Haugianerne (maleri)

Tidemands respektfulle framstilling av haugerørsla vart laga i ei tid då lekmannsrørslene i Noreg var på frammarsj, og haugerørsla var ein av dei viktigaste av desse. Hans Nielsen Hauge hadde skapt ei dissentarrørsle som utfordra prestane sitt monopol på å forkynne den kristne læra.

Dette monopolet var stadfesta i Konventikkelplakaten frå 1741. Monopolet vart oppheva 1 1842, nokre år før Tidemand måla sitt bilete. I 1845 kom dissentarlova, som tillét andre trussamfunn enn Den norske Kyrkje å etablere seg i Noreg. Haugianarane kan difor sjåast som eit bilete som støttar opp om lekmannsrørslene, og om religionsfridomen og forsamlingsfridomens betydning i Noreg.

Predikanten står heva opp på ein krakk og held boka han nyttar i andakta mellom hendene. Det er truleg ein huspostill eller Bibelen han les frå.

Lyset kjem frå ljoren, opninga i taket rett over predikanten. Lyset er blanda med røyk, som kjem frå omnen til høgre bak talaren. Det røykfylte lyset spreier seg i ei kjegleform inn i rommet, og lyser opp figurane som sit nærast predikanten. Desse er plassert som på ei scene, i ein halvsirkel rundt han.

Tidemand har framstilt ein stille augeblink i andakta, der predikanten har teke ein pause, og tilhøyrarane tenkjer over betydninga av dei orda dei nettopp har høyrt. Tidemand legg vekt på dei ulike reaksjonane som talarens ord har vekt hos dei forskjellige personane. Nokre av mennene til venstre for predikanten stirer alvorleg ut i lufta framfor seg, som om dei reflekterer over det som har blitt sagt.

Ei ung jente til høgre for talaren gøymer hovudet sitt i dei falda hendene, medan den gamle mannen bak henne sit og blar i ei bok. Alle tek imot orda frå talaren med eit stort alvor, bortsett frå dei yngste. Guten til høgre ser ut som han sit og søv, eit bilete på den barnlege uskulda.

Linjene og lyset framhevar ikkje berre talaren, men også mannen som sit i raud vest like til venstre for han. Han sit på ein kubbestol i midten av biletet, og linjene i golvet peiker mot han og rammer han inn. Dette er husbonden, som har opna huset sitt for husandakta.

Ytst til venstre sit dei to gamle, ein mann og ei kvinne som sit med ei bok framfor seg. Dei følgjer andakta ved å lese dei same orda i boka. Kvinna ser ut av biletet, mot oss som åskodarar. Desse to gamle gjorde Tidemand året etter til eit motiv i seg sjølv, i måleriet Dei to gamle (1849), også kalla Husandakt. I Haugianarane viser dei kor viktig lesing er for utviklinga av den personlege gudstrua.

Det er ei alvorsfylt og høgtideleg stemning i det dunkelt opplyste rommet. Denne stemninga, og måten Tidemand har komponert biletet på, har gjort at Haugianarane har blitt karakterisert som både er eit folkelivsbilete og eit historiemåleri. Som folkelivsbilete skil Tidemands skildring seg frå tidlegare måtar å skildre bøndene på, slik som dei komiske og satiriske framstillingane av bøndene ein finn i nederlandsk sjangermåleri frå 1600-talet.

Gjennom komposisjonen og stemninga i Haugianerne får bøndene ei opphøgt verdigheit. Predikanten står heva opp over forsamlinga, medan takbjelkane dannar ei trekantform som rammar inn både han og dei næraste tilhøyrarane.

Samstundes blir predikanten omfamna av lyset frå ljoren, som kan lesast som eit guddommeleg lys over den unge mannen. Boka han har i hendene gjentek trekantforma frå taket. Ein slik komposisjonsmåte, der lys og linjer framhevar dei sentrale figurane i biletet, er eit typisk trekk hos historiemåleriet. Verkemidlane frå historiemåleriet gjev bøndene ei verdigheit som dei sjeldan tidlegare hadde hatt i norsk målarkunst.

I 1866 framstilte Tidemand biletet Fanatikarane (1866) som må sjåast som eit motbilete til Haugianarane. Biletet viser korleis lekpredikantar også kan misbruke bibelen og forstyrre ei forsamling. Truleg hadde Tidemand læstadianismen og Kautokeino-opprøret i 1852 i tankane då han fekk ideen til biletet, noko innlemminga av ein same blant tilhøyrarane kan tyde på.