Przejdź do zawartości

Saamowie

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Sprzątanie Wikipedii
Ten artykuł należy dopracować:
od 2024-11 → zweryfikować treść i dodać przypisy,
od 2019-11 → zweryfikować niektóre informacje,
potrzebne źródła lepsze niż encyklopedia popularna z lat 60. XX wieku.
Dokładniejsze informacje o tym, co należy poprawić, być może znajdują się w dyskusji tego artykułu.
Po wyeliminowaniu niedoskonałości należy usunąć szablon {{Dopracować}} z tego artykułu.
Saamowie
Lapończycy
Saami
Ilustracja
Populacja

64–107 tys.

Miejsce zamieszkania

Laponia (Norwegia, Szwecja, Finlandia, Rosja)

Język

języki saamskie, w tym północnosaamski, południowosaamski, lule, skolt, inari, kildin

Religia

chrześcijaństwo (w tym prawosławie, luteranizm), szamanizm/animizm

Mapa grupy etnicznej
Multimedia w Wikimedia Commons

Saamowie[1], Lapończycy[1] (Łoparowie[2], Loparowie[2]; lap. Saami[1]) – lud zamieszkujący głównie Laponię – krainę historyczno-geograficzną w Europie Północnej obejmującą północne krańce Norwegii, Finlandii, Rosji (Płw. Kolski) oraz Szwecji[3]. Historycznie nazywani Lapończykami, które to miano jest obecnie uważane przez niektóre społeczności saamskie za obraźliwe[4]. Saamowie są potomkami pierwotnych mieszkańców Skandynawii[2]. Symbolami narodowymi Saamów jest saamska flaga, dzień saamów(inne języki), saamski hymn i narodowy joik[5].

Jedna trzecia Lapończyków posługuje się językami saamskimi (z grupy języków ugrofińskich), pozostali mówią językami urzędowymi krajów, w których mieszkają.

Nazewnictwo

Pochodzenie słowa Saami jest nieznane. Istnieje teoria łącząca Saami, Häme (region w Finlandii) oraz Suomi (fińskie określenie Finlandii) w grupę wywodzącą się od tego samego zapożyczenia z języków bałtyckich – *žēmē, oznaczające ziemię[6].

Pochodzenie określenia Lapończycy (szw. lappar, ros. лопь) jest nieznane, przez wieki została ona skojarzona ze szwedzkim słowem „lapp”, oznaczającym łatę i uznana za pejoratywną[7], sugerującą, że Saamowie noszą stare połatane ubrania[8] lub że są ludem „przyszytym” do prawowitych mieszkańców Skandynawii. Historycznie Laponczyków po norwesku nazywano "lapper" lub "finner" (czyli Finowie), natomiast po szwedzku "lappar", a w Finlandii "lappalaiset"[9].

Ruchy emancypacyjne Lapończyków w XIX i XX wieku w Norwegii i Szwecji były krytycznie nastawione do określenia "lapp" używanego wobec nich przez władze państwowe. W 1918 i 1921 roku zjazdy Saamów wyraziły życzenie, by władze stosowały wobec nich określenie "samer", które odpowiadało temu, jak sami siebie określają w językach saamskich[10]. Z tego powodu od lat 20. XX wieku w Rosji oraz w ostatnich dziesięcioleciach w krajach nordyckich[11] zaczęto upowszechniać nazwy oparte na rdzennej nazwie Saami.

Współcześnie w Norwegii, Szwecji i Finlandii określenie "lapp" jest powszechnie uznawane na pejoratywne i odradze się jego stosowanie[12][13]. W języku polskim nazwa „Lapończycy” została wprowadzona bez negatywnego kontekstu i nie ma wydźwięku negatywnego[14]. Jednocześnie we współczesnych badaniach skandynawistycznych w Polsce – zarówno językoznawczych, jak i literaturo- i kulturoznawczych – przyjęło się używanie określeń "Saamowie" oraz przymiotnika "saamski"[15][16][17][18][19][20][21]. Także w polskiej przestrzeni publicznej używa się endoetnonimu „Saamowie”[22][23][24].

Podział

Saamów można podzielić na cztery główne grupy, w zależności od terenu, który zamieszkują. Poza nimi są też formy przejściowe, a także odrębne jak Saamowie rzeczni[25.1].

