![]()
Mam Text
Mam de Todos Santos CuchumatĂĄn, Huehuetenango, Guatemala
con tradicción español
por Mitsuho Ikeda
Si ustedes pueden elegir la manera codicial, seleccione "UTF-8," por favor.
1 qo Vamos
2 ok SĂ
3 chjonta tey Gracias
4 chjonta tey tut Gracias señor
5 chjonta tey nan Gracias señor
6 chjonta Dios Gracias adios nuestro
7 chjonta te qman Dios Gracias a Dios
8 Atpa xjal? ÂżEstĂĄ alquien?
9 ti tey tbâi? ÂżCĂłmo tu nombre?
10 weya nbâi Mitzu Mi nombre(es) Mitzu
11 ti tbâi jlu? ÂżCĂłmo es este nombre? eso
12 jos tuj qyol
13 jteâ twiâ? ÂżCuanto Cuesta(=cabeza)?
14 kabâa quetzal 2 quetzol
15 ti nâbâaj tey? ÂżQuĂ© haces?
16 nchin bâet tuj tja Juan Estoy caminardo a la casa de Juan
17 yaj Tey? ÂżY usted?
18 ma tzâex Ya saliĂł
19 jtoj tzul? ÂżCĂșando viene?
20 jtoj at is? ÂżCuando hay papa?
21 alkye tey?(alche) ÂżQĂșien eres?
22 Naya Mitzu Yo (soy) Mitzu
23 alche-xin? ÂżQuien es homkre?
24 alche-xuj? ÂżQuien es mujer?
25 alche-qâa? ÂżQuien es muchacho?
26 alche-txin? ÂżQuien es muchacha?
27 jatumel at is? ÂżDĂłnde esta papa?
28 nchin xnaqâtzan Yo estudio
29 nchin bâet Yo camino
30 nchin wan Yo como
31 nchin yolin Yo hablo
32 nchin kâan Yo tomo bebo
33 nchin laqâon Yo compro
34 nchin aqâanan Yo trabajo
35 nchin awan is Yo siembro papa
36 minti no hay
37 min no
38 mai sĂ
39 tokâx tunwa Pase adentro
40 ktetz pen Salgu afuera
41 toktz tunwa entre aguĂ
42 tex pen salgu afuerd
43 jte xjaw? Cuantos meses?
44 tjax jauna EstĂĄ al Norte, esta arriba
45 tkuâx kumna EstĂĄ al Sur. Esta abajo
46 tex elna EstĂĄ al oeste
47 tokâx okna EstĂĄ al este
48 machin wan
49 yaj tey, mapa wana? Yo comi, tu ya comiste
50 Min nchin txjon nwexj tuj JapĂłn Yo no lavo mi pantarĂłn en JapĂłn
51 Naqâananpa Juana tuya Petrona? ÂżTrabaja Juana con Petrona?
52 Weya n-txu tâbâi Maria El Nombre de mi mama es Maria
53 qo bitzin chuya kâwal Vamos a cantar con los niños
54 Jatumel tkubâa tja Petrona? ÂżDĂłnde estĂĄ la casa do Petrona?
55 (Tja) tjax Jawna
56 Ma tzâul xoâj tzyulil jun ey tuj tja Teqoniya El coyote vino (agarrĂł) a noche a sacar una gallina del gallinero
57 Ma kubâ ttzyuân (jil) wix jil iâch khuq El gatĂł agrarrĂł al ratĂłn
58 Ma kubâ tpjuân xinxjal jil txyan tuya tzeâ El señor le pegĂł al perro con un palo
59 Ma tzâok ttxâan jun jil lebâaj jun xinxjul Una culebra mordiĂł a un señor (=lebâaj)
60 Ma-pa tana bâaân ÂżDormiste bĂŹen?
61 machin tan bâaân Yo dormi bien
62 Nyan châaj xjal, naqâanan La gente no peresosa, trabaja
63 châaj xjal minnchi aqâanan La gente peresosa no trabaja
64 Nâax tul xjal TodavĂa no viene la gente
65 Nâax tul qâij TodavĂa no viene sol
66 Mapa tzul bus? VinĂł bus?
67 Nax tul bus
68 Ma tzul bus (tuya nim xjal)
69 Mapa tzex bus? SaliĂł bus?
70 nax tex bus Ya salĂŹĂł a oeste
71 nax tokx bus Ya salĂŹĂł a este
72 Ma txâok tpjuân xin Weel txin Tina Don Manuel le pegĂł a Cristina Dir : de aquĂ hacĂa allĂĄ
73 Ma txi twan txin Rosa jun lopâj Rosa se comiĂł una fueta
74 Ma txi t-xtala txin Leeya jun amj te txutxa Andrea le regalĂł un corte a su mama
75 Qo xeâla ajqelal tuya txin Leexha jaâla Vamos a correr con tevesa, ahova
76 Ma kubâ npaân siâ tuâya xkbâil Yo parti leña con el hacha
77 Ma chin x-aj aqâanal tuj ntxâotxâ Fui a trabajar a mi tierra
78 Ma kubâ tzyuân jil wixh chuân qâaxjal El gato fuĂ© agarrado por los muchachos
79 kxeâl txin Leeya tuj jun bâixbâal te qâij nchiâj Andrea va a ir a un baile el dĂa de mañana
80 Ma txi nxtala jun kloâbâj te ntxu Le regalĂ© un giiipil a mi mama
81 qâantz jun wabâj te chepĂ© Dame un tortilla a JosĂ©(chepĂ© estĂĄ cerca del hablante)
82 qâonx jun wabâj te Maria Dale una tortilla a Maria(Maria no esta cerca del hablante)
83 Ma kubâ t-chpon txin Yana jil eây AmarrĂł Juliana a la gallina
84 Ma kubâ ch tzyuân xuj xuâj qa jil eây La señoras agarraron a las gallinas
85 Ma tz'ok t pju'n txin Leexha q'a titzâatxa Teresa le pegĂł a su hermano
86 Ma tz'ok xjon txin Yana tu'n q'a Xhan Juliana fue pateada por SebastiĂĄn
87 Ma txi t-xtala txin Cheepa jun ab'ech te t-chmiltxa Josefa le regalĂł una flor a su esposo
88 Ma kub' ttzyu'n q'a Weel txin Yana tuj b'eO kub' ttzyu'n xin Weel txin Yana Manuel agarrĂł a Juliana en el camino
89 Ma tz'ok tpju'n xin B'eeto txin tmelxa tuâya tzeâ Don Robeito le pegĂł a su hija con un polo
90 Ja jil wixh xkuâb ttzyuân txin Toona Antonia agarrĂł al gato
91 Xin Jwan ma kubâ ttzyuân xa xuj Leeya Don Juan agarrĂł a Andrea
92 Ma tzâok ttzâuâba qâaXhan txin Tina SebastiĂĄn besĂł a Cristina
93 Ma tzâok t-cheânya xuj Rosa jun xinxjal Rosa vio a un señor
94 Ma kubâ ttzyuân qâa xjal txin xuâj El muchacho agarrĂł a la muchacha
95 Jun xuj xuâj ma tzâok tpjuân xuj jun txin kâwal Una señora le pegĂł a una niña
96 Ma txi twan wixh jil iâch El gato se comiĂł al ratĂłn
97 Jun jil txiâan ma tzâok ttxâaânjil jun jil shik Un perro mordiĂł a un conejo
98 Jaâ lu te xuj Rosa Esta casa es de doña Rosa
99 At jun tja qâa Weel Manuel tiene una casa hay una cosa de Manuel
100 At jun ttxiâana Tienes un perro hay un perro de usted
101 At jun jil nshik Tengo un conejo hay un conejo mio
102 Ma tzaj tleqâoân txin Leeya chaja jil eây tuâya jun xin xjal Andrea comprĂł cuatro gallinas con un señor
103 Ma txi nxtala jweâ joâsh axiân te weâ ya ntxu Le regalĂ© cinco guacales de maiz a mi mama
104 Ma tzâaqâanan jun xin xjal tuj saq ja lu Un señor trabajĂł en esta casa blanca
105 Tzaj t leqâoân xin Xhan jun jil tchej ewa Don SebastiĂĄn comprĂł ayer un cuballo
106 Tzaj tleâqâoân xin jil ewa El lo comprĂł ayer
107 Ma txi twan El se lo comiĂł
108 Ma tzâaqanan qâa Weel tuj jun kooj bâal ewa Manuel trabajĂł ayer en una aldea
109 Ma kubâ ttzyuân qâa Weel txin Yana Manuel agarrĂł a Juliana
110 Ma bâaj tpjun xin Laaxh xuj Leexha tuj bâe Don NicolĂĄs le pegĂł a doña Teresa en el camino
111 Ma jaw twan (jil) eây kabâtwitz axiân La gallina se camiĂł unos granos de maiz
112 Ma kubâ tzâibat uâj tuân xin Chep El papel fue escirto por don JosĂ©
113 Ma tzâok n cheânya jun jaâ chaq tiâl bâal ViĂł una casa de color blanca
114 Ok t châenya qâa Xhan txin Lwisa ewa SebastiĂĄn vio a Luisa ayer
115 Ma tzâok ttxâan (jil) ixh jun (jil) iâch El gato mordiĂł a un ratĂłn
116 Nâajgel qâa Xhan SebastiĂĄn corre
117 Aqâanal qena Soy trobajador
118 Bâaân tey Eres bueno
119 Waaâl qena Estoy parando
120 Tnel qoâ Somos primew (incl.)
121 Tnel qoâya Somos primero (Excl.)
122 Meejka qeâna Estoy hin cando
123 Ma txi t wan jil wixh jil ich El gato se comiĂł al ratoân
124 Mapa kubâ xjal twitz txâotxâ
125 Nim nchi tzalin qe iâch, uj nitzj jun xnak Cuando nace hombre, los ratones se pone muy contentos
126 Uj nitzj jun xinak, nchi tzalin qe iâch Cuando un hombre nace, los ratonces se pone contentos
127 chiqa : Ma tzâitz jun awal axiân, at nim tkon kâwel dice : Ha nacido un sembrador, hay bastante milpa pondra
128 Uj nitzj jun xuâj, nchi bâisin nim qe iâch Cuando una mujer nace, dar muy tristesa los ratones
129 chiqa : Ma tzâitz jun xuj, uj tok nim kâwel tpotzin twa, bâix kjawil tin txin tzâis tuj tja txin dice : Ha nacido una mujer cuando sea grande poper tapada de comida, y levantaria al basura en la casade ella
