Kontent qismiga oʻtish

Oʻlim

Ishoratlarni tahrirla
Vikipediya, erkin ensiklopediya
(Qazodan yoʻnaltirildi)
Kuoleman puutarha, Hugo Simberg (1906-yil)
Odam bosh chanogʻi oʻlim ramzi sifatida keng ishlatiladi.

Oʻlim (vafot, qazo, ajal) — tirik organizm faoliyatini tutib turuvchi barcha biologik funksiyalarning toʻxtatishi. Oʻlimga olib keluvchi fenomenlar sirasiga keksayish, yirtqichlik, ochlik, kasallik, xudkushlik, qotillik, baxtsiz hodisa, jarohat kabilar kiradi[1]. Oʻlimdan keyin organizmlar chiriy boshlaydi.

Oʻlim — organizm hayot faoliyatining butunlay toʻxtashi, ortga qaytmas jarayon. Eng sodda hayvonlarning tabiiy oʻlimi ularning boʻlinishidan iborat, bunda bir individ oʻlsa, oʻrnida ikkita yangi individ hosil boʻladi. Odam va issiq qonli hayvonlar oʻlimi dastavval nafas olish va qon aylanishining toʻxtashiga bogʻliq. Oʻlim organizmning qarishi natijasida tabiiy ravishda yoki kasallik tufayli toʻsatdan, barvaqt yuz berishi mumkin. Turlariga koʻra klinik va biologik oʻlim farqlanadi. Klinik oʻlimda organizm hayot faoliyatini baʼzi hollarda tiklash va uni jonlantirish mumkin. U oʻrtacha 2—6 minut davom etadi, shundan keyin, biologik oʻlim yuz beradi. Oʻlim sabablari va mexanizmini tanatologiya fani oʻrganadi.

Odam jamiyatlarida oʻlim tabiati ming yillar davomida muhim diniy va falsafiy mavzular markazida boʻlib kelgan. Bu mavzularga oid tirilish (ibrohimiy dinlarga oid), reinkarnatsiya (dharmik dinlarga oid), ong oʻchishi (ateizm bilan bogʻlanadi) kabi gʻoyalar mavjud[2].

Odamlar va ayrim boshqa yuqori hayvonlarda oʻlimga javoban oʻlgan individga (marhumga) yaqin boshqa individlar motam tuygʻusi va hissiy azoblanish kechirishadi[3]. Oʻlgan kishi xotirasiga odamlar aza marosimini oʻtkaziladi. Oʻlgan odamning fizik qoldiqlari jasad yoki murda deyilib, marhum yoki unga yaqin shaxslarning urf-odatlariga koʻra dafn etilishi, kuydirilishi, mumiyolanishi yoki boshqa usullar bilan dafn etilishi mumkin. Bu amallar shuningdek sanitariya maqsadida qilinadi.

Odamlar orasida oʻlimga olib keluvchi eng keng tarqalgan sabablarga (kamayish tartibida) yurak ishemiyasi, insult va boshqa serebrovaskular kasalliklar, quyi nafas yoʻllari infeksiyasi kiradi[4].

Tibbiy amaliyotdagi muammolari

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Miya oʻlimini qoʻllab-quvvatlash yoki unga qarshi baxslashishdan tashqari, ushbu kategoriyaviy taʼrifda boshqa muammo mavjud: tibbiy amaliyotda uning qoʻllanilishi oʻzgaruvchanligi. 1995-yilda Amerika nevrologiya akademiyasi (AAN) nevrologik oʻlimni aniqlash uchun tibbiy standart boʻlgan mezonlarni belgiladi. Oʻsha paytda butun miyaning „oʻzgarmas toʻxtashi“ ni aniqlash uchun uchta klinik xususiyatlarga ega boʻlish kerak edi, shu jumladan aniq etiologiya bilan koma, nafas olish toʻxtashi va miyaning boshoq reflekslari yoʻqligi hisobga olingan[5]. Ushbu mezonlar yana yangilangan, eng soʻnggi yil 2010-yilda, ammo kasalxonalar va tibbiy mutaxassisliklar boʻyicha jiddiy farqlar mavjud[5].