Saamowie górscy

To Saamowie o koczowniczym trybie życia, zajmujący się pasterstwem reniferów, które są ich głównym źródłem utrzymania. Ze względu na sezonowe migracje mieszali w namiotach. Wypas reniferów różni się zależnie od pory roku i jest związany z nawykami paszowymi tych zwierząt. Latem zwierzęta muszą znaleźć się na pastwisku urodzajnym w trawy i zioła. Jesienią zwierzęta rozbiegają się w poszukiwaniu grzybów. Zimą wykopują resztki grzybów spod śniegu, a także żywią się różnymi mchami. Wiosną renifery spożywają głównie świeże pędy drzew, liście i wrzos[25.2].

Saamowie leśni

Grupa Saamów leśnych zamieszkiwała zwłaszcza lasy Szwecji i Finlandii. Zajmowali się rybołówstwem i łowiectwem, głównie dzikiego renifera. Każda wspólnota miała także małe stado reniferów, których hodowla wpłynęła na to, że z czasem przeszli na osiadły tryb życia[25.3].

Saamowie morscy

Saamowie morscy to społeczność, która mieszkała wzdłuż wybrzeża i ze względu na to szybko ulegli asymilacji. Trudnili się rybołówstwem i polowaniem na morskie ssaki, a niektórzy także uprawą roli. Brali aktywny udział w handlu m.in. byli częścią Ligi Hanzeatyckiej[25.4][26].

Saamowie wschodni

Saamowie wschodni to grupa zamieszkująca półwysep Kolski. Z tego powodu uległa ona kulturowym wpływom Rosjan, ale także Samojedów i Komiaków, co wpłynęło głównie na ich religię i ubiór. Charakteryzowali się półkoczowniczym trybem życia, przemieszczali się między stałymi miejscami zamieszkania. Zajmowali się głównie rybołówstwem i hodowlą reniferów[25.5].

Historia

Saamowie, autochtoni Laponii, około 1900 roku

Ten koczowniczy lud trudnił się głównie myślistwem. Do XIV w. zamieszkiwali oni znaczny obszar Skandynawii[2] (również obszar współczesnej Finlandii), później zostali zepchnięci na północ przez ludy skandynawskie i ugrofińskie[2]. Genetycznie Saamowie są dość odlegli od innych ludów żyjących w Skandynawii, wykazując stosunkowo najbliższe (acz niewielkie) pokrewieństwo z Finami – przypuszczalnie w efekcie setek lat mieszania się populacji. Zajmują oni najmniej korzystne obszary tundry polarnej. Saamowie zostali schrystianizowani bardzo późno, bo dopiero w okresie od XVII do XIX wieku, przy czym Saamowie skandynawscy przyjęli luteranizm, a Saamowie kolscy – prawosławie[3].

Konflikt ze Szwecją

Od 1993 rząd Szwecji odmawiał Saamom wyłącznego prawa do polowań i rybołówstwa w regionie Girjas Sami. 23 stycznia 2020 jednak wszystkich pięcioro sędziów Szwedzkiego Sądu Najwyższego podjęło decyzję o przyznaniu im tego prawa. Proces trwał ponad 10 lat. Ich konflikt i wyzysk ze strony znajdujących się na tych terenach państw liczy sobie jednak setki lat[27]. W 1922 r. powołano w Szwecji Instytut Biologii Rasowej, gdzie badano Saamów pod kątem eugeniki. Dzieci Saamów były porywane i zabierane od ich rodzin i przymusowo osadzane w tzw. szkołach z internatem. Znane są także przypadki przeprowadzanych przez państwo sterylizacji celem doprowadzenia do stanu „czystości rasowej” w latach 50. XX w. Prawa do połowów były dzielone pomiędzy Saamów, a rząd Szwecji od 2016 roku[27]. W wyniku wyroku z 2020 roku wzrosło poparcie dla ratyfikacji Konwencji 169 o Rdzennej Ludności Międzynarodowej Organizacji Pracy, której Szwecja dotąd nie podpisała[27][28].

W 2014 parlament Saamów uchwalił wezwanie do moratorium na wydobycie surowców na ich terenach[29]. Wydobyciem miała zająć się brytyjska korporacja Beowulf Mining poprzez szwedzką spółkę zależną Jokkmokk Iron Mines AB. Deklarowano bogactwo złóż na 118,5 mln ton rud żelaza[29].

