Mam Text

Mam de Todos Santos CuchumatĂĄn, Huehuetenango, Guatemala

con tradicción español

por Mitsuho Ikeda


Si ustedes pueden elegir la manera codicial, seleccione "UTF-8," por favor.


1    qo    Vamos
2    ok    SĂ­
3    chjonta tey    Gracias
4    chjonta tey tut    Gracias señor
5    chjonta tey nan    Gracias señor
6    chjonta Dios    Gracias adios nuestro
7    chjonta te qman Dios    Gracias a Dios
8    Atpa xjal?    ÂżEstĂĄ alquien?
9    ti tey tb’i?    ÂżCĂłmo tu nombre?
10    weya nb’i Mitzu    Mi nombre(es) Mitzu
11    ti tb’i jlu?    ÂżCĂłmo es este nombre?                 eso
12    jos tuj qyol    
13    jte’ twi’?    ÂżCuanto Cuesta(=cabeza)?
14    kab’a quetzal    2 quetzol
15    ti n’b’aj tey?    ÂżQuĂ© haces?
16    nchin b’et tuj tja Juan    Estoy caminardo a la casa de Juan
17    yaj Tey?    ÂżY usted?
18    ma tz’ex    Ya saliĂł
19    jtoj tzul?    ÂżCĂșando viene?
20    jtoj at is?    ÂżCuando hay papa?
21    alkye tey? (alche)    ÂżQĂșien eres?
22    Naya Mitzu    Yo (soy) Mitzu
23    alche-xin?    ÂżQuien es homkre?
24    alche-xuj?    ÂżQuien es mujer?
25    alche-q’a?    ÂżQuien es muchacho?
26    alche-txin?    ÂżQuien es muchacha?
27    jatumel at is?    ÂżDĂłnde esta papa?
28    nchin xnaq’tzan    Yo estudio
29    nchin b’et    Yo camino
30    nchin wan    Yo como
31    nchin yolin    Yo hablo
32    nchin k’an    Yo tomo bebo
33    nchin laq’on    Yo compro
34    nchin aq’anan    Yo trabajo
35    nchin awan is    Yo siembro papa
36    minti    no hay
37    min     no
38    mai    sĂ­
39    tok’x tunwa    Pase adentro
40    ktetz pen    Salgu afuera
41    toktz tunwa    entre aguĂ­
42    tex pen    salgu afuerd
43    jte xjaw?    Cuantos meses?
44    tjax jauna    EstĂĄ al Norte, esta arriba
45    tku’x kumna    EstĂĄ al Sur. