollmer, ritstj., Carmina [Ljóðin], „Liber Quārtus [Fjórða bókin]“, Bibliothēca Scrīptōrum Graecōrum et Rōmānōrum Teubneriāna [Teubner-safn grískra og rómverskra höfunda], Leipzig: Verlag B. G. Teubner, 1906, bls. 118

Aðrar orðmyndir

ausum (sabínska)
ōrum (alþýðulatína)
☉ (gullgerðarlist)

Orðsifjafræði

Úr frumítalsku *ausom („gull“).

Fallbeyging

Latnesk fallbeyging orðsins „aurum“
	Eintala	Fleirtala
Nefnifall (nominativus)	aurum	-
Eignarfall (genitivus)	aurī	-
Þágufall (dativus)	aurō	-
Þolfall (accusativus)	aurum	-
Ávarpsfall (vocativus)	aurum	-
Sviftifall (ablativus)	aurō	-

Tilvísanir

Charlton Thomas Lewis og Charles Short (1879), A Latin Dictionary [Latnesk orðabók], Oxford, Clarendon Press; aðgengilegt í Josh Goldenberg og Matt Shanahan, „aurum“, í ΛΟΓΕΙΟΝ [Leiksvið], Chicago-háskóli, síðan 2011; líka aðgengilegt í Daniel Pettersson og Amelie Rosengren, „aurum“, í Latinitium
Lieven van Acker, Gerhard Oskar Baader, Teja Erb, Anneliese Grau, Hans Frieder Haefele, Wolfgang Hessler, Sophie Humperdinck, Pascal Ladner, Heinrich Marzell, Gustav Meyer, Ingeborg Pape, Theresia Payr, Wolfgang Pfeifer, Otto Prinz, Werner Rudolph, Willy Schetter, Hans Schmid, Peter Schmidt, Johannes Schneider, Renate Sroder, Martin Steinmann, Michaela Zelzer, Werner Ziltener og Walter Zwimpfer, ritstj. (1. júlí 1967), A–B, 1. bindi, Mittellateinisches Wörterbuch [Orðabók yfir miðaldalatínu], München: Bayerische Akademie der Wissenschaften [Vísindaakademían í Bæjaralandi], Verlag C. H. Beck, ISBN 978-3406031717, sótt 17. september 2026; aðgengilegt í „aurum“, í Wörterbuchnetz [Orðabókanet]
Richard Ashdowne, David Howlett og Ronald Edward Latham, ritstj. (2018), Dictionary of Medieval Latin from British Sources [Orðabók yfir miðaldalatínu frá breskum heimildum], Oxford: The British Academy for the Promotion of Historical, Philosophical and Philological Studies [Breska akademían til eflingar sagnfræðilegum, heimspekilegum og málfræðilegum rannsóknum], Oxford University Press; aðgengilegt í Josh Goldenberg og Matt Shanahan, „aurum“, í ΛΟΓΕΙΟΝ [Leiksvið], Chicago-háskóli, síðan 2011