W XXI wieku na ziemi Saamów zaczęto odkrywać największe w Europie złoża pierwiastków ziem rzadkich, a także innych minerałów, o czym informowała szwedzka spółka wydobywcza LKAB[30]. Jak przekazał prezes spółki, ich obecność była znana od około dwóch lat, jednak w wypadku niezniesienia ograniczeń na wydobycie, nie ruszy ono przez następnych 10-15 lat. Zwiększaniu wydobycia w Szwecji sprzeciwiała się współrządząca Szwecją w latach 2014–2021 partia Zielonych[31]. Od czasu wyroku z 2020 roku (patrz wyżej) Saamowie dostają groźby śmierci[32]. Rząd Szwecji przeprowadzał także przymusowe przesiedlenia Saamów z ich terenów[33].

Kultura i zwyczaje

Współcześni Saamowie w strojach ludowych

Silne procesy asymilacyjne wymusiły na większości Saamów przejęcie osiadłego trybu życia[3], choć przez długi okres granice poszczególnych krajów nie miały dla koczowniczych Saamów większego znaczenia. Lud ten nadal trudni się tradycyjnymi zajęciami: myślistwem (Saamowie leśni), rybołówstwem (Saamowie nadbrzeżni, głównie nad Oceanem Arktycznym) czy hodowlą reniferów (Saamowie górscy)[3].

Wśród Saamów ciągle żywy jest folklor, m.in. oryginalny kolorowy strój ludowy, rytmiczna forma śpiewu – tzw. joikowanie oraz zdobnictwo w rogu, kości i drewnie[3]. Ciągle obecne są elementy szamańskich praktyk i animistycznych wierzeń.

Pasterstwo reniferów w Szwecji (2005)

Pasterstwo reniferów(inne języki)

Częścią tradycyjnej kultury Saamów jest hodowla reniferów. Jak wskazuje norweski parlament[34] w swoim raporcie: „Hodowla reniferów przyczynia się do zachowania saamskiego języka, saamskich wartości i tradycji”. Współcześnie w Norwegii szacuje się, że około 3000 osób zajmuje się hodowlą reniferów[35]. Jednym z wyzwań, z którymi muszą się mierzyć Saamowie, jest zmniejszanie się przestrzeni potrzebnej do wypasu zwierząt[36]. Społeczność ta nie ma w tym zakresie wsparcia ze strony państwa, czego przykładem może być konflikt w Fosen(inne języki). W 2010 r. norweski rząd wydał zgodę na budowę dwóch dużych farm wiatrowych na terenie zimowego wypasu reniferów. Pomimo sprzeciwu miejscowych Saamów, którzy mieli tam swoje stada, budowa nie zatrzymała się, sprawa trafiła do Norweskiego Sądu Najwyższego, który w październiku 2021 r. orzekł, że zgoda na budowę elektrowni wiatrowej jest nieważna ze względu na złamanie artykułu 27. Międzynarodowego paktu praw obywatelskich i politycznych. Mimo wyroku farmy wiatrowe nie zaprzestały swojej działalności, co doprowadziło do dużych protestów środowiska Saamów w Norwegii. W grudniu 2023 r. i marcu 2024 r. zostały zawarte porozumienia w sprawie rekompensat pomiędzy firmami i państwem norweskim a Saamami[37]. 

Sztuka

Tradycyjną sztuką Saamów jest duodji, które w języku północnosaamskim oznacza rękodzieło[38]. Można dokonać podziału duodji na twarde i miękkie. Twarde duodji to przedmioty wyrabiane na przykład z drewna, rogów czy kości, np. wyrób sanek, noży lub nart. Natomiast miękkie duodji odnosi się do wyrobów ze skóry, tekstyliów, haftu czy wstążek[39][40]. Elementem kultury i tożsamości Saamów jest tradycyjny strój saamski(inne języki). Jego wygląd może różnić się w zależności od miejsca zamieszkania, pokrewieństwa, stanu cywilnego i płci. W ostatnich latach pojawiły się także kursy tworzenia niebinarnych strojów[41]. Nauka duodji była niegdyś częścią wychowania wielu Saamów. Obecnie w Norwegii sztuka duodji jest częścią programu „Design og håndverk” (wzornictwo i rękodzieło) w szkołach zawodowych. Istnieje także możliwość podjęcia studiów w tym zakresie na Uniwersytecie Sámi[39].

