Aller au contenu

Akulusyum

Si Wikipedia, tasanayt tilellit.
Akulusyum n wass-a.

Akulusyum neɣ Kulusyum neɣ Amsiswar Aflavi (s talatint : Colosseum, s taṭalyanit : Colosseo), d amsiswar ameqqren yezga-d deg Ṛuma, bnan-t deg tallit n umenkad aṛumani Vespasianus Augustus (gar 70 ed 72)[1], Akulusyum yesεa kuẓ (ṛebεa) n wannagen[2] anda yezmer ad yawi 50 000[1] neɣ 100 000 n yimferrjen[2].

Akulusyum ittuseqdec deg imenɣan n yigladyaturen, ama a gar-asen, neɣ mgal iɣersiwen akked imenɣan s wudem n yiɣerruba[2].

Deg Tallit-Tanammast, yettuɣal taglisya, u d yiɣrem n snat n twaculin tarumanit Frangipane ed Annibaldi[1].

Deg 2007, Akulusyum yettwaxtar d yiwen seg Sa n leεǧubat timaynutin n umaḍal[3].

1. Aẓar d tikti n lebni

[ẓreg | ẓreg aɣbalu]

Tikti n lebni n ukulusyum d tin i d-yusan sɣur umenkad Vespasyan (Vespasien) deg useggas 70 ar 72 deffir tlalit n Ɛisa. Iswi-s yella d asertan yerna d adamsan:

  • Tuɣalin n wakal i wegdud: Vespasyan yefren ad yebnu asebdir-a(amsiswar-a) ɣef wemkan anda yella ugelmim udmawan n "Wexxam Awraɣ" (Domus Aurea) i yebna Niru i yiman-is kan. S wakka, Vespasyan yerra-d tallunt-nni i yimezdaɣ n Ṛuma irkelli.
  • Tadrimt n lebni: Akulusyum yettwabna s yidrimen n uḥwaṣ d tewsiwin i d-kkan seg tegrawla n Wudayen, gar-asen ayen i d-yewwi mmi-s Tiṭus seg useɣli n wemkan n ufakan di Lquds deg useggas 70.

Lebni yekfa s ddaw ufus n umenkad Tiṭus deg useggas 80. Syin akkin, gma-s Dumisyan yerna yesseɣti-t, yerna-yas-d taserkemt taneggarut akked tzeɣwa ddaw n wakal.

2. Tasegda d tanga n lebni

[ẓreg | ẓreg aɣbalu]

Akulusyum d aɣewwaɣ deg unagraw n lebni-s. Mgal yisebdiriyen igrigiyen i yettwabnan deg yidurar, Akulusyum yettwabna ɣef lqaɛa timseggemt, yerna iɛemmed ɣef tɣessa n yisekkaren ijdiden deg tallit-nni.

Ayla Aglam d Waktal
Talɣa Tamellalt (Ovale)
Teɣzi 189 n lmitrat
Tehri 156 n lmitrat
Tattayt 48 n lmitrat
Amḍan n yimferrjen Gar 50.000 ar 80.000 n yemdanen
Tanga Aẓru n Travertin, uzzal, aɣrab n tyajuṛt, ssiman aṛumani

Iḥricen n Usebdir(amsiswar):

[ẓreg | ẓreg aɣbalu]
  • Annar: D asalu alemmas anda ttqabalen yigladyaturen. Yettwaɣem s tencirin n wusɣar, ɣef wacu ssersen ijdi akken ad yessimẓ iseffen n yidammen n wid yettmettaten.
  • Tizeɣwa n ddaw wakal (Ipejyum - Hypogée): Dumisyan yebna-d aẓeṭṭa n tzeɣwa d yiberdan ddaw n wennar. Dinna i ttheyyin yiɣersiwen n tẓegwa (izmawen, iɣilasen) d yigladyaturen. Sseqdacen allalen ikinaniyen (ascenseurs et poulies) akken ad d-ssalin iɣersiwen ɣer wennar s wudem awham.
  • Tiserkmin: Imferrjen ttwabḍan neɣ ttwaferqen ɣef tseddarin n tɣimit ilmend n tserkemt-nsen deg tmetti. Imaslaḍen n Usqamu d yimenkaden sɣimin deg tseddarin timezwura (yellan s uẓru n marmar), ma d agdud aḥerfi, tlawin, d yiklan sɣimin deg tseddarin tinneggura.

3. Amezruy d useqdec-ines

[ẓreg | ẓreg aɣbalu]

Akulusyum yella d ul n tmeddurt tanmettit di Ṛuma. Ayen i d-yettilin deg-s yebḍa ɣef kraḍ n tɣawsiwin timeqqranin:

  1. Urar n yigladyaturen (Munera): D imgaruden gar yergazen, tikwal gar wergaz d uɣersiw. Yal agladyatur yesɛa imrigen-is(leslaḥ-is) d uɣenbur-is yemgaraden.
  2. Tagmert d usenɛet n yiɣersiwen (Venatio): Tmenkda Taṛumanit tesseqdac Akulusyum akken ad d-tesken tanzmart-is d tezrirt-is ɣef umaḍal, s ukter(tuwwin) n yiɣersiwen imaynuten seg Tefriqt, Asya, d Turuft.
  3. Aserwes n yimennuɣen n yilel (Naumachiae): Uqbel ma yebnu Dumisyan tizeɣwa n ddaw wakal, annar n Wekulusyum yella yezmer ad yeččaṛ d aman (imengi) akken ad d-alsen i userwes n yimennuɣen imeqqranen n yilel gar iɣerruba n zik.
  4. Tineɣɣiyin: Yessexdam-it udabu akken ad nɣan wid yeffɣen i usaḍuf aṛumani (iniɣiyen), neɣ i usenqes n yimakaren-nsen zdat wegdud.

4. Tagara d Tukkest

[ẓreg | ẓreg aɣbalu]

Tanzagt n useqdec n Wekulusyum tessaweḍ ɣer wazal n 500 n yiseggasen. Ayen i as-yerran d talast i useqdec-ines mačči d yiwen:

  • Anhaz n wakal d tmihiyin: Asebdir-a yenṭerr aṭas seg unxixel neɣ unhaz n tmurt(zzlezlat) i d-yeḍran deg yiseggasen 847 d 1231, i isseɣlin aḥric n uɣrab n berra.
  • Aɣbalu n lebni: Di Tallit Talemmast, imezdaɣ n Ṛuma uɣalen sseqdacen Akulusyum am tɣeddiwt n yidɣaɣen. Kksen aṭas n yiẓra n travertin, akked uzzal i yellan yeqqen iɣraben, akken ad bnun yes-sen ixxamen n yigelliden neɣ ifakanen n tdiyant tamaynut(tamasiḥit).

Xas akken yenṭar, Akulusyum yeqqim-d d amatar agejdan n tsemda taṛumanit. Ass-a, yettwaḥseb d yiwen seg yimekwan i d-yettawin aṭas n yimsebriden deg umaḍal.

  1. 1 2 3 (en) Colosseum,deg britannica.com.
  2. 1 2 3 azday s tafransist Colisée, deg larousse.fr.
  3. (en) New Seven Wonders of the World, deg britannica.com.