130 Tuj jun tnom te guatemala, oten jun xjal châaj En un pueblo de Guatemala, viviĂł una gente peresona
131 Uj nex tuj ttxâotxâ nim aqâanan Cuando salĂ© en ser tierreno, minca trabajaba mucho
132 At nim tâkwal min tiâ chwa tkâwal Hay bastante su hijos, pero sin comida
133 Nya nim hora naqâanan Ningun tiempo, no trabaja
134 Uj npon tuj tkon nkub tan txeâ jun wiâoj Cuando llegaba en su milpa, se dormia de bajo de un arbol de aguacate
135 Jun qâij tij tpon tuj ttxâotxâ kub tan t-xe oj Un dia llegĂł en su tierra, se durmiĂł debajo de aguacate
136 Jaw tchenya twitz châaj LevantĂł y mirĂł el cielo
137 Otil jun kâuâtz, xit-xima ViĂł un zopilote, peresoso pensĂł .....
138 nuqat kâuâtz qen, bâaân nchonjlal Si yo fuera zopilote, buena mi vida
139 Tij tpon baj tyol, otzaj laqâe kâuâtz tibaj Cuando terminĂł su palabra, vinĂł se acercĂł zopilote sonreir
140 Tajma tey weya nchonjlal Decea usted mi vida?
141 Waj t chonjlala, weya nyan bâaân Quero tu vida, la mia es nobuena
142 Tey nuk niya twitz chaj, weya at nxula at nim nkwala Usted solo viajas sobre en cielo, yo tengo mi esposa y bastante mis hijos
143 Bâaân tun tkub qmeltzâun qib Bueno, podemos cambiarnos
144 Ok tqâon xjal txbalin kâuâtz tij El hombre se vestiĂł con el traje del zopilote
145 Bâix ok tqâon kâuâtz txbalin xjal tij Y zopilote se vestiĂł con el traje clel hombre
146 Ojaw xjal twitz kyaj (chaj) Se levantĂł (Ăł volĂł) al cielo
147 Ochaj k'u'tz tuj taq'a xjal Se quedĂł zopilote en el trabajo del hombre
148 Tij tpon xu'j q'ol twa xinak, owan nim k'u'tz xinak Cuando llegĂł la mujer a dejar la comida al hombre, comiĂł bastante zopilote hombre
149 Min el tniy xuâj tij No comprendiĂł mujer el cambio
150 Jil kâuâtz o aqâanan jil nim El zopilote trabajo bastante
151 Nim otzalin xuâj ti chimil Mucho se alegrĂł la mujer por su esposo
152 Oxin tqâuma xuj jaâla.nim-ma aqâanan nchimil tzul tzul nim kwa tuj junt abqâi Dijo la mujer, en ese momentomucho ha trabajado mi esposo, vendra bastante comida en proximo año
153 tij tpon kâuâtz tuj ja owan nim te qala chuya kâwal Cuando llegĂł el zopilote a la casa, comiĂł por la tarde con los ninĂČs
154 Otan tuya xuâj min nim oâ yolil DormiĂł con la mujer, no habraba mucho parabras
155 Tij tjaw xjal kâuâtz twitz chaâj nim otzalin Cuando se levantĂł hombre zopilote al cielo, mucho se alegrĂł
156 Nim otziy tibaj nim tnom, tij tpon chilqâij ok taqâ weyaj VolĂł muchos sobre mucho pueblos, cuando llegĂł mediodiĂĄ, sintiĂł mucho hombre
157 Tij otil nim kâuâtz tuj tzâis, nim tzâil nchin wan tij Cuando viĂł bastantes zopilotes en el basulero, muchos suciedad estaba comiendo
158 el tniy xnak kâutz tibaj tchonjlal qekâuâtz ComprendiĂł el hombre zopilote sobre la vida de zopilotes
159 O meltzaj tuj ttxâotxâ RegresĂł en su terreno
160 Tij tuk tuya xinak kâutz taj oyolin, tâun tmeltzaj tuj tchonjlal Cuando volviĂł con el hombre zopilote quizĂł hablar, para volver a su vida de antes
161 Xinak kâuâtz min o tkuya Zopilote hombre no aceptĂł
162 aj mel tzâaj xinak kâuâtz junt maj RegresĂł el hombre zopilote otra vez
163 Otxiâ twan nim tzâil tâun weyaj EmpezĂł comer mucho suciedad por su hombre
164 Ma tzâok tpjuân xin Jwan xuj Leeya Don Juan le pegĂł a doña Andrea
165 Ma tzâajqeel txin Yana Juliana corriĂł
166 O kubâ ttzyuân xin Weel xuj Lola Don Manuel agarrĂł a doña Teodora
167 Ja xin Weel ma kubâ ttzyuân xuj Lola Fue don Manuel quien agarrĂł a doña Teodora
168 Ja xuj Lola ma kubâ ttzyân xin Weel Fue doña Teodora quien fue agarrada por don Manuel
169 Ma tzâoqâ txin Yana Juliana llorĂł
170 Ja txin Yana ma tzâoqâ Fue Juliana qerien llorĂł
171 Ma kubâ tkâlon qâa Weel jil techey Manuel amarrĂł al caballo
172 Ja qâa Weel ma kubâ kloâ nta jil tchej Manuel fue quien amarrĂł al caballo
173 Ma kubâ nchleânâ Te abracĂ©
174 Ma kubâ t-chlen xin Xhan txin Yana SebastiĂĄn abrazĂł a Juliana
175 Ma chlet txin Yana tuân xin Xhan Juliana fue abrazada por don SebastiĂĄn
176 Ma kubâ ttzyuân txin Rosa jun jil wixh Rosa agarrĂł un gato
177 Ma tzyet jun jil wixh tuân txin Rosa Un gato fue agarrodo por Rosa
178 Nxi chkâeyâa xin xjal wakxh Jonelna tisa qa chkâwalwa Los señores venden byeyes iguales que sus hijos (dos sentidos ambiguas) | sus hijos venden bueyes | sus hijos son iguales abueys
179 Ma txi xin Chep txâomal siâ JosĂ© se fue a cortas leña
180 Ma kubâ tzyuân qâa Weel txin Leexha Manuel agarrĂł a Teresa
181 Ma tzy eet txin Leexha tuân qâa Weel Teresa fue agarrada por Manuel
182 Ma txâaj xuj ntxu leqâol Mi mamĂĄ fue a comprov
183 Ja te qâa Xhan xkubâ tzyu nta txin Yane Fue SebastiĂĄn quien agarrĂł a Juliana
184 Ja txin xuâi ma tzy eet tuân xin Chep La mu chacha fue agarrada por Don JosĂ©
185 ÂżAl ma kubâ tzyunta jil techej? ÂżQuiĂ©n agarrĂł al caballo?
186 ÂżTi jila ma kubâ tzyuân xin Weel? ÂżQuĂ© es lo que agarrĂł don Manuel?
187 Nyaâ txin Tina xkubâ t-chleân qâa Lalo No fue Cristina a quien alrazĂł Hilario
188 Nyaâ te qâa Lalo xkubâ chlenta txin Tina No fue Hilario quien alrazĂł a Cristina
189 Ma tzâok ttxâan jil txiâan jil wixh El perro mordiĂł al gato
190 Ma tzaj nleqâoâne jun xhooâqâ te tkâwel aâ ComprĂł una tinaja, para guardar agua
191 Ma txi lipe jil tzâan bâix matxi tzâaq jil tuj aâ El perro brinĂł y se cayĂł en el agua
192 Ma chim txin xu'j nb'ixa ewa La muchacha que estaba bailando ayer, ya se muriĂł
193 Tij xqo ajqela xhin sikt Cuando corrimos me cunsé
194 Chin naqâanal tuâya qa ma chin tzaj t-chjona TnabajarĂ© contigo, sime pagas
195 Ma kubâ ntzyuâna tuân mi tzâaja Te agarrĂ© para que no te vayas
196 ¿Al xkux onta? ¿Quién lo hizo?
197 Fina xkux onta taâl itzaj Josefina hizo caldode hierva
198 tuj tja qâa Xhan En la casa de SebastiĂĄn
199 At xaq tuj tmij mâmaâ Hay piedras en medio del vĂo
200 Tjax xjal twiâ tze La persona estĂĄ en la punta del ĂĄrbl
201 ÂżNiora jaâla? ÂżQuĂ© hora es?
202 Xjaw wiâ kâaâba abâech Yo sacĂł dos flores
203 Lu Marvin nokâj Marvin estĂĄ llorando
204 Lu Ramiro nuqâq Ramiro estĂĄ sentando
205 Lu Lipa n-txâo Felipa estĂĄ tortilando
206 Lu Josefina nwa chanaâk Josefina estĂĄ comiendo frijol
207 Lu Ramiro ukâan capĂ© Ramiro estĂĄ tomand cafĂ©
208 tâbi nxula Atsuko Nombre de mi esposa es âAtsukoâ
209 tâbi nkâwal Nobutora Nombre de mi hijo es Nobutora
210 utxâajon tqâabâ Laven se sus manos
211 ntzqâaj set aâ Hierva agua
212 châix qpon Ya vamos llegando
213 châix tbint yol wun
214 chiâx tpon chil qâij Ya va llegar mediodĂa
215 châix tul Ya va venir
216 nuksama nan, qâantz wabâj Por favsr señora, dame comida
217 Oâonx wabâj te Chepe Dale cĂłmida a chepe(JosĂ©)
218 ÂżAlkyu kâeyil kloâbâj?(Alche) ÂżQuiĂ©n es el vende dor de giiipil?
219 qapa tzul jbâal nchiâj Tal vez mañana va a llover
220 qapa tzul aâ te qala Tal vez va a venir agua por lu tarde
221 Ma kubâ jun xjal Se caiĂł un hombre
222 Ma chim jun xjal Se murio un hombre
223 Nim xjal kubâ tuj tunom te T.S. tuân qâoj Bastante gente murieion en el pueblo de T.S. por la guerra
224 ÂżTi najbeân txan? ÂżPara quĂ© serve perro?
225 najbâen txan te qoniya El perro sirve para la noche
226 ÂżTi najbâen uâj? ÂżParaquĂ© sirve papel?
227 najbâen te tzibil Sirve para escribir
228 ÂżTi najbâen aâ? ÂżPara quĂ© sirve agua?
229 najbâen te qkâa Sirve para tomar
230 Ma tzul chqâiqâ, at nim chew Viene viento, hace mucho frio
231 Ntxâajon tqâabâ Lavese a sumano
232 Ntzqâajset aâ Hierva agua
233 Nugat pon tat Lian tman tnom Ojala que Sr Julian llega alcarde(Sim embargo, no hay mucho esperanza)
234 ÂżJatumel tkubâ jun lapicero? ÂżEncima de quĂ© estĂĄ lapicero?
235 at (jun lapicero) tibâaj wuâj Encima de mi cuaderno
236 Waj chin yolin tibâaj qyol (mam) Quiero hablar miestro ideoma
237 ÂżMa pa pon las tres? ÂżYa estĂĄn las tres?
238 Ma pon las tres Ya estĂĄn las tres
239 Mi naâx tpon las tres No, falta a las tres
240 Naâx yol tibâaj politika Falta la parabla sobre politica
241 At oxa smant tuân wex tuj JapĂłn Hay tres semana por mi viaje para JapĂłn
242 Naâx oxa smant tuân wex tuj JapĂłn Falta tres semana por mi viaje(=salir) para JapĂłn
243 Waj chin nex tuj oxa smant Quiero salirme dentro de tres semana
244 Waj chin pon tuj JapĂłn Quiero llegar a JapĂłn
245 Waj chin nul tuj Guatemala Quiero venir a Guatemala
246 Nyan xhtaq qen No soy mentiroso
247 Nyan xhtaq tey No eres mentiroso
248 Ma chi sikt Ya me causé
249 ÂżJatumel ma txiy? ÂżPor dĂłnde te vas?