Muzyka

Saamski bęben, pochodzący prawdopodobnie z Lule lappmark

Tradycyjna muzyka saamska wyróżnia się na tle otaczających ją kultur. Najważniejszą rolę pełni tu wokal, a ten rodzaj piosenek określa się jako joik. Dawniej joikowi towarzyszył charakterystyczny saamski bęben(inne języki). Poza nim w części Laponii sporządzano fadno(inne języki), czyli mały instrument dęty stworzony z ogonka dzięgiela leśnego[25.6]. Wśród saamskiej muzyki można wyróżnić także pieśni religijne i kołysanki[42].

Religia

Wierzenia Saamów były związane z naturą i animizmem. Ważnym elementem w saamskich wierzeniach jest seide, czyli święty kamień, który mógł sprawić, że polowanie będzie udane lub zapewnić dobrą pogodę[43].

Funkcję szamana pełnił noaide, który był osobą łączącą świat ludzi ze światem zwierząt i światem duchów[44]. To duchy decydowały o tym, kto będzie noaide. Najczęściej był to mężczyzna, ale zdarzało się także, że kobiety pełniły tę funkcję[45]. Noaide przy użyciu saamskiego bębna wprowadzał się w trans – kiedy jego ciało leżało na ziemi, dusza przy wsparciu pomocnych duchów mogła podróżować do zaświatów lub dowolnego miejsca na ziemi, żeby otrzymać rady od bogów bądź zmarłych. Ze względu na swój kontakt z duchami i bogami szamani mogli uzdrawiać chorych[46].

Bogowie byli podzieleni na cztery różne kategorie, zależnie od ich miejsc działania: ponad niebem, w niebie i powietrzu, na ziemi, pod ziemią. Ich wizerunki były często umieszczanie na saamskich bębnach[46].

Główne bóstwa saamskich wierzeń[25.7][46]:

Demografia

Według szwedzkiego parlamentu Saami szacowana liczba ludności Saami wynosi około 70 000. Jednym z problemów przy próbie oszacowania liczby ludności Saami jest to, że istnieje niewiele wspólnych kryteriów tego, czym jest „bycie Saami”. Ponadto istnieje kilka języków Saami i dodatkowych dialektów, a na terenie Laponii jest kilka obszarów, gdzie niewielu Saami posługuje się językiem ojczystym z powodu wymuszonej asymilacji kulturowej, lecz nadal uważają się za Samów. Inne wyznaczniki tożsamości to pokrewieństwo (o którym można powiedzieć, że ma duże znaczenie dla wszystkich Saami), region geograficzny Laponii, z którego pochodzi ich rodzina, lub też ochrona bądź zachowanie pewnych aspektów kultury saamskiej[47].

Niemniej jednak, ze względu na asymilację kulturową ludności Saami, która miała miejsce w czterech krajach na przestrzeni wieków, trudno jest dokładnie oszacować liczbę ludności[48]. Liczebność tej populacji szacuje się na od 80 do 135 tysięcy osób[49][50], na obszarze całego regionu nordyckiego, w tym na terenach miejskich, takich jak Oslo, położonych poza Laponią.