Sabablari

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Rivojlanayotgan mamlakatlarda odamlar oʻlimining asosiy sababi yuqumli kasalliklar. Rivojlangan mamlakatlar ateroskleroz (yurak kasalligi va insult), saraton va semizlik va qarilik bilan bogʻliq boshqa kasalliklar asosiy sabablar hisoblanadi. Haqiqatdan ham rivojlangan mamlakatlarda oʻlimning eng katta yagona sabablari biologik qarilik[6], bu esa qarilik bilan bogʻliq kasalliklar deb nomlangan turli xil komplikalarga olib keladi. Ushbu holatlar gomeostazning yoʻqolishiga olib keladi, bu yurakni toʻxtatishga olib keladi, oksigend va ozuqa taʼminotini yoʻqotishga olib keladi. Miyaning va boshqa toʻqimalar qayta tiklanmaydigan buzilishiga olib keladi. Dunyo boʻylab har kuni oʻlganlarning taxminan 150 ming odamning uchdan ikki qismi yoshi bilan bogʻliq sabablarga koʻra oʻladi. Sanoat rivojlangan mamlakatlarda bu nisbat ancha yuqori va 90% ga yaqinlashadi. Tibbiy jihatdan yaxshilash bilan oʻlim boshqarish mumkin boʻlgan holatga aylandi. Rivojlanayotgan mamlakatlarda sogʻliqni saqlashning yomonligi va zamonaviy tibbiyot texnologiyasi ega boʻlmaganligi tufayli yuqumli kasalliklar tufayli oʻlimlar rivojlangan mamlakatlar qaraganda koʻproq boʻladi. Bunday kasalliklardan biri — 2015-yilda 1,8 million kishini oʻldirgan bakterial kasallik tuberkuloz[7]. Malariya har yili 400-900 million kishiga issiqlik va 1-3 million kishi oʻlimga sabab boʻladi[8]. Afrikada OITS tufayli oʻlganlarning soni 2025 yilga kelib 90-100 millionga yetishi mumkin[9][10]. BMTning oziq-ovqat huquqi boʻyicha maxsus muxbiri Jan Zieglerning soʻzlariga koʻra, 2000 mart 2008-yillarda ovqat yetishmovchiligi tufayli oʻlimlar 2006-yilda umumiy oʻlimlarning 58 foizini tashkil etdi. Zieglerning aytishicha, butun dunyo boʻylab taxminan 62 million kishi barcha sabablardan va oʻlimlardan vafot etdi, 36 milliondan ortiq kishi mikroquruvchilarning kamligi tufayli ochlik yoki kasalliklardan vafot etgan[11].

Manbalar

[tahrir | manbasini tahrirlash]
  1. ↑ Zimmerman, Leda „Must all organisms age and die?“. Massachusetts Institute of Technology School of Engineering (19-oktabr 2010-yil). 2010-yil 1-noyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 5-fevral 2012-yil. (Wayback Machine saytida 2010-11-01 sanasida arxivlangan)
  2. ↑ Handbook to the Afterlife retrieved 12-aprel 2012-yil
  3. ↑ „Melinda Smith, J. S. (2012, January). Coping with Grief and Loss“. Helpguide.org. 2012-yil 10-martda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2012-yil 9-dekabr. (Wayback Machine saytida 2012-03-10 sanasida arxivlangan)
  4. ↑ The top 10 causes of death updated June 2011, retrieved 16-oktabr 2012-yil
  5. 1 2 Bernat, James L. (March 2013). "Controversies in defining and determining death in critical care". Nature Reviews Neurology 9 (3): 164–173. doi:10.1038/nrneurol.2013.12. ISSN 1759-4766. PMID 23419370.
  6. ↑ Aubrey D.N.J, de Grey (2007). "Life Span Extension Research and Public Debate: Societal Considerations". Studies in Ethics, Law, and Technology 1 (1, Article 5). doi:10.2202/1941-6008.1011. ISSN 1941-6008. Archived from the original on 13 October 2016. https://web.archive.org/web/20161013163622/http://www.sens.org/files/pdf/ENHANCE-PP.pdf. Qaraldi: 20 March 2009. "roughly 150,000 deaths that occur each day across the globe"Oʻlim]]
  7. ↑ „Tuberculosis Fact sheet N°104 – Global and regional incidence“. WHO (2006-yil mart). 2013-yil 30-dekabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2006-yil 6-oktyabr.
  8. ↑ Chris Thomas, Global Health/Health Infectious Diseases and Nutrition. „USAID's Malaria Programs“. Usaid.gov (2009-yil 2-iyun). 2004-yil 26-yanvarda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2016-yil 19-sentyabr.
  9. ↑ „Aids could kill 90 million Africans, says UN“. The Guardian (2005-yil 4-mart). 2013-yil 29-avgustda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2010-yil 23-may.
  10. ↑ Leonard, Terry. „AIDS Toll May Reach 100 Million in Africa“. The Washington Post (2006-yil 4-iyun). 2013-yil 17-dekabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2013-yil 26-dekabr.
  11. ↑ Jean Ziegler, L’Empire de la honte, Fayard, 2007 ISBN 978-2-253-12115-2 p. 130.[oydinlashtirilsin]

Havolalar

[tahrir | manbasini tahrirlash]


"https://uz.wikipedia.org/w/index.php?title=Oʻlim&oldid=6101567" dan olindi