250 Ma chix jawna Me voy arriba
251 Ma chin kubâ ttzyuân Me agarrĂł
252 Ma Ăž kubâ ttzyuâna Te agarrĂł
253 Ma Ăž kubâ ttzyuân Le agarrĂł
254 Ma qo kubâ ttzyuâna Nos(Excl.) agarrĂł
255 Ma qo kubâ ttzyuân Nos(Incl.) agarrĂł
256 Ma chi kubâ ttzyuâna Les agarrĂł a ustedes
257 Ma chi kubâ ttzyuân Les agarrĂł a ellos
258 Ma chin nok ttzâilsaân Me ensuciĂł
259 Ma tzâok ttzâilsaâna Te ensuiciĂł
260 Ma tzâok ttzâilsaân Le ensuciĂł
261 Ma qo ok ttzâilsaâna Nos(Excl.) ensuciĂł
262 Ma qo ok ttzâilsaân Nos(Incl.) ensuciĂł
263 Ma chi ttzâilsaâna Les ensuciĂł a ustedes
264 Ma chi ok eezâilsaân Les ensuciĂł a ellos
265 Ma kubâ ntzyuân (txian) Lo agarrĂ©
266 Ma kubâ ttzyuâna Lo agarraste
267 Ma kubâ ttzyuân Lo agarrĂł
268 Ma kubâ qtzyuâna Lo agarramos(Exc.)
269 Ma kubâ qtzyuân Lo agarramos(Inc.)
270 Ma kubâ chtzyuâna Lo agarraron ustedes
271 Ma kubâ chtzyuân Lo agarraron ellos
272 Ma tzâok ntzâilsaân (jun pasbil) Lo ensuciĂ©
273 Ma tzâok ttzâilsaâna Lo ensuciaste
274 Ma tzâok ttzâilsaân Lo ensuciĂł
275 Ma tzâok qtzâilsaâna Lo ensuciamos(Exc.)
276 Ma tzâok qtzâilsaân Lo ensuciamos(Inc.)
277 Ma tzâok chtzâilsaâna Lo ensuciaron
278 Ma tzâok chtzilsaân Lo ensuciaron
279 Taqâ t-tzal wiâj Me duele la esparda
280 ÂżTaqâ t-tzal wiâja? ÂżLe duele la esparda?
281 ÂżJatumel taâ JapĂłn? ÂżDĂłnde esta JapĂłn?
282 Jatztaâ elna (okna, jawna kumna, tunwa, pen) Para oeste
283 Ma wil jun xjal tuj bâe MirĂ© una persona en la calle (una vez)
284 Ma chin cheyin jun xjal tuj bâe Estube mirando una persona en lu calle (obserbando)
285 Ma til txyan jun eây El perro mirĂł una gallina
286 Waj chin yolila chuya nim aj kojbâil tuj chyol Quiero hablar con bastante gente de aldea en su idioma
287 ÂżTuân teqatza ma xnaqâtzana tuj qyol mam? ÂżPor quĂ© estĂĄ estudiaud en nuestra idioma mam?
288 Nyan bâaân yolina tuj yol te castilla No habla bien en la idioma castellana
289 Taj pon tuj JapĂłn Quere llegar al JapĂłn
290 Taj pon Elna Quere llegar EE.UU.
291 ÂżBaânâ pa tnom elna tuj twitza? ÂżEstĂĄ buena el pueblo de EEUU en su opiniĂłn?
292 Baânâ twan te itzaj tuj nwitz te tchula En mi opiniĂłn el comida de hierva es buena para su cuerpo
293 iltij pon xjal yolil tuj qyol Es necesario la gente habla en nuestra idioma
294 Jaâla chin yolil tibâaj tit ten uj nits jun kâwal
295 Tuj weya ntauuma Todos Santos Cuchumatan
296 At nim qeya kxilen uj nitz jun kâwal
297 Iltij npon tnam txin xuâj
298 Iltij npon tman txinak
299 Elpenina tman xuâj chuya tman chin qtzal tal
300 Tman qâa ktzal tkâwal
301 Iltij qtemal tuj ja tman txin txu txin
302 Iltij ktemal tja tuman txin, tzalu tuj tnom Todos Santos
303 Iltij jun xuâj tij, at jun xuj xuj tbixujquna, jun xuj xhibol, jun xuj xuj kâonel tij txin xuj kâitzâal tal
304 Qeya tuj ktanuma min ti Hospital
305 Jun ne kâwal nitzj tuj qeya qja
306 Weya at chaja nkwalila
307 At kabâa itz tuj njaya, bâix at kabâa itzj tuj Hospital
308 Itzj hospital at il
309 Nyan bâaân ten toj tkâuj xuj
310 Uj nitz jun kâwal txin xuj txin tuya kâwal
311 Iltij qokix txin tuj chuj
312 Iltij kchul txin e winqâa qiâj xuj yaqâol
313 Iltij kyaqâol xuj tuj chiy titxin
314 Iltij tuj pjal txâjonxuj nekâwal otzâitzâj
315 Win naqâqâij kâaqanax, win naâq qâij kwel tnima txin, xuj nim aqâanan txin
316 Min txjon txin
317 Nya nim kâbetal txin
318 Okx kbetaltxin ujtetztxin tzalil, okx kbetel txin
319 Uj tjaw wetxin wal, ttxutxin tmantxin
320 Iltij chokalten xjal chey tetxin
321 Uj tjapa txin wunakqâij
322 At junqâij bâan
323 At jun wan
324 At jun nim wan
325 Qxjal te tnom te Todos Santos
326 Minal jun chey che bâix min ti pwak
327 Entonces nim Txiona qexjal tkbuâ chija ja
328 Nqa matzâitzjun kâwal jun xuâj te junt ja ma jun xinak
329 Iltij kxel aqâanal
330 Iltij kxel qâon tuwa txin xuj ot tzâitz tal
331 Uj tza tjapa winqâauqâij ma tza txiqet qe tuyatxin ma tzaâ tzaj Txiko txin qe xjal tun t-xi chwan xin bâix tuân tza t-xi tqumatxin
332 At jun kâwal, ma tzitzjun kâwal
333 Ma tzokxtan ma kâwal
334 Oj kâeya tuj kwitz, jun kâwal te kabâa qâij
335 Min ti tumel qakâitzal ma min
336 jun kâwal te win qâa qâij A.A.A....
337 Entonces jun kâwal ma tzok tajlal jun tajlal kâwal kwx jun tajalal
338 Entonces Uj tuân tza tpon baj win qa qâij
339 nim tzala jun ti xuj ti xuj yaqâol
340 Nim tzalaje nkubâ jun makabâa eây te txixuj nkubâ jun kabâa eây te tximil xuj
341 At nim xjal npon wal (se termino cinta)
342 Nchin aqâanan tuân twizj Estoy luchando la vida (por Mariano Pablo)
343 Ma tzaj il tijqâa tuân xuâj El tiene problema por la mujer (directo)
344 Ma tzaj il tijqâa tij jun txin xuâj El tiene problema por la causa de una mujer (teniendo)
345 Tuj tnom te Guatemala, at nim il chun qâina chibâaj xjal mebaâ En el pueblo de Guatemala, hay puchos problema por los ricos encima de lu gente pobre
346 Tuj Guatemala, at nim txâotxâ, at nim qâina txâotxâ kumna tziâ mar (nim aâ) En Guatemala, hay bastante tierra, hay bastante tierra rica en el bajo por la mar
347 At nim bâan txâotxâtzyun chun qâina nim meqmaj txâotxâ Hay bastante buena tierra agarrado por rica, bastante tierra caliente
348 At nim awal nel bâan Hay bastante cultivo sale bueno
349 Qexjal mebâa min ti ktxâotxâ Esas personas pobres no tiene su tierra
350 Te jawna te Guatemala nyan bâan txâotxâ En en arriba (Ăł en las montañas) de Guatemala no hay tierra buena
351 at nim châkul, at nim witz, at nim xâak, chew txâotxâ min tzâel nim awal Hay bastante montaña, hay bustante cerro, hay bastante piedra, tierra furia no le da mucho cultivo(=cosecha)
352 okx nel axin, chenak, is ; jeawal min ti jun chwiâ bâan Solo salen maiz, frijol, papa ; Esas productos no es precio bueno
353 at xjaw nim twiâ axin, nim twiâ is bâix at xjaw, min ti chuiâ Hay mes de tener muy cano de maiz, muy caro de papa, y hay mes de no tener de esas precio
354 Pero awal te qâina min kutzâu, twiâ naqâ, min kutzâu twi chipj min kutzâu twiâ aceite (tepetroleo) Pero productos de los ricos nunca se bajan, el precio de algodĂłn, nunca se baja el precio de carne, nunca se baja el precio de aceite (de petroleo)
355 Qe xjal mebâa iltij nchex aqâanal chuya qâina, bâix qeqâina te Guatemala Para esos pobres, es necesario is a trabajan con los ricos, y (tambien) esos ricos
356 Nyan bâan qa, min chechijet qe xjal mebâa bâan Esa (=la gento rico) no es buena, ellos no pagan buena a los pobres
357 At nim alqâan chibâaj mebâa tuân qâina Hay robos solre los pobus por los ricos
358 Tuj 1970 a 75, ojaw jlet jun kloj xjal ok chibi te âtjaqâkâulâ okchixbalin til bal chaâx En el 1970 a 75, un groupo de la gente apareciĂł, que sellamaron âmontañososâ por sus ropas color verde
359 Je xjal te tnom maya Esa gente son de pueblo maya
360 je xjal mebâa bâix okchibâin âkâojlal mebâaâ nej oâkx ochin chin yolin tibaj il tuj Guatemala Esa gente pobre y se llamaba âcuidar pobresâ(=EGP), antes solo ellos habbabu sobre el probrema en Guatemala
361 O chi yolin tibaj mebâa, tibâaj txâotxâ tibaj qâina tibâaj kâwal Ellos hablaba sobre pobre, sobre tierra, sobre ricos sobre (niños)
362 Min o chi qâoj No pelearba en la palabra
363 qe-ejercito teqâina min etzâqa biyol nuk ochi xima tiktemal tuân chibaj, âtjaqâkâulâ Esos-Ejercito de ricos no salir, sino matar, solo pensaba la forma de matar âmontañososâ
364 Bix jax tajlal chbaj chexin qâina, bâix nim xjal te Estados Unidos ul onil chexjal qâina nim arma, otzaj tlaqâon Guatemala te Israel Subio numero de los militares y bastante la gente de EEUU. vinieron para ayudar la gente rica, vino compara de armas de Israel a Guatemala
365 Nim pwak otzaj tlqâon jun kawil te Estados Unidos tbâi Ronaldo Regan, nyan bâan xjal Vino para dar dinero un JefĂ© de EEUU. se llama Ronaldo Regan, no es buena gente
366 Jax nim xjal te Estudos Unidos o chi ona chij xjal te tjaqâkâul, nim tnom comunista o chi ona chij qatjaqâkâul Y viene bastante gente de EEUU ayudaron a esas personal de guerrillero.Bastante pueblo de comunista ayudaron esas guerilleros
367 Pero nyan nim armamento ul tuj Guatemala chetujaqâkâul Pero no llegaron muchos armamento a guerrilleros en Guatemala
368 Tuj 1980 at qâoj ok nim xjal cheqâina o chi baj chun tjaqâkâul bâix nim xjal te tjaqâkâul o chi obaj chun soldado cheqaqâina En 1980, hay querro, los ricos inicieron, mataron guerillero y bastante gente de guerrilleio matĂł soldado de ricos
369 Tuj 1982 etzâqa soldadado biyol qe tjaqâkâul bâix biyol qexjal maya En 1982, salieron soldados matar guerrilleros y (tambien) matar la gente maya
370 Nim kâwal nim xuâj, nim xinak mebâa obaj tbiyon qe soldado Bastante niño, bastante mujer, bastante hombre pobre, se matarĂłn por soldado
371 Min okxke guerillero bâix exqâokqe tuj txâotxâ te MĂ©xico No aguantaron los guerrilleros y salieron a Mexico
372 Min xjal mebâa ex tuj MĂ©xico Bastante gente se fue a Mexico
373 Tuj 1984 hasta 1988, je militar xiqâinte poder nim xjal obaj tuj tnom chun soldado En 1984 hasta 1988, y miliares llevaron poder, bastante gente murieron por soldado en el pueblo
374 At jun kawil nim xjal obaj tbâiyon tuj Guatemala Hay un jefĂ© y bastante gente teimino de matar en Guatemala
375 Qexjal te tjaqâkâul ok chijuna chibj bâix o chi yolin tibaj paz tuya kawil te Guatemala La(=Esas) gente de guerrillew se juntaron ellos y hablaron sobre la paz en la jefe de Guatemala
376 Nim abâqâi ex, nim maj oyolaqa qexjal qâina chikâi txiâk tzaq pin poder, o tzok jun cambio jaâla tuj Guatemala Muchos años salieron muchos veces hablaba, los ricos no quieren soltar el poder, entrĂł un cambio en Guatemala hoy
377 Ăł firmar jun yol tâbi paz Ăł para firmar una palabra de paz
378 Pero mi nax tchikâjax jun cambio Pero fatta no se havisto un cambio
379 Qeweya nchiman ochâiqâuma iltij kâokâal jun cambio Mis abueros dijeron, es ne cesano realizar un cambio
380 Iltij chipon kawil qexjal maya tuj 2013 (at jun yol uâj oxta tuj uâj, tiene que governar tuj maya) Es necesario que vendrĂĄ un jĂ©fe de la gente maya en 2013, (hay una palabra en libro, tieneque govermar por la gente maya)
381 ÂżJatumel otena ewa? ÂżDĂłnde estubiste ayer?
382 O chin ten tuj tja Paula Estuve en la casa de Paula
383 ÂżJatumel otena xjaw obâaj? ÂżDĂłnde estaba en el mes pasado?
384 O chin ten tuj tnom te Japón Estuvé en el pueblo de Japón
385 ÂżJatumel taâ Juan? (ÂżJatz taâ Juan?) ÂżDĂłnde estĂĄ Juan?
386 Juan taâ tuj San Martin elna Juan esta San Martin oeste
387 ÂżJatz taâ Maria?
388 ¿Ma pa sqixa tat (nan)? ¿Ya amanesiste señor (señora)?
389 Mai ma chin sqix bâan Yo amanecĂ bien
390 Bâan
391 ÂżBâanpa ma sqixa? ÂżAmanesiste bien?
392 Ma chin sqix bâan
393 ÂżMapa qaxa bâan? ÂżYa terminaste por la tarde?
394 ÂĄtin sqixa! ÂĄHola! (buenos dias)
395 Bâan, ÂżYaj tey? Bueno, y usted
396 ÂĄtin xqaxa! ÂĄHola! (Buenos noches)
397 ÂżMinpa ma yajta? ÂżNo te agarraste por la tarde?
398 Min machin yajt No me agarrĂł por la tarde
399 ÂżTipa tâbâi jlu? (=ÂżTi tâbâi jlu?) ÂżComo sellama esto?
400 ¿Ti tey taj? ¿Qué quieres usted?
401 Waj chin yolin chuya aj tnom Quiero hablar con la gente de pueblo
402 Âżtin baj tey? = Âżti taqâay? = ÂżTi taqiy? ÂżQuĂ© esta haciendo? = ÂżQuĂ© haces?
403 ÂżTi tey tbâi t-tanma?
404 ÂżTi tey tbâi t-nom?
405 ÂżTi tey tbâi t-yol?
406 Ntanma tbâi JapĂłn
407 N-tnom tbâi Kumamoto
408 Qeya qyol tbâi Japones
409 ÂĄQlatza! ÂĄAdios!
410 Qâonk tipana, tat Da le tu fuerza
411 Nuq jaw tzaqa Ojala que no caiga
412 Ku chjonta tey, tat Muy bien Gracias tat
413 Qen tuj proyecto = Ma chix tuj Proyecto Me voy a Proyecto
414 Ma txiy tuj escuela Te vas a escuela
415 Kutxa tuj Proyecto Te vas a proyecto
416 ÂĄQlatza! ÂĄAdios!
417 cheba tuâna Despacio por tĂ
418 Ku, chjonta tey Bien, Gracias
419 ÂżJatumel tkubâa nim xjal?
420 Ta nim xjal tkubâ tuj parque
421 Qo yolin twiâ parque tjaqâ parque tuj parque t-txlaj
422 Ma pa wana? ÂżComiĂł usted?
423 Ma chin wan bâan Yo comi bĂŹen
424 chjonta tey nwaya Gracias mi comida
425 t-châi aqâanan te qoniya (El) No quiere trabajar por la noche
426 n-châi agâont te qoniya Yo no quiero trabajar por la noche
427 N-châi chi wan te qoniya Yo no quiero comer por la noche
428 a, a, ....... nchâululun tzalu a, a, ....... aquĂ hay sonido como naciendo agua
429 N xi nqâon jun xhik tey Doy un conejo a usted
430 Ma txi tqâon txin jun xuâj xhik teqâaâ xinak Ella le dio un conejo de hembra a el macho (muchacho)
431 N chin laqâon jun jos te txin (1)Yo compro un huevo de ella(2)Yo compro un huevo a ella
432 Ma tzâaj tqâon txin jun jos we Ella me diĂł un huevo para mi
433 Ma tzaj tqâon txin jun tjos txin te we Ella me hadado su huevo para me
434 t-xi tway, tat Te damos su comida, señor(Venga a comer, señor)
435 Ma chi sikt Ya me cansé
436 at jun npaj junx maj Habia una mi amante solo una dez
437 Ix tuna t-xi tway
438 chiten xjal otxa
439 Qexjal te tnom te Todos Santos, at nim awal chuya
440 O chi aqâanan nim twitz txâotxâ
441 O ten nim almaj chuya nyan nim chpwak
442 Junx chja chuya almaj, at nim chtxâotxâ, at nim chwan bâix oten nim chkâwal
443 Qexjal otxa nim chi aqâanan tuj kloj
444 Uj njaw jun ja nim xjal onil
445 Uj nkubâ tzâyet t-xe jun ja, nim xjal npon bâinchal tanma
446 Uj npon baj twiâ ja, at jun kâanbâaj, nok chânâob te qoniya
447 At xjal npon bâixil twitz ja akâaj
448 At nim xuâj npon bâix nchex qâilte aâ tuj jun twiâ aâ
449 Qexinak nchi yolin nim tibâaj ja akâaj, bâix nim n chi cheiya tibaj nâax tbint
450 kâul te qâanbâil yabâil bâix chyonil tuj tnom te Azteca
451 chman oâtxa ktzâkin kâul te qâanbâil yabâil bâix chyonil
452 Tuya kâul obint tal, t-xaq, txnom, tquqil, alcheqch yabil tun tibâaj
453 Qechiman ttnom azteca jej kubâ ten twitz txâotxâ jaâla tnom te MĂ©xico, elqaxin bâanx tâun chkâulxin (Ăł chitzajxin) nojna tuya abâech te nim tilbâaj bâix nim tkâokil
454 Nimx ot tzaj tuj txâotxâ naqch, jun kâul mo aâbâech nyan te txâotxâ te tzalu, jatzunja jun kotz bâanx t-xi te chmantnom
455 Bâix at maj jaw qâoj chiâj
456 Bâix at chtxâotxâxin te kâul te qâanbâil, bâix o kâoj let tuya juâx chkâujxin
457 Jetzâun chkâujxin juâx tisa kâeybâil chemos te qâambâil yabâil
458 Nim xjal opon jyol qekâul tun chajbâen mo ma tuân chajbâen chexin qâanil xjal
459 chmantnom oqanin chexjal qa o taqâ bâaân
460 O nan chmantnom jawnix tij t-kâul, qapa tâun ul tuj t-kâuj naqâanan tibâaj t-chonjlal tnom
461 Bâix ujnpon tuj twiâ tuj junt tnom, at jun kâul nqâon bâaân tun chibaj yabâil xi chqâonxin xjal qâilte
462 Jatzunja okweâ chwitzxin mos tij, bâix nimx tij tel chniyxin tâbanil qâanbâil
463 O pon naj tumel tuj txâotxâ te Europa te akâaj qâanbâil
464 Bâix chimantnom te España okx nim tuj twiâ bâix tuj 1570, oxiâ chqâon xjal qâanalte tun t-xi txnaqâtzan jej nim kâulte qâanbâil
465 Jajxinak o tzibin nim uâj bâix kuâx tqon 1200 kâul te qâanbâil
466 Bâix qekâul chexjal azteca, atnimx
467 Alche nim jaw seypaj tij jeâ chbâi kâul
468 Chbâi qâontumel ti chin ajbâen, bâix ti ten tâun chaj bâen
469 Je nim kloj xnaqâtzbil
470 Bâix cobt xin qâanil xjal te Europa (etz chqâumaxin) kubâ chtzâibâil xin nim uâj tibaj kâul te qâanbil najben tuj qtxâotxâ xjalte qamerica
471 Bâix nimx min opon tuj qe-qtxâotxâ
472 O chi xnaqâtzan tibâaj qâanbâil o chi ajbâen tisa kximitz qâanil tnom indios
473 chuân abâqâi nim tej kâul te tzâalu oâ tzâajbâen tâun tbâint qâanbâil, tuj Europa el niy châiy bâanx qe jutzuna qe-xnaqâtzibil bâix qe-bâinchbâil che qe qxjal otxa o chi onin bâix n chi onin tibâaj tchonjlal xjal twitz txâotxâ
474 OK chibâi te âtjaqâkâulâ Se llamaron âmontañososâ (guerilleros)
475 waj txi nqâuma tey jun bâibâil Yo quiero contar a usted una informacion (=palabra)
476 ÂżTin nbâaj tey (chey, che) ? ÂżQuĂ© hace usted ustedes, el(Literalmente ; Terminar)
477 ÂżTi-pa tok tuâna? ÂżQuĂ© dice?
478 ÂżTin ma txiy? ÂżA dĂłnde vas?
479 ÂżJatumel ma txiy? ÂżA dĂłnde vas?
480 ÂżJatumel kxela, nchiâj? ÂżA dĂłnde iras, nañana?
481 ÂżJatumel ma xyaja? ÂżA dĂłnde has ido?
482 ÂżJatumel o xyaja? ÂżA dĂłnde fuiste?
483 ÂżTe jatumel tey? ÂżDe dĂłnde es usted?
484 Naya te JapĂłn Soy de JapĂłn
485 naya weya te JapĂłn
486 ÂżTi nbâaj tuj tnom? ÂżQuĂ© pasa en su pueblo? hace
487 ÂżJte twiâ axin, tat? ÂżCĂșanto cuesta maiz, señor?
488 ÂżMin pa ti yabâil tija? ÂżNo tiene enfermedad a usted?
489 Min ti yabâil wiâja No, yo no estoy enfermo
490 ÂżTi ma bâaj? ÂżQuĂ© pasĂł?
491 ÂżAt-x pa? ÂżHay mĂĄs?
492 Âżat-x pa is? Âżhay mĂĄs papa?
493 Âżat-x pa qâij? Âżhay todavia dias?
494 Ma tzininin tuj qchkin
495 ÂżTuân teqa ntzininin tuj qchkin?
496 Ma tzix ganal EstĂĄ mandandoEsta preguntando
497 Ma jaw wiâna bâix ma kubâ nchlena jun kâwal Yo le levanto y le puso abrazando a un niño
498 Ma kubâ nqâona jun kâwal tuj bâe Yo le pusĂ© acostando un niño en el camino
499 Ma chi wana Han comido por la persona
500 Ma kubâ t-txâoma tat jun tzâe tuân txâembâil Señor cortĂł (y bajĂł) un arbol por machete
501 Ma kubâ tqâon nkâwal El pusĂł mi niño acostandose
502 Ma kubâ jun xjal Se matĂł una gente
503 Ma jaw tiân tat jun bolo El señor levantĂł un borracho
504 Ma jaw weâ jun bolo Yo le levantĂ© un borracho
505 Ma kubâ tqâon nan jun xâak tuj bâe La señora pusĂł una piedra en el camino
506 Ma jaw tiân nan jun xâak tuj bâe Le señora llevĂł una piedra en el camino (levantar llevar)
507 At jun qâoj tiâj xjal Hay una guerra hacia la persona
508 Ma jaw tzyet jun xinak tuya jun xuj tuân Un señor agarrĂł una mujer
509 jaw nim yol ti qaâ levantar mucha palabra sobre el ella
510 tisa tokx qaâ chuâya âtjaqâkâulâ sobre la relaciĂłn de el con guerrillero
511 at nim il wij Hay mucho problema a mi=Tengo mucho problema
512 Ma tzâok t-txyon txyan jun ich El perro mordiĂł una ratĂłn
513 Ma kubâ t-txyun wixh jun eây El gato agarrĂł una gallina
514 Ma tzâok t-pjun jun xinak jun kâwal un señor pegĂł un niño
515 Ma tzâok t-byon jun xinak jun kâwal un señor pegĂł (o matĂł) un niñoĂ @Ă @Ă @Ă @
516 Ma tzâok txâotx twitz ja tuân kâwal La tierra fue pegado por el niño(=El niño tirrĂł una tierra a la pared de la casa)
517 Ma tzâok t-tzaâlin jun txyan twitz ja La casa fue orirado por perro(=Ya esta orinando un perro en frerrte de la casa)
518 Ma tzâok muj twitz qâij
519 Ma tzâok jun xjal tunwa una persona entrĂł
520 Ma tzâok jun xjal tuj bâe una persona saliĂł de
521 Ma tzâel tpwaq tij xjal se gastĂł dinero para lu gente
522 Ma tzâel tpwaq xjal tuân alaqâ Se robĂł el dinero de la gente por ladiĂłnLa gente se han robadĂł su dinero por ludrĂłn
523 Ma tzâel aâ No hay agua
524 Ma tzâel jun nfoto tuân Mitzu Una foto mio se quitĂł por Mitzu
525 Ma tzâel jun xjal tuj bâe PasĂł una persona en el camino (de este a oeste)
526 Ma kubâ jun kutz t-mij qâjon(kâjon) Se caiĂł un zopilote en el medio de milpa
527 Ma jax jun bomba tuj châaj SubiĂł una bomba en el cierro
528 Ma kutz nchlen jun xjal tqiâ ja Yo abrasĂ© una gente encima de techo de la casa
529 Ma jatz wiân jun xjal tuj aâ Yo saqĂ© una persona desde agua (=rio)
530 Ma tzâex awal is SaliĂł para sembrar papa
531 Ma kuâx tuj tnom SaliĂł (y bajĂł) al pueblo
532 nuqx n chin chlen tiâja Yote abrazo como siempre
533 nuqx nkubâ nchlena Yote abrazo como siempre
534 o kubâ txqâena naya tij taja qbâaj yola Me abrasceste para despedirme
535 Paco o tzâuban tij Maria te qoniya Paco besĂł a Maria en la noche
536 Obâaj t-tzâuba Paco txin Maria te qoniya Paco besĂł a Maria en la noche
537 O tzâubâj Maria tuân Paco Paco besĂł a Maria en la noche
538 chiman religiĂłn catrica o tzâuba txâotxâ, bix o kâiwla q-txâotxâ Guatemala El Papa besĂł la tierra, Ăł sea bendijĂł la tierra guatemalteca
539 O tzâuba bâix o kâiwlan chman religiĂłn catrica q-txâotxâ El Papa besĂł la tierra, Ăł sea bendijĂł la tierra guatemalteca
540 N qo txâoma si te qja q-qâaq Nosotros cortamos leña para nuestra casa
541 Ntxâoma twiâ tqâabâ tuân txâembâil El se cortĂł su dedo por el machete
542 Ma kubâ t-txâoma twiâ tqâabâ tuân txâembâil El se cortĂł su dedo por el machete
543 Ma chin tzyun tiâj txin tuân min tzâex txin Yo agarrĂ© a ella para que no saliera
544 Ma kubâ n-tzyun txin tuân min tzâex txin Yo agarrĂ© a ella para que no saliera
545 Ma kubâ t-tzyun kolil qâina jaqâa tun tjaqâkâul qâa El estĂĄ agarrado, ahora
546 Ma jaw t-tzyun pint jaqâa tun tjaqâkâul qâa Ya se lleoĂł a el
547 (Joy) n qo ayon chiâja Nosotros esperamos a ustedes
548 N chin ayon jun camioneta tuân nxiy chinobjal wokx Espero una camioneta para viajar a Huehuetenango
549 Ma jaw yol tij txin tisa tokx txin chuâya tjaqâkâul at Ellos sospecharon a ella como una contraparte de guerullero
550 Ma jaw nim yol tij txin tuân tjaqâkâul Las palabras han levantado a ella sobre que ella metiĂł con guerrillero
551 Naya nchin yolin tij qaâ tisa alaqâ npwaq Yo sospecho a el como un radolĂłn de mi dinero
552 Ma tzâel niy jaqaâ alaqâ npwaq Yo sospecho a el como un radolĂłn de mi dinero
553 Ma tzâel niy tiâj tisa jaqâa alaqâ pwaq Yo sospecho a el como un radolĂłn de mi dinero
554 Ma kubâ chi nilin bâix ma kubâ chi patin pint qeja te rotintnom te Ranchiâ Soldados rompieron y quemaron todas casas de El Rancho
555 Ma kubâ t-rotin penwa te xjal tkubâ nqa t-pkun t-qesin El rompiĂł el cerco de vecino
556 O chin bâsin xjal tuân qâoj chuya qâina obaj chun qâina bâix qe tjaqâkâul La guerra civil guatemalteca hizo sufrir mucho a nosotros
557 O tzâok bâis chiâj xjal chuân qâina bâix chuân tjaqâkâul La guerra civil guatemalteca hizo sufrir mucho a nosotros
558 O tzâok bâis tuân qâoj kyja La guerra civil guatemalteca hizo sufrir mucho a nosotros
559 O tzâok jun tzâil tuj uâj Se mancho con papel (libro)
560 N chi bâisin xjal tuj tja tuân nkâan nim qâen El hice sufrir a su familia por tomar mucho licores
561 Tuân kâaj qâen tunxin, at nim bâis chij xjal tuj tjaxin El hice sufrir a su familia por tomar mucho licores
562 Qman chaqâ nim tuân nqo ex cheyil sqech koya Nuestros padres nos regañaron mucho por que salimos a ver carrera de caballo
563 Qa n chi kâan nkâwal qâen, tzul nim waâqâ chiâj Si mis hijos toman licores, yo les regañaria mucho
564 Ja xuâj jaw tjqon bâix kubâ tjpun cajet uj netz tin xuâj pwaq bâix uj nkâun xuâj pwaq Ella abrĂł su caja para sacar dinero y cerrĂł su caja para guardar dinero
565 O chi qana tjaqâkâul chuya jatumel taâ qeqâina mos chxjal indigena Guerrilleros preguntaba a los indigenas dĂłnde estaba ladios ricos
566 N qana nim naya weya min chin qâuma nim Tu me preguntas mucha dudas, no voy a contestarle todas
567 Nim nqana weya nim yol min neâl tniy tiâj, milay txin nqâuma (min txi nqâuma) Tu me preguntas mucha dudas, no voy a contestarle todas
568 at jun yol min neâl tniy tiâj
569 O xhpon xin tman t-txyanxin tuân min tzâex jil te goniya El amarrĂł su perro para que no saliera por la noche
570 N xhpon xuâj t-chimilxuâj tuân min tzâex xin tuya junt-xujt paj xin Ella amarrra su marido para que no salga con otra amaute
571 Nok xhpet-xin t-chimilxuj tuân min tzâex xin tuya tpajxin Ella amarrra su marido para que no salga con otra amaute
572 nok t-txâan txyan xjal El hombre es mordido por perro
573 Ma tzâok t-txâan txyan xjal Perro mordiĂł a lu persona
574 O tzâex awal axin bâix chanak te qlax bâix jyaâx El se fuĂ© sembrar maiz y frijol por la mañana muy temprano
575 Jyaâx qo xeâl siwil Temprano iremos cortar leña
576 Ma chix qâil si siwil Me voy a cortar leña
577 S-el nwat, jyaâx xhi jaw weâ Se me quitĂł mi sueño, temprano me levantĂ©
578 Saj nwat, yaj xhi jaw weâ EntrĂł mi sueño, tarde me lavante
579 S-el twata, ÂĄtuân xuj!, yaj xjaw wey Se te quitĂł sueño, por la majer, torde te levantaste
580 Je xin n chi a wan nim itzaj tuj kojbâil te t-xol Luca Ellos siembran muchos brocoly (hortariza) en el canton de Los Lucas
581 O awet nim itzaj tuj kojbâil te t-xol Luca Ellos siembran muchos brocoly (hortariza) en el canton de Los Lucas
582 N-awet nim itzaj tuj kojbâil te t-xol Luca Ellos siembran muchos brocoly (hortariza) en el canton de Los Lucas
583 O tzâok pjun jun kâwal te nqa txin nkâwal El niño de vecino pegĂł a mi hija
584 O jaw qâoj txin nim Ella se enojĂł mucho
585 O pjet txin nkâwal tuân jun kâwâal te nqa Ella se enojĂł mucho
586 Taj txin tzâok t-xel Quiere vengansar
587 Ma tzâetz t-xel xjal Nacio un sustituto del hombre (naciĂł el bebĂ© quen es parecido mucho con hombre
588 Ma tzex jun wakxh, pero ma tzul t-xel jil Se salió una vaca, pero viño un sustituto dela animalVendió una vaca, pero compró otra tiernita
589 Nuq sama min tzâok tpjuna naya ÂĄNo me pegas!
590 O kubâ | chbyon tzyulxjal jun xjal bâix o txi chqâon | chtzyuntchkinxin | che tmanxin | che tkâwalxin | che t-txuxin | te t-txuxin Los secuestadores matarĂłn un secuestado y mandĂł su oleja a la familia de el
591 O kubâ tbyon xin jil mixh tuân kchil El matĂł chompipe con cu chillo
592 Byol mixhxin tuya kchil ; n byon xin miâxh tuya kchiâl El matĂł chompipe con cu chillo
593 O chi patin qepint bâix qejaqâkâul nim ja tuj tnom te Todos Santos Ambos soldados y guerilleros guemaron muchos casas en el pueblo de Todos Santos
594 O chi kubâ patin nim ja tuj tnom te Todos Santos tuân qe pint bâix qejaqâkâul Ambos soldados y guerilleros guemaron muchos casas en el pueblo de Todos Santos
595 O tzâok tqâon | pint aceite tijxjal bâix kubâ tpatin xin | xin| ÂĄNim taâqâ!| ÂĄNyan bâaân! Soldado echĂł aceite a el y le quemĂł, ÂĄQuĂ© horrible!