Znani Saamowie

  • Lars Levi Læstadius (1800–1861) – szwedzko-saamski pastor luterański, założyciel religijnego ruchu odrodzeniowego laestadianizmu, botanik, pisarz i propagator abstynencji.
  • Mari Boine (ur. 1956) – norwesko-saamska piosenkarka o międzynarodowej sławie, tworzy i wykonuje muzykę, inspirującą się folklorem saamskim.
  • Tomi Putaansuu (ur. 15 lutego 1974 w Rovaniemi) – założyciel i członek hardrockowego zespołu Lordi. To właśnie on realizuje nowe pomysły na teledyski, piosenki i stroje dla grupy.
  • „Lasso” – John Savio
    Nils-Aslak Valkeapää(inne języki) (1943–2001) – północnosaamski artysta. Jako pierwszy Saam w 1991 r. otrzymał nagrodę literacką Rady Nordyckiej za swój tomik poezji Beaivi, áhčážan („Słońce, mój ojciec”). Jest także twórcą narodowego joiku Sámiid eatnan duoddariid, który jest jednym z czterech symboli narodowych Saamów[51].
  • Britta Marakatt-Labba(inne języki) (ur. 1951) – saamska artystka, znana szczególnie ze swoich haftów, brała udział w protestach przeciwko budowie elektrowni wodnej w Alta[52].
  • John Savio(inne języki) (1902–1938) – saamski artysta specjalizujący się w drzeworycie. Był pierwszym saamskim artystą, którego prace zostały wystawione w Narodowym Muzeum Sztuki, Architektury i Projektowania[53].
  • Isak Saba(inne języki) (1875–1921) – saamski polityk, był pierwszym Saamem wybranym do Stortingu (norweskiego parlamentu). Jest także autorem tekstu saamskiego hymnu[54].
  • Sofia Jannok(inne języki) (ur. 1982) – saamska piosenkarka i aktywistka, która poprzez muzykę zwraca uwagę na sytuację Saamów w Szwecji[55].
  • Ella Marie Hætta Isaksen(inne języki) (ur. 1998) – saamska artystka i aktywistka. W 2017 r. założyła zespół ISÁK, który zyskał popularność dzięki jej wygranej w 2018 r. w konkursie Stjernekamp („Walka Gwiazd”) organizowanym przez NRK. Zespół działał do 2023 r.[56]. W latach 2015-2018 była aktywną członkinią organizacji Natur og Ungdom („Natura i Młodzież”). Ella Marie była również jedną z liderek protestu w związku z konfliktem w Fosen[57].

Przypisy

  1. 1 2 3 Lapończycy, [w:] Encyklopedia PWN [online], Wydawnictwo Naukowe PWN [dostęp 2020-01-17].
  2. 1 2 3 4 5 Wielka encyklopedia powszechna PWN. T. 10: Robi–Step. Warszawa: PWN, 1967, s. 278.
  3. 1 2 3 4 5 Wielka encyklopedia powszechna PWN. T. 6: Kont–Mam. Warszawa: PWN, 1965, s. 387–388.
  4. ↑ Samis don’t want to be ‘Lapps’ – Aftenposten – News in English – Aftenposten.no [online], web.archive.org, 29 czerwca 2011 [dostęp 2020-12-25] [zarchiwizowane z adresu 2011-06-29].
  5. ↑ Mikkel Berg-Nordlie, Samenes nasjonaljoik [online], Store norske leksikon, 29 maja 2026 [dostęp 2026-06-02] (norw.).
  6. ↑ Abstract: The Finnic Ethnonyms (ang.).
  7. ↑ Jacek Pawlicki, Ostatni tacy Sami [online], wyborcza.pl, 2008 [dostęp 2019-11-21].
  8. ↑ An introduction to the Sami people (ang.).
  9. ↑ Sápmi [online], Samiske veivisere [dostęp 2026-06-17] (norw. bokmål).
  10. ↑ Mikkel Berg-Nordlie, Asbjørn Nesheim, lapper [online], Store norske leksikon, 3 czerwca 2026 [dostęp 2026-06-17] (norw.).
  11. ↑ Saamis or Lapps (ang.).
  12. ↑ «Finn», «lapp» og «neger» – litt om sensitive ords liv og død [online], Språkrådet [dostęp 2026-06-17] (norw. bokmål).
  13. ↑ Frågelådan [online], frageladan.isof.se [dostęp 2026-06-17].
  14. ↑ Jan Grzenia, Lapończycy czy Samowie? [online], Poradnia językowa PWN, 11 maja 2005 [dostęp 2024-09-10].
  15. ↑ M. Chacińska, Saamowie i ich kultura codzienna w filmie i reportażu z pierwszej połowy XX wieku – rekonstrukcja tożsamości w tekstach kultury., „Studia Scandinavica”, (5(25), 2021, s. 15–32, DOI: 10.26881/ss.2021.25.01.
  16. ↑ K. Wojan, O etymologii etnonimiki Saamów/Lapończyków w świetle europejskiej historiografii., „Studia Scandinavica”, (1(21), 2017, s. 79–105, DOI: 10.26881/ss.2017.21.06.
  17. ↑ Z Kozieł, Dyskryminacja Saamów w Szwecji. Zarys problemu., „Studia Scandinavica”, (1(21), 2017, s. 191–202, DOI: 10.26881/ss.2017.21.13.
  18. ↑ Stefańczyk Wiesław, Etnolekty czy języki? Rzecz o Saamach (Lapończykach) i ich recepcji w Polsce, „Socjolingwistyka”, 37 nr 1, 2023, DOI: 10.17651/SOCJOLING.37.20.
  19. ↑ Magdalena Wasilewska-Chmura, Współczesne wariacje na temat eposu „Ædnan” Linnei Axelsson, „Litteraria Copernicana”, T. 41, nr 1., 2022, DOI: 10.12775/LC.2022.005.
  20. ↑ Bonusiak Grzegorz, Status Saamów w państwach nordyckich w świetle międzynarodowych standardów ochrony praw ludów rdzennych, Wydawnictwo Uniwersytetu Rzeszowskiego, 2016, ISBN 978-83-7996-279-2.
  21. ↑ Sibińska Maria, Tułacze i nomadzi. O twórczości Sigbjørna Skådena, „Studia Scandinavica”, (1(21), 2017, s. 24–39, DOI: 10.26881/ss.2017.21.02.
  22. ↑ Saamowie: jojkują i mają 300 określeń na śnieg – Czwórka [online], www.polskieradio.pl [dostęp 2026-05-23].
  23. ↑ Tromsø – u bram Arktyki [online], trojka.polskieradio.pl [dostęp 2026-05-23].
  24. ↑ Kaja Kiełpińska, Nie pogadasz! – Poradnia Językowa PWN [online], sjp.pwn.pl, 17 marca 2026 [dostęp 2026-06-26].
  25. Ørnulv Vorren, Tadeusz Adrian Malanowski, Ernst Mauritz Manker, Lapończycy: zarys historii kultury, Wydanie pierwsze, Rodowody Cywilizacji, Warszawa: Państ. Instytut Wydawniczy, 1980, ISBN 978-83-06-00314-7.
    1. ↑ s.88
    2. ↑ s.23-56
    3. ↑ s.74-88
    4. ↑ s.56-74
    5. ↑ s.88-95
    6. ↑ s.114
    7. ↑ s. 124-126
  26. ↑ Harald Gaski, Mikkel Berg-Nordlie, sjøsamer [online], Store norske leksikon, 10 kwietnia 2025 [dostęp 2026-05-23] (norw.).
  27. 1 2 3 Kiara Maher: Historic Court Ruling Upholds Sami Rights in Sweden. 2020-02-14. [dostęp 2023-02-14]. (ang.).
  28. ↑ C169 – Indigenous and Tribal Peoples Convention, 1989 (No. 169). 1989. [dostęp 2023-02-14]. (ang. • fr. • hiszp. • arab. • niem. • ros.).
  29. 1 2 Alec Fprss: A New Era of Exploitation? Mining Sami Lands in Sweden. 2015-12-09. [dostęp 2023-02-14]. (ang.).
  30. ↑ mp/ToL: Odkryto największe w Europie złoża metali ziem rzadkich. "Dostępność tych pierwiastków jest kluczowa". 2023-01-12. [dostęp 2023-02-14]. (pol.).
