Muso Chelebiy

Toʻliq nomi
	Muso Chelebiy bin Boyazid

Muso Chelebiy
Muso Chelebiy
	; Muso Chelеbiyning portreti, Italiyaning Veronese doirasi bilan bog‘liq rassom tomonidan chizilgan, taxminan 1580-yillar
Usmoniylar imperiyasi sultoni (de facto)
Saltanat	1411-yil 17-fevral − 1413-yil 5-iyul
Oʻtmishdoshi	Sulaymon Chelebiy
Davomchisi	Mehmed I
Vafoti	1413-yil ; Çamurlu (Samokov yaqini)
Dafn etilgan joy	Boyazid I masjidi, Bursa, Turkiya
Turmush oʻrtogʻi	valaxiyalik Arina; Carlo I Tokkoning qizi
Toʻliq nomi
	Muso Chelebiy bin Boyazid
Otasi	Boyazid I Yildirim
Onasi	Devletşah xotun
Dini	Islom, sunniylik

Muso Chelebiy (fl. 1402 – 1413-yil 5-iyul) – Usmoniylar shahzodasi, 3 yil davomida Usmoniylar imperiyasi taxt boʼshligʼi davrida akalari bilan birgalikda hukmdorlik qilgan.

Tarixi

Muso Usmoniylarning 4-sultoni Boyazid I ning oʻgʻillaridan biri edi^[2]. Onasi Davlatshoh xotun boʼlgan^[3]. Anqara jangida Boyazid I Amir Temur tomonidan magʻlub etilgach, Muso Usmoniylar imperiyasiga qaytgan va 1403-yilda imperiyaning Onadoʻlidagi poytaxti Bursada taxtga oʻtirmoqchi boʻlgan. Biroq uning 3 akasi ham Usmoniylar taxtiga daʼvogar edi: imperiyaning Onadoʼli qismida joylashgan Baliqesirda Iso Chelebiy, Amasyada Mehmed I, Rumeli (Yevropa) poytaxti boʻlgan Edirneda esa Sulaymon Chelebiy (oʼsha davrda Usmoniylar imperiyasining ikki poytaxti bor edi, chunki tanazzulga uchragan Vizantiya imperiyasining Konstantinopol shahri Usmoniylar yerlarining ikki qismini bir-biridan ajratib turardi).

Taxtsizlik davri

Iso Chelebiy Musoni magʻlub etib, Bursani egalladi. Muso esa yana bir urinish uchun qulay fursat kutib, Germiyoniylar yerida panoh topdi. 1406-yilda Iso ustidan gʻalaba qozongan Mehmed I imperiyaning Onadoʼli qismida yagona hukmdorga aylandi, ammo u Rumeli (Yevropa) qismi hukmdori Sulaymonga teng raqib emas edi. Mehmed va Muso Onadoʼli markazidagi Kırşehirda uchrashib, Sulaymonga qarshi ittifoq tuzdilar^[4]^[2]. Onadoʼli hududidagi koʻpchilik bekliklar ham bu ittifoqni qoʻllab-quvvatladilar. Kelishuvga koʻra, Muso Qora dengiz orqali Yevropa tomoniga oʻtkazildi va u yerda Valaxiyaning hukmdori Mircea bilan ittifoq tuzdi. Endilikda Sulaymon ikki qismda – Onadoʼli qismida Mehmedga, Yevropada esa Musoga qarshi kurashishga majbur boʻldi. Bu strategiya qisman muvaffaqiyatli edi. Sulaymon imperiyaning Onadoʼli qismini zabt etish haqidagi umidlaridan voz kechdi. Biroq u Kosmidion va Edirne janglarida Musoni magʻlub eta oldi. Magʻlubiyatiga qaramay, Muso 1410-yilga qadar Sulaymonga qarshi qoʻqqisdan hujum uyushtirish va chekinish taktikasini davom ettirdi. Bu orada Sulaymon oʼzining nazorat qilib boʼlmaydigan xatti-harakatlari tufayli avvalgi ittifoqchilarining aksariyatini yoʻqotdi. 1411-yilda esa Musoning taktikasi nihoyat gʻalaba keltirdi va u Edirneni qoʻlga kiritdi. 1411-yil 18-fevralda magʻlub boʻlgan Sulaymon Vizantiya yerlariga qochishga urinayotganida qishloq aholisi tomonidan oʻldirildi. Muso oʻzini imperiyaning hamhukmdori deb eʼlon qildi ^[5]^[2].

Hamhukmdor sifatida

Mehmed va Muso Chelebiy ittifoqining tafsilotlari aniq emas. Muso oʻzini imperiyaning Yevropa qismi sultoni deb eʼlon qilgan, Mehmed esa Musoni oʻzining vassali deb bilgan. Muso avvalgi janglarda Sulaymonni qoʻllab-quvvatlagani uchun Vizantiya imperatori Manuel II Palaiologosdan oʻch olish maqsadida Konstantinopolni (hozirgi Istanbul) qamal qildi. Manuel yordam soʻrab Mehmedga murojaat qildi, Mehmed esa Musoga xiyonat qildi va Musoga qarshi vizantiyaliklar bilan yangi ittifoq tuzdi.

1411 va 1412-yillarda Mehmed qoʻshinlari Muso qoʻshinlari bilan toʻqnashdi va har ikki safar ham Mehmed magʻlub boʻldi. 1413-yilda Mehmed Serbiya hukmdori Stefan Lazarević va turk Dulkadiroğulları beyi, shuningdek, Musoning baʼzi sarkardalarining qoʻllab-quvvatloviga erishdi. U Samaku (hozirgi Samokov, Bolgariya) yaqinidagi Çamurlu jangida Musoning qoʻshinlarini tor-mor keltirdi^[4]. Jarohatlangan va qochishga urinayotgan Muso 1413-yil 5-iyulda topilib, oʻldirildi^[6]^[2].

Oqibati

Musoning oʻlimi Usmoniylarning taxtsizlik davriga yakun yasadi. Uning ukasi Mehmed Chelebiy Sulton Mehmed I ga aylandi. Biroq 1416-yilda Musoning sobiq ittifoqchilaridan biri qozasker Shayx Badriddin Mehmed I ga qarshi muvaffaqiyatsiz qoʻzgʻolon koʻtardi^[7]. Ichki urushning davomi sifatida koʻrilishi mumkin boʻlgan boshqa voqealar orasida Mustafo Chelebiy tomonidan 2 marotaba koʼtarilgan isyon ham bor edi. U ham Boyazid I ning oʻgʻillaridan biri boʻlib, Onadoʼlida yashirinib yurgan. Mustafo taxtga daʼvogar 5-shahzoda boʻlib, 1416-yilda ukasi Mehmed I ga, 1421-yilda esa jiyani Murod II ga qarshi kurash olib borgan, lekin uning ikkala urinishi ham muvaffaqiyatsizlik bilan yakunlangan.

Oila

Muso Chelebiy 2 marta uylangan:

Valaxiyalik Arina^[8] – Valaxiya hukmdori Mircea I ning qizi, 1403-yilda nikohlangan;
Carlo I Tokkoning nikohsiz tugʻilgan qizi – 1412-yilda nikohlangan^[9].

Manbalar

↑ "MÛSÂ ÇELEBİ (ö. 816/1413) Fetret devrinde saltanat mücadelesinde bulunan Osmanlı şehzadesi." (Turkish). TDV Encyclopedia of Islam (44+2 vols.). Istanbul: Turkiye Diyanet Foundation, Centre for Islamic Studies. 1988–2016. https://islamansiklopedisi.org.tr/musa-celebi.
1 2 3 4 Kastritsis, Dimitris (2007), The Sons of Bayezid: Empire Building and Representation in the Ottoman. Civil War of 1402–1413, Brill, ISBN 978-90-04-15836-8
↑ Akgunduz & Ozturk 2011, s. 69.
1 2 Encyclopædia Britannica Evpo 70 ed., Vol. 22, p. 368
↑ Prof. Yaşar Yüce-Prof. Ali Sevim: Türkiye tarihi Cilt II, AKDTYKTTK Yayınları, İstanbul, 1991 pp. 74–75
↑ Joseph von Hammer: Osmanlı Tarihi cilt I (condensation: Abdülkadir Karahan), Milliyet yayınları, İstanbul. pp. 58–60.
↑ Encyclopedia of Islam, Vol. 7, Ed. C. E. Bosworth, E. Van Donzel, W. P. Heinrichs and CH. Pellat, (E. J. Brill, 1993), 699.
↑ Tiuliumeanu, Mihai (18 October 2019). Tiuliumeanu, Mihai; Ariton, Nicolae C. (muh.). „Musa, fiul lui Baiazid, II“ [Musa, the son of Baiazid, II]. Misterele Dunării (Romanian). 3-jild, № 10. Misterele Dunării. Qaraldi: 4 December 2023.{{cite magazine}}: CS1 maint: unrecognized language ()
↑ Kastritsis 2007, s. 167.

Adabiyotlar

Akgunduz, Ahmed; Ozturk, Said. Ottoman History – Misperceptions and Truths. IUR Press, 2011.
Kastritsis, Dimitris. The Sons of Bayezid: Empire Building and Representation in the Ottoman Civil War of 1402–1413. Brill, 2007.

[1] "MÛSÂ ÇELEBİ (ö. 816/1413) Fetret devrinde saltanat mücadelesinde bulunan Osmanlı şehzadesi." (Turkish). TDV Encyclopedia of Islam (44+2 vols.). Istanbul: Turkiye Diyanet Foundation, Centre for Islamic Studies. 1988–2016. https://islamansiklopedisi.org.tr/musa-celebi.

[kastritsis-2] 1 2 3 4 Kastritsis, Dimitris (2007), The Sons of Bayezid: Empire Building and Representation in the Ottoman. Civil War of 1402–1413, Brill, ISBN 978-90-04-15836-8

[FOOTNOTEAkgunduzOzturk201169-3] Akgunduz & Ozturk 2011, s. 69.

[Britannica-4] 1 2 Encyclopædia Britannica Evpo 70 ed., Vol. 22, p. 368

[5] Prof. Yaşar Yüce-Prof. Ali Sevim: Türkiye tarihi Cilt II, AKDTYKTTK Yayınları, İstanbul, 1991 pp. 74–75

[6] Joseph von Hammer: Osmanlı Tarihi cilt I (condensation: Abdülkadir Karahan), Milliyet yayınları, İstanbul. pp. 58–60.

[7] Encyclopedia of Islam, Vol. 7, Ed. C. E. Bosworth, E. Van Donzel, W. P. Heinrichs and CH. Pellat, (E. J. Brill, 1993), 699.

[8] Tiuliumeanu, Mihai (18 October 2019). Tiuliumeanu, Mihai; Ariton, Nicolae C. (muh.). „Musa, fiul lui Baiazid, II“ [Musa, the son of Baiazid, II]. Misterele Dunării (Romanian). 3-jild, № 10. Misterele Dunării. Qaraldi: 4 December 2023.{{cite magazine}}: CS1 maint: unrecognized language ()

[FOOTNOTEKastritsis2007167-9] Kastritsis 2007, s. 167.

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]