596 O tzâok tjpun xuâj twitz tchmil bâix ex qâoq tuân chqiltkâuj (Lit) Ella engaño a su marido y soliĂł
597 Ma chix tuân chqil nkâuj Me voy con todo mi corazĂłn
598 Waj chin yolin tuya txin tuân chqil nkâuj Quero hablar con ella de toda mi corazĂłn
599 N txon xuâj muqa te tal Ella estĂĄ tortiando para toda la familia
600 O txi tqâon xin | pwaq te t-xulxin | tpwaq t-txulxin El enviĂł su dinero a su esposa
601 O tzaj tqâon xin pwaq te t-xulxin El entregĂł su dinero a su esposa
602 O tzyet eây tuân Alverto (Una vez) Se entregĂł una gallina por Alverto
603 O t-tzyun Alverto jil eây (RepeticiĂłn) Alverto entregaba una gallina
604 O kubâ tzyun Alverto eây Alverto agarrĂł una gallina en su cuerpo
605 O jaw tzyun Alverto eây Alverto agarrĂł una gallina y la subiĂł arriba (en mismo) (cuerpo)
606 O bâaj tzyun Alverto eây Alveerto agarrĂł una gallina al fin
607 O kubâ tbyon Chepe nim châit JosĂ© matĂł mucho pajaro
608 O kutz tbyon Chepe nim châit JosĂ© matĂł mucho pajaro y se caieron
609 O bâaj nim châit tuân Chepe Muchas pajaros se mataron por JosĂ©
610 O kutz tbyon jun pint jun sacerdote (Lit) Un soldado mató un sacerdote(Sig) Un soldado tiró un cañonazo al hericoptero en que estaba un sacerdote y se caió hericoptero, y murieron todos
611 O chim jun sacerdote tuân pint Un sacerdote se matĂł por soldado
612 O bâaj jun sacerdote tuân pint Un sacerdote se matĂł por soldado
613 ÂĄcheâyina! ÂĄMira!
614 Nyan pala bâan Noes mejor
615 Xinin tuân qen Camina (el, ella) a pie
616 Naya chin jawx tibaj chej Voy a montar a caballo
617 O chi tan tuya xjal El(Ella) dormiĂł con la gente
618 O kubâ tbyon jun eây tuân txyan Una gallina se matĂł por un perro
619 O kubâeet jun eây tuân txyan Una gallina fuĂ© matado por perro
620 O jaw t-toqâin Tina nim abâech Cristina cortĂł unas flores
621 O jaw tin Tina nim abâech Cristina cortĂł unas flores
622 qinwa abâech! levante flor!tomen las flores
623 qinwa Axin (chanak, xâak)!
624 Ma tzex xin Manuel qâil siâ Manuel se fuĂ© a traer leña
625 Ma txi xin siâwil Señor (hombre) se fuĂ© para cortor leña
626 Ma txi xin qâil siâ Señor se fuĂ© para traer leña
627 Ma txi xin qâeq siâ Señor se fuĂ© para caryar leña
628 Ma txi xin jyol siâ Señor se fuĂ© para buscar leña
629 Ma kutz tin tat Juan tlaza Don Juan bajĂł duraznos
630 Ma kutz tlaza tuân tat Juan Los duraznos fueron bajado por Don Juan
631 Nel tin tat Juan tlaza Don Juan quitĂł duraznos
632 O xilin tlaza tat Juan Don Juan cortĂł durazno
633 O xil tlaza tuân tat Juan El durazno fuĂ© cortado por Don Juan
634 Bâan chimo tuân xuâj Juliana Doña Juliana sabe tejer
635 Nbâint châom tuân xuâj Juliana Doña Juliana sabe tejer
636 Che t-chomon xuâj Juliana Doña Juliana sabe tejer
637 Che nbâint wuâna Yo puedo haces
638 Che chin yolin nim Yo puedo hablar mucho
639 Che chin wan nim is Yo puedo comer mucho papa
640 Che wana nim is Usted puede comer mucho papa
641 Che chin byon xjal Yo puedo matar gente (un tipo de ofensa)
642 Che-pa yolina ingles? Puede usted hablar ingles?
643 O wil tij Luisa Via la anciana Luisa
644 Ma wil jun kâwal VĂ a un niño
645 Waâqâ tij jun kâwal Yo regaño un niño
646 Waâqâ tiâja Yo te regaño
647 Ma txi tij Jose tzâex tzâokx Se fue el anciano JosĂ©
648 Ma tzâitzâ jun kâwal NaciĂł un bebĂ©
649 Ma kubâ tchlen xuâj jun kâwal Señora abrazĂł al niño
650 Ja xuâj ma kubâ tchlen ta jun kâwal Señora abrazĂł al niño
651 Jun kâwal ma kâubâ chlen tuân xuâj Señora abrazĂł al niño
652 N qo bitzin tuj ja (qja) Nosotros cantamos en la casa
653 N qo bitzin bitz tuj ja Nosotros cantamos en la casa
654 Joy ma qox bitzinta tuj ja Nosotros cantamos en la casa
655 Ma chin nul nela nokal kâula jawil Ya vine
656 Ma txi tqâon pwaq El enviĂł dinero
657 Ma tzâetz tzeâ peân tuân xuâj La señor sacĂł el palo al corredor
658 Ma tzâex tzeâ peân tuân xuâj La señor sacĂł el palo al corredor
659 Ma tzâex tin xuâj tzeâ pen La señor sacĂł el palo al corredor
660 Ja xuâj ma | tzâetzqâinta | tzeâ pen | tzâex qâonta |
661 Chin laqâol qâanbâil te Manuel Voy a compror medicina a Manuel
662 Kâelatz qâanbâil te Manuel Voy a compror medicina a Manuel
663 Kâelatz tqâanal twiâ Manuel Voy a comprar a medicina para dolor de cubeza a Manuel
664 Naya chin nelax qâonta tqâanal twiâ Manuel Voy a comprar a medicina para dolor de cubeza a Manuel
665 Ma tzâex nâqon tqâanal twiâ Manuel Voy a comprar a medicina para dolor de cubeza a Manuel
666 Ma kubâ tbyon xuâj jun eây Una mujer matĂł jun gallina
667 Ja xuâj ma kubâ byonta jun eây Una mujer matĂł jun gallina
668 Jexin o jaw tzâen nej tuj mercado Ellos empezaron a reir en el mercado
669 Jexin ok tzâen ta nej tuj mercado Ellos empezaron a reir en el mercado
670 ma chi jaw tzâen xjal tuj mercado
671 Ma chin tzaj bet tuya xin tzalu Camine contigo (de allĂĄ para aqui)
672 Naya ma chin tzaj beta tuya xin tzalu Camine contigo (de allĂĄ para aqui)
673 Je xin jaw tzâen tuj mercado Ellos se rieron en el mercado
674 ma chi tzâen xjal tuj mercado
675 Bâix o chi ulxin tzalu Y vinieron a pasar aquĂ
676 Min o chi pon xin twiâ witz No llegaron a la cima del cerro
677 Min pon qâe xin twiâ witz No llegaron a la cima del cerro
678 Minx pon qâexin twiâ witz Nunca regresaron a la cima del cerro
679 Jutzuna o kuâx Paula tuj aâ Entonces Paula se metiĂł en el agua
680 Pakâka EstĂĄ posicĂŹonado boca arriba
681 Pakâ ka qâa tuj bâe tajtz twiâqâa okna El muchacho estĂĄ boca arriba con su cabeza para aquĂ a la este
682 Pakâ ka qâa tuj bâe taj twiâqâa okna El muchacho estĂĄ boca arriba con su cabeza para alla a la oeste
683 Yo vĂ mi abuera estaba acostando con su cabeza al oeste Ma wil nya taj twiâ xuâj elna
684 Ma wil nya tajtz twiâ xuâj elna Yo vĂ mi abuera estaba a costando con su cabeza al este
685 Txalch o kubâ tzâaq De lado, cayĂł de esa manera
686 O kubâ t-tzâaqa Te caiste
687 Tokxa ÂĄEntre!
688 Toktza ÂĄEntre!
689 Jax tok wuna Es verdad que yo hablo
690 Jax tok tuwa Es verdad que tu hablas
691 Tiâ tok tey ÂżQue dice usted? (un dicho de salud)
692 Tzalu-pa tat Dionicio? ÂżEstĂĄ Dionicio, aqui?
693 Ma kubâ bâint hestĂĄ hecho (para abajo)
694 Ma jaw bâint hastĂĄ hecho (para arriba)
695 Ma bâint jwe smant xnaqâtzan tuj qyol Hace cinco semana que estudia en mam (=nuestra idioma)
696 Ma kubâ bâint jun waqâa Hice mi trabajo para abajo
697 At nim xjal nyola kaqchiqel Hay bastante gente que habla Kaqchiqel
698 jte ma tzâetza t-xbâalin? ÂżCuĂĄnto costĂł tu ropa? (ropa vinĂł de adentro hacĂa afuera)
699 Iltij alche bâe tuj qyol Es necesario cual es camino en nuestra idiomaEn mam el concepto de dirrecciĂłn es importante
700 jte qoniya xi tana? ÂżCuĂĄntas horas duerma?
701 O chin tan jwe qonia DormĂ por cinco horas
702 jtoâ tzula? ÂżCuĂĄndo vinĂł?
703 O chin nul oxje Yo vinĂ© tres dĂas antes
704 Jala ma bet tuj iglesia ahora el(ella) fué a iglesia
705 Taj Juan tuân tmaje tuya Faustina Juan quiere casarre (=juntarse) con Faustina
706 O maje chepe tuya Leya mabâint laj abâqâi Se casĂł chepe con Leya hace dies años
707 ti almaj at tuj JapĂłn? ÂżCĂșal animales hay en JapĂłn?
