Forest
| Part of | natural environment, biosphere, biome  |
|---|---|
| Studied by | forestry science, forest engineering |
| Has characteristic | geographic location |
| Model item | Białowieża Forest, Tongass National Forest, Amazon rainforest, forest of Fontainebleau |
| Category for eponymous categories | Category:Wikipedia categories named after forests |
Karaadə shima ecosystem do kəska ngəwu'a.[2] Ma'ana karaye yer kada dunya sammason faidatin, awowa jili nəm nguwu kəskaye-a, nəm kuruwu kəskaye-a, cidi faidatə-a, daraja sharaye-a, kuru faida kəskaye-a mbeji.[3][4][5] United Nations' Food and Agriculture Organization (FAO) ye karaa də'a bayanzəna, "Cidi do hectares 0.5 ma kozəna kəska'a mita 5 ma kozəna kuru canopy nzə kashi 10 ma kozəna, au kəska do raksə na'a bərniye də'a nazəyin ma. Kulashi kəla awo karaye saa 2025 lan tədənaye fəlezəna karaadə hecta biliyon 4.14 (acres biliyon 10.2; kilomita square miliyon 41.4; mil square miliyon 16.0), au alamanna ci 31 cidi dunyabe suro saa 2025 yen.[7]
Karaadə sandima nizam cidibe kurawo nasha dunyaben, kuru dunya sammason təwandin.[8] Cidi karaabe kashi 45% də suro latitude tropicalben kara. Karaa kura fuwubedə nasha yanawu subarcticben təbandin, ngawodən nasha kawudo-a, kuru nasha kawudo-a.[9]
Karaadə shima kashi 75% awowa dunyalan tətandindəbewo, kuru suronzan kashi 80% awowa kəskaye dunyalan dasagənadəbe mbeji. Net buro salakbedə shima 21.9 gigatonnes biomassbe saa woson karaa tropicalbero, 8.1 karaa kawudobero, kuru 2.6 karaa borealbero.[8]
Karaadə biomes gade-gade latitude gade-gade-a kuru nəm kuruwu gade-gade-a lan, kuru nəm nguwu nji samibe-a nəm nguwu evapotranspirationbe-a.[10] Biomes anyi suronzan karaa borealbe suro yanawu subarcticbe-a, karaa tropicalbe kəli-a kuru karaa tropical harrata-a batau Equatorbe-a, kuru karaa kawudobe latitude daube-a. Karaadə nashawa dunyabe sami ngəwu'adən fəlangzayin, amma kəndaaram harratadə savannaro faltin. Son yaye, nasha do nji samibe daudau lan, karaa də duwaro savanna ro faltin sa nəm nguwu cidi kəskaye zaksana də cidiya kashi 40 səta 45 ro saadənan.[11] Kulashi donyi karaa Amazon ye lan tǝdǝna dǝye fǝlezǝna kǝla kǝska so dǝ raksa nǝm nguwu njiye dǝga falzayin nasha fal lan, nji lambo nzaye dǝga kolzayin loktu njiye dǝga tǝmatǝyin ro. Dalil adəye səkə, nji samibe zamanbedə suro Amazonben kəntawu indi au yakkəro badijin kawu yanawudəye kolzəyinro.[12][13] Karaa Amazon lan təmtəgə-a kuru yanawu faltə amsoye-adə raksa lamarra adəro təngatəyin, karaadə'a kozəna na doni savannaro faltindən.[14]
Karaa kəltadə nizam karaye kadaro tajirwa suwudin. Karaa gərtədə wakajin sa amsoye kəskawa na karaayen kamza au wartəlan tutuluyya, au kəska lotə au bare nankaro. Karaa ngəwuso kuro karaa tropicalben wakajin. Kambo kara'a kəltayedə dalil karewa diyau tando nankaro: kəska, da febe, soya, kuru kəndawu palmbe.[15] Saa 2,000 kozənadən, nasha cidi karaa Europebedə kashi 80% lan səta 34% ro fulutəna. Nasha karaye kura-kura lardə China-a gədi United States-a lan fəlezana, [16] surodən kashi 0.1% cidiye bas koltənyi.[17] Nasha karaa dunyabe retanzə karənga (kashi 49) də kalkal, amma kashi 9 də nasha laa kəltəram gana au ba lan təbandin. Karaa njiye tropicalbe-a boreal coniferousbe-adə sandima zauro yakkatawo, amma karaa harrata subtropicalbe-a karaa kəmaduwube-adə sandima zauro yakkatawo. Kashi 80 nasha karaa dunyabedə nasha hecta miliyon 1 (acres miliyon 2.5) kozənalan təbandin. Kashi 20 gabsənadə nasha miliyon 34 kozənalan dunyalan kara- ngəwunzaso hectares 1,000 (acres 2,500) yeyi gənyi nəm kuranza.[9]
Kəndaram adammanabe-a karaa-adə kamanza'a lezayin futu ngəla au kutturo.[18] Karaadə cidawa ecosystembe amsoro cin kuru na am bəladəriye matcin. Karaadə kuruson nəlefa amsoye lejin. Kundowa adammanabe, surodən awowa karabe faidatə tusshinbadə mbeji, raksə nizam karabedəga lejin.[19]