  31. ↑ TM,KF: Największe w Europie złoża metali ziem rzadkich odkryte w Szwecji. 2023-01-12. [dostęp 2023-02-14]. (pol.).
  32. ↑ Sweden’s indigenous groups report death threats after landmark court win. The Local, 2020-01-30. [dostęp 2023-02-14]. (ang.).
  33. ↑ Anna-Karin Niia: Samer kräver ursäkt från svenska staten om tvångsflytt. Sveriges Television, 2019-11-15. [dostęp 2023-02-14]. (szw.).
  34. ↑ Sametingsmelding om reindrift [online], Sametinget, 2016, s. 14 [dostęp 2026-05-23] (norw. bokmål).
  35. ↑ Reindrift [online], Regjeringen.no, 10 września 2025 [dostęp 2026-05-22] (norw. bokmål).
  36. ↑ Erik Engelien, Iulie Aslaksen, Fysiske inngrep i samiske reinbeiteområder: Beregning av påvirkningssoner [online], 15 września 2019 [dostęp 2026-05-23] (norw. bokmål).
  37. ↑ Susann Funderud Skogvang, Fosen-saken [online], Store norske leksikon, 27 stycznia 2025 [dostęp 2026-05-22] (norw.).
  38. ↑ Antonsen, Lene, Trond Trosterud, Berit Merete Nystad Eskonsipo, Risten Sofie West, Neahttadigisánit Davvisámi-dáru-davvisámi sátnegirji [online], Tromsø: UiT.
  39. 1 2 Kristin Jernsletten Reaidu, duodji [online], Store norske leksikon, 24 lutego 2025 [dostęp 2026-05-22] (norw.).
  40. ↑ Nanna Løkka, Mari Engh, Åsne Dahl Haugsevje, Duodji for framtida. Evaluering av Duodjeinstituhtta og veilederordningen under Duodjeinstituhtta [online], Telemarksforsking, 1 marca 2019, s. 16 [dostęp 2026-05-23].
  41. ↑ Caroline Ugelstad Elnæs, Norges første ikke-binære koftekurs har startet [online], blikk, 31 maja 2022 [dostęp 2026-05-22] (norw. bokmål).
  42. ↑ Bjørn Aksdal, Harald Gaski, samisk folkemusikk [online], Store norske leksikon, 10 września 2024 [dostęp 2026-05-22] (norw.).
  43. ↑ Kristin Jernsletten, seide [online], Store norske leksikon, 18 czerwca 2024 [dostęp 2026-05-28] (norw. nynorsk).
  44. ↑ Francis Joy, Sami Shamanism, fishing magic and drum symbolism, „Shaman : Journal of the International Society for Shamanistic Research”, 23 (1-2), University of Lapland, 2015 [dostęp 2026-05-29] (ang.).
  45. ↑ Margrethe Løøv, noaide [online], Store norske leksikon, 26 marca 2025 [dostęp 2026-05-29] (norw.).
  46. 1 2 3 Margrethe Løøv, Siv Ellen Kraft, Harald Gaski, Religioner.no, Trude Fonneland, samisk religion [online], Store norske leksikon, 22 sierpnia 2024 [dostęp 2026-05-28] (norw.).
  47. ↑ SAMI IN SWEDEN [online], web.archive.org, 27 grudnia 2009 [dostęp 2019-12-18] [zarchiwizowane z adresu 2009-12-27].
  48. ↑ The Saami – Virtual Finland [online], web.archive.org, 10 lutego 2009 [dostęp 2019-12-18] [zarchiwizowane z adresu 2009-02-10].
  49. ↑ Europe :: Norway – The World Factbook – Central Intelligence Agency [online], cia.gov [dostęp 2019-12-18] [zarchiwizowane z adresu 2015-10-16].
  50. ↑ The Sámi people (Norway – the official site in the UK) [online], web.archive.org, 24 maja 2006 [dostęp 2019-12-18] [zarchiwizowane z adresu 2006-05-24].
  51. ↑ Harald Gaski, Lill Tove Fredriksen, Mikkel Berg-Nordlie, Nils-Aslak Valkeapää [online], Store norske leksikon, 28 lipca 2025 [dostęp 2026-05-29] (norw.).
  52. ↑ Britta Marakatt-Labba. Moving the Needle [online], Nasjonalmuseet [dostęp 2026-05-29] (ang.).
  53. ↑ John Savio [online], Nasjonalmuseet [dostęp 2026-05-29] (ang.).
  54. ↑ Bård A. Berg, Isak Saba [online], Store norske leksikon, 13 maja 2026 [dostęp 2026-05-29] (norw.).
  55. ↑ “We Are Still Here”: Sofia Jannok’s Vision for Indigenous Resistance with a Touch of Pop – Arctic music selections [online], journeys.dartmouth.edu [dostęp 2026-05-29].
  56. ↑ NRK, Isáks siste dans – Skal bruke tid på Fosen-saken og skrive bok [online], NRK, 1 października 2023 [dostęp 2026-05-29] (norw. bokmål).
  57. ↑ Ellen Marie Bråthen Steen, Jon Vidar Bergan, Ella Marie Hætta Isaksen [online], Store norske leksikon, 27 kwietnia 2026 [dostęp 2026-05-29] (norw.).

Linki zewnętrzne

Źródło: „https://pl.wikipedia.org/w/index.php?title=Saamowie&oldid=80089657”