708 Etzâ almaj tuân xjal La persona sacĂł al animal
709 jpuna tlamelja! ÂĄCierra la puerta!
710 Otzokx xbâalin tuân El entrĂł la ropa
711 O kubâ tqâon teqâtz twitz txâotxâ Puso su carga en el suelo
712 O jaw win tlamelja tuân tlamet LevantĂ© la puerta para que lo empujara
713 O kubâ nqâon tlameja tuân tlamet pusĂ© la puerta para que lo empujar
714 O tzâok nqâon tlamelja tuân tlamet
715 O axin José axin José aporrea maiz
716 O tzâetz Lo sacaste
717 O tzâetz jun wuja Sacaste una (=su) papel
718 O chin xqâena châija Los abracĂ© a ustedes
719 Ma kubâ nxqâen jun xuj AbracĂ© una mujer
720 Ma kubâ nchilena jun kâwal ChineĂ© un niño
721 O tzâetz nim kâul wuân Yo limpiĂ© monte
722 Tij tetz tzâaq tuj camioneta Cuando ella se cayĂł de la camioneta, se cayĂł de la puerta
723 Tij tel tzâaq tibâaj camioneta Cuando ella se cayĂł de la camioneta, se cayĂł de arriba
724 Bâix xi tqâon txun Entonces le echo cal
725 O tzâetz tlaqâon xjab te tkâwal ComprĂł los zapatos de su hijo
726 O laqâon xjab te tkâwal ComprĂł los zapatos de su hijo
727 Etzâtin xjab SacĂł zapato (de dentro a fuera)
728 O tzâetz tin xjab te tkâwal SacĂł zapato (de dentro a fuera)
729 Ma kubâ tan Se dormiĂł (se indica la direcciĂłn : para abajo)
730 Ma tan Se dormiĂł (no se indica la direcciĂłn)
731 Ma tzaj twat Vinó sueño
732 Ma tzâokx ten nwat Ya entrĂł mi sueño = tengo sueño
733 Ma kubâ tan txyan pen El perrĂł ya se dormiĂłEl perrĂł se caiĂł de dormir afuera
734 Mapa tzâokx ten twata? ÂżYa entrĂł su sueño?=Âżtienes sueño?
735 Nya ma tzâokx ten nwat No me entrĂł mi sueño=No, notengo sueño
736 Ma tzâok yolin wija HablĂł conmigo
737 Ma tzâaj yolin wija HablĂł conmigo
738 O yolin wuya HablĂł conmigo(No, se indica divecciĂłn)
739 O qo yolina HablĂł conmĂŹgo
740 O kubâ ten yolil Se pusĂł a hablar
741 O yolin Se pusĂł a hablar
742 O tzâok tisa jil Se convirtiĂł en animal
743 Ma kubâ meltzaj te jil Se convirtiĂł en animal
744 O tzâel tuj tkâuj Se le olvidĂł
745 Min na tuân No me siente por elSe me olvido el
746 Nul tuj nkâuj Me recuerdo
747 Jorge otzâokx tunwa Jorge entrĂł (a dentro) hablante estĂĄ afuera
748 Jorge otzâoktz tunwa Jorge entrĂł (a dentro) hablante estĂĄ adentro
749 Julian otzâex pen Julian saliĂł (afuera) hablante estĂĄ adentro
750 Julian otzâetz pen Julian saliĂł (afuera) hablante estĂĄ afuera
751 O jax Faustino Faustino subiĂł (arriba) hablante estĂĄ abajo
752 O jatz Faustino Faustino subiĂł (arriba) hablante estĂĄ arriba
753 O chi kux Lora bâix David Lora y David bajaron (abajo) hablante estĂĄ arriba
754 O chi kutz Lora bâix David Lora y David bajaron (abajo) hablante estĂĄ en abajo
755 Ma tzâel tin xjal pwaq La gente quitĂł el dinero
756 Pwaq nel tuân xjal El dinero fuĂ© quitado por le gente
757 Ja xjal ma tzâel qâinta pwaq La gente quitĂł el dinero
758 O bâint jun ja Se hizĂł una casa
759 K bâinal jun ja Se harĂĄ una casa
760 N bâint qkâaâ arroz Se hace arroz para comer
761 (Naya) nbâint wabâj wuân Se hace tortilla (comida) por yo(Yo) hago la comida
762 (Jay) nbâint jun ja tuâna Se hace una casa por tu(Tu) haces la casa
763 Nbâint jun ja tuân Se hace una casa por el / ella(el / ella) hace la casa
764 N bâint jun ja qâun Se hace una casa por nosotros
765 chin bâin chala wabâj bâinchal Voy a hacer tortilla (Ăł comida)(=tengo que hacer comida)
766 K bâinal wabâj te chey Se harĂĄ comida para ustedes
767 Che nbâint wabâj wuâna Yo podrĂa hacer comida por mi
768 bâan nbâint wabâj wuâna Yo podrĂa hacer comida por mi
769 tzimpa nbâint wabâj tuâna? Puedes hacer comida por ti?
770 Bâan pa nbâint wabâj tuâna? Puedes hacer comida por ti?
771 Nix tuâna Venga para comer
772 txjomal t-qâabâa Lavese sumano=Puedes comer
773 Mumal t-qâabâa Lavese con poquito agua sumano despacito=Puedes comer
774 Min labâ t-tey, okx tej 1) No se preocupe, solo eso (suficiente)2) No se hablador,3) No se moleste,
775 Taj piy chint? ÂżQuiere un poquito mas?
776 jun xjal nim labât la gente muy habladora
777 Min kubâten tey labâtel No te pongas hablar mucho=ÂĄCallese!
778 Qen weya Me voy
779 Qâonk tipna Dale su fuerza
780 Qâinwa tibâa levantate
781 Qâonk t-kâuja ti tbâey Ponga atenciĂłn en su camino
782 junx tipna una fuerza mĂĄs (para animarse)
783 N chin txoân wabâj Yo cocino tortilla
784 Naâx tokx nqâotaj hace falta para hacer tortilla
785 Naâx tokx bâaj nqâotaj hace poca falta para hacer tortilla
786 Naâx tokx xjal hace falta de la gente
787 Naâx tokx bâaj xjal hace poca falta de la gente
788 Naâx tokx nkâasben hace falta de pagar deuda
789 Naâx tokx bâaj nkâasben hace poca falta de pagar deuda
790 Naâx tkutz chomj hace falta para tejer tela
791 Naâx tkutz bâaj chomj hace poca falta para tejer tela
792 Naâx teâx bâaj falta poco para terminar
793 Jatumel taâ JapĂłn? ÂżDĂłnde estĂĄ JapĂłn?
794 Jun tnom naqch taâ Su(un) pueblo se queda lajos
795 tzimpa nqâumana nim yol tuj universidad? ÂżUsted dice muchas palabra en universidad?
796 Jaqâa nâqumaqa jun yol te txin El dice una palabra a ella
797 Ok chin yolil jun yol Voy a decir (diré) una palabra
798 Qo qâuman Vamos a decir
799 Qâumax hay que decirlo, digalo
800 Chin jyolil jun txyan nchiâj BuscarĂ© un perro mañana
801 O qana José jun yol te Edvin José preguntó una palabra a Edvin
802 Qâumax jun yol Diga una palabra
803 Qâumax tey tyol Diga usted palabra
804 Nuqat txi tqâuma tey Espero que tu digas (no es segro que el diga)
805 Qapa pon tqâuma tey Espero que tu digas (Es segro que el dice)
806 Jay o kubâ bâinchanta jun bâe Tu pudiste hacer camino
807 Jay o jaw bâinchanta jun ja Tu pudiste hacer casa
808 Waj obâent tuj tnom te Todos Santos tuj xjaw obâaj Yo quise caminar en el pueblo de Todos Santos la mes pasada
809 Waj chin yolin Yo quiero hablar
810 Waj oyolin Quise hablar
811 Ok chin yolin Si hablarea
812 O wajbâen jun lopj Yo quise una fruta
813 Ma wajbâen jun wabâj Yo quisiaba una tortilla
814 Ok kwajbâebâil jun pasbil Voy a queser un sombrero
815 At qen tuj universidad Voy a estar en la universidad
816 N chin ten tuj universidad Yo mantengo en la universidad=Yo estoy trabajando en la universidad
817 O chin ten nim qâij tuj tnom te Todos Santos EstuvĂ© bastante dĂas en el pueblo de Todos Santos
818 O chin najan oxa abâqâi tuj Honduras Yo vivĂa (vive) trasaños en Honduras
819 Ma kubâ nqâon nxbâalin tibâaj mesu Yo pongo mi ropa encima de la mesa
820 Kâwel nqâon nxbâalin twitz mesu Yo harĂ© poner mi ropa encima de ka mesa
821 Kâwel nbyon xjal Voy a matar la gente
822 Kâwel tbyona xjal Vas a matar la gente
823 At jun tumel tzul nim jbâal tuj abâqâi lu Hay una informaciĂłn que viene mucha lluvia en este año
824 O kubâ tqâon kâuxbâil tpen tja El pusĂł la hacha em frente de la casa
825 O tzâokx tqâon kâuxbâil twitz pen El pusĂł la hacha en frente de la casa
826 Qe xjal te jala min nan txun tbâi qchman tikxilen La gente de hoy no recuerdan mucho el nombre tradicional de parentezco
827 Nwan xin Pedro nim chipj te bâoch Pedro come mucho carne de cerdo
828 Nxiâ chipj te bâoch tuân xin Pedro Pedro come mucho carne de cerdo
829 N chiyon xin Pedro chipj te bâoch Pedro come mucho carne de cerdo
830 Chyol bâoch xin Pedro Pedro es comedor de cerdoPedro come mucho carne de cerdo
831 Ma chix chyol wakxh Voy a comer (carne de) vaca
832 Waj chipj te bâoch Quiero (carne de) cerdo
833 Waj chin chyon bâoch Quiero mastican (carne de) cerdo
834 O txi tqâon Felipa chipj te bâoch te xin Alejandro Felipa diĂł carne de cerdo a Akejandro
835 O jaw tin Felipa chipj te xin Akejandro Felipa diĂł carne de cerdo a Akejandro
836 O kubâ tqâon Felipa chipj te bâoch tqi mesu Felipa pusĂł carne de cerdo en la mesa
837 O tzâetz tin Felipa chipj te bâoch te Alejandro Ya sacĂł Felipa carne de cerdo para Alejandro hablante estĂĄ afuera
838 O tzâex tin Felipa chipj te bâoch te Alejandro Ya sacĂł Felipa carne de cerdo para Alejandro hablante estĂĄ adentro
839 O tzâex win jun camisa Yo saquĂ© una camisa
840 O txi tqâon Felipa tchâi te Alejandro Felipa dio carne a Alejandro
841 Ja Felipa otzâetz qâonta chipj te bâoch te Alejandro Felipa dio la carne de cerdo a Alejandro
842 Tuân Felipa otzâetz chipj te bâoch Por Felipa la carne de cerdo fuĂ© regarado
843 Ja xin neqa jun quintal axin El hombre carga un quintal de maiz
844 Naya nchin neqa jun quintal axin
845 jay neqa jun quintal axin
846 joy nqo qâeqa jun quintal axin
847 jey n chi qâeqana jun quintal axin
848 jexin n chi qâeqa jun quintal axin
849 ja qena nchin neqa jun Quintal axin Yo cargo un quintal de maiz
850 Neqana axin Tu cargas de maiz
851 qâeq axina un cargador de maiz
852 qâeq axin maiz negro
853 Ma chix qâilte kabâa cerveza te tey Yo te traigo dos cerveza
854 Naya tzul win kabâa cerveza te tey Yo te traigo dos cervezas
855 Ma txiy qâilte kabâa cerveza te wey Tu me traes dos cerveza
856 Joy tzul tina kabâa cerveza te wey Tu me traes dos cervezas
857 Ja xuj tzul tin xuj axin te weya La mujer me trae maiz
858 joy tzul qina axin te chey Nosotros Traemos maiz a ellos
859 jey tzul china axin te qeya Ustedes traen maiz a nosotros
860 je xuj tzul chin axin te wey Ellas me traen maiz
861 N chin qâin aâ Yo traigo agua
862 N qâina aâ tu traes agua
863 N qâin aâ el trae agua
864 N qo qâin aâ nosotros traemos agua
865 N chi qâina aâ ustedes traen agua
866 N chi qâin aâ ellos traen agua
867 Naya tzul wiâna aâ te tey Voy a traer agua para tĂ
868 Naya tzul nqâona aâ te tey Voy a mandar alguien para que te trae agua
869 Pon nqâona pwaq nchiâj EnviarĂ© dinero mañana (solo dinero se va)
870 Tzul wiâna pwaq nchiâj LlevarĂ© dinero mañana (sujeto y dinero se van)
871 Kjawil wiâna axin achiâj comprarĂ© maiz mañana
872 Kjawil tiâna chenaq nchiâj comprara usted frijol mañana
873 Kjawil axin nchiâj Se comprarpĂĄ maiz mañana
874 Kâwel tqâona siâ nchiâj Tu vas a botar la leña mañana
875 Kâwel siâ nchiâj Se botarĂĄ la leña mañana
876 Kâokax nqâon pwaq tuj banco Voy a meter dinero al banco
877 Nokx nqâon npwaq tuj banco Voy a depositar mi dinero al banco
878 O tzâokx nqâon npwaq tuj banco Yo depositĂ© mi dinero al banco
879 Kâokax nqâon npwaq tuj banco Voy a depositar mi dinero al banco
880 Netz wiân pwaq tuj banco Yo saco el dinero del banco
881 O tzâetz wiân pwaq tuj banco Yo saquĂ© el dinero del banco
882 Kâeletz wiân pwaq tuj banco Yo voy a sacar el dinero del banco
883 ÂżBâix tiân qesxjal?
884 O txi nqâana te ok cheyinta
885 ÂżBâix tiân kabâa byol xjal?
886 Bâix otzaj tqâuma bâix otil ti nbâaj tuj base te pint tuj Playa Grande
887 At kabâa qesxjal
888 At jun chew twitz pasbâil bâix at jun te chil cruz ti tqâabâ bix tmij cruz at jun kchil
889 Je xin min nchi kubâ tenxin kâojlal, min nchex-xin betil
890 Je xin nuk n chi ayon
891 Oxa maj o xiâ chin xin naya cheyta jun, jatumel n chin qesixin bâix n chin patinxin xjal
892 Milaix tzâel tuj nkâuj ......
893 J chix at jun nim jun nim t-xe
894 N chi kutz qe mebâa xjal tuân xjon tuj camion min qtzqin tuân teqa nchi ttzyet jun
895 ÂĄQâkx n kubâ qxon xjal ot tzyet nokx chqâonxin kchil bâix netz tuya châiy, bâix nel chleqâaxin tiâj!
896 Tuj tyola tibâaj tchâi ot tzâok t-chenya bâix kubâ tyeka ti t-ten uj nel leqâat ti kchil
897 âchiân eyâ chi qa kâojlal byolxjal
898 Bâix juâx ntzâyet junt xjal, bâix junt
899 Bâix n chi kubâ, bâix nchi kux tuj jul
900 Je pint n chi tzyun siâ kuma at siâ niy kâun
901 N xi kxon pint xjal tuj jul
902 N chex xjal tuj jul bâix tibâaj qe xjal nxi nim siâ
903 N xi chqâon gasolina tibâaj xjal
904 Nim nlaqch siâ
905 N chi el laqâe bâix nxi kxon qâaq
906 Uj nkubâ tibaj siâ nim nqâajt, nim qâaq t-tzi jul nojna tuya qâaq, n jaw tqen
907 N jula jun winaq minuto
908 Nyukch siâ qechimna xjal n chi xjonx
909 Chanma iâtz
910 Uj nok kcheya pint uj n kubâ naj qâaq nxiâ junt maj gasolina!
911 Bâix tuj niy jan hora nkubâ baj qâaq
912 Kximlal xjal nok te tzâaj
913 Chqâabâ nel xitj tij kximlal, ÂĄAt nim manteca!
914 N tzâey manteca tuj qâaq, bâix n chi kubâ baj
915 O txi chin naya tuân n lonte bâix tuân t-xin nqâon tumel, chjonta Dios min tzpetqen ti nyol
916 Xjal ok tcheyn oten tuj najbâil 1982
917 At jun txâotxâ niy jan kilometro tjaqâ nimaâ chixoy tbâi tuj Playa Grande tuj 1980
918 Naj bâil te Ixcan twitz txâotx te QuichĂ© tuya chinobjal tuj Guatemala
919 Niy hora tul ewa? ÂżCĂșando (Ăł QuĂ© hora) vino ayer?
920 Ul ewa te qoniya El vino ayer por la noche
921 Niy hora tzul? ÂżCuando va a venir?
922 Niy hora s-ul xjal? ÂżCĂșando vino la gente?
923 Niy hora sul?
924 Niyx tpon xhaqâtzalil? ÂżCĂșanto tiempo falta que se llega estadiante?
925 Niyx tpon chil qâij? ÂżCĂșanto tiempo falta para los doce?
926 Niyx tul bâaj? ÂżCĂșanto tiempo falta que vendra el todo?
927 Niyx kxeâla? ÂżCĂșando te vas?
928 Niyx tbâaj wana? ÂżCĂșando termina de comer?
929 O tzâokx chnobâjul Se fuĂ© al este, a Huehuetenango
930 O txi chnobâjul Se fuĂ© a Huehuetenango(No indica direcciĂłn)
931 Itj tzul meltzaj? ÂżCuando va a volver?
932 O qâuman tuân tul meltzaj te qala El dijo que regresaba en la terde
933 N chin qâuman Yo digo
934 N qâumana Usted dice
935 N qâuman El /Ella dice
936 N qo qâumana Nosotros decimos(Exl.)
937 N qo qâuman Nosotros decimos (Incl.)
938 N chi qâumana Ustedes dicen
939 N chi qâuman Ellos dicen
940 Niy hora tzul meltzaj? ¿Qué hora va a volver?
941 O tzâaj tqâuma tuân tul te qala El dijo que venĂa por la tarde
942 Niyx tpon? ÂżCĂșando (el,) llega?
943 Niy tul tat? ÂżCĂșando viene señor?
944 O chin bet tuj Antigua tuj smcnt obâaj Yo caminĂ© en Antigua la semana pasada
945 O chin x-aj tuj Antigua tuj smant obâaj Yo fuĂ en Antigua la semana pasada
946 O chin x-aj meltzaj qen tuj Antigua Yo fuà a Antigua y regresaré
947 O pon qen tuj Antigua tuj smant obâaj Yo lleguĂ© de Antigua la semana pasada
948 O til wuya naya taj nyola tuj kakchiqel Yo vĂ el amigo mio quien habla en kakchiqel
949 Qâintz jaj tzqâij siâ Tiene que traer leña seca
950 Jaj tzqâij siâ qâintz Tiene que traer leña seca
951 Jaj is bâan Trae buena papa
952 jte twiâ is jaâla? ÂżCĂșanto cuesta papa ahora?
953 jte metzâela is jaâla? ÂżCĂșanto salio papa ahora?
954 Âą50 ti libra Âą50 centavos por un libra
955 Âą50 twiâ Âą50 centavos por un libra
956 Nim twiâ tuj nwitza Pienso que es cara
957 Qâin kâatz chint, nan Rebaje poquito señora
958 Bâan Bueno
959 Ku Bueno (estoy de acuedo)
960 K-xel nqâon te tey tuân Âą25 Te doy Âą25 (por un libra)
961 Ku, kjawil win oxa libra Bueno, voya compar tres libra
962 jte ma jawa is? ÂżCĂșanto cuesta levantaste la papa?
963 jte ma txi is? ÂżCĂșanto se vendiĂł?
964 Ma chin nok chpjujna Ustedes me pegan
965 Ma tzâok chpjujna Ustedes pegan a el
966 Ma qo ok chpjujna Ustedes pegan a nosotros
967 Ma qo kubâ chpjujna Ustedes pegan a nosotros
968 Ma tzâok chpjujna Ustedes pegan a ellos
969 Buenos Dias tat Bueños dias, Señor
970 at pa tkâwala? ÂżEstĂĄ ser hijo?
971 Buenos Dias tat Bueños dias, Señor
972 Minal El no estĂĄ
973 Jatumel ta? ¿Doñde estå el?
974 Qapa nqxan tuya tal vecina Talvez estå jugando con niños de vecino
975 Qapa nqxan tuya tkâwal xuj nkâa tkâwa tja Talvez estĂĄ jugando con niños de vecino
976 Ku, waj chin yolin tuya qâa Bien. Me gustarĂa hablar con el
977 Uj tul qâa, qâumax jaxin txnaqâtzalqâa taj yolin tuya qâa Cuando regresarĂĄ, digale su maestro quiere hablar con el
978 Ja tzula jaâla te qoniya Venga por la noche
979 Ku, Jatxin qâuma Bueno, voy a decir
980 Chjonta tey s-ula qâolbel qeya Gracias por su visita
981 Jaâla at xjal nyolin tibâaj politica Hoy la gente hablan sobre politicos
982 Jutzuna, tuân tchâixpet qâe kawil [(mo) JAX] Claro que si [Ăł Verdad], Porque hay elecciĂłn
983 Naâx tpon qâij (Pero) todavia hay tiempo
984 Tuj nwitza min ti nim qâij che aqâanal Yo creo que no hay mucho tiempo para los politicos
985 Jax tuâna Verdad (pot ti)?
986 Weya tewe min tzâok taqâ chyol a mino me interesa su palabra
987 Al k-kamal? ¿Quién va a ganar?
988 Jaâla min ti tumel al k-kamal Ahorita no se puede decir quien ganaiĂĄ
989 Tuj nwitza kjawil chinxin winqâa xjal tuj tnom lu Pienso que van a levantar 20 candidatos en este pueblo
990 Nukten! Increible!
991 nim xjal taj aqâanan tibâaj politica Todo el mando le guesta hacer politicos
992 minti No, no hay
993 minal No, esta (persona, animal)
994 O kubâttzyuân xin Weel txin Yana Manuel agarrĂł a Juliana en el camino
995 Mutzka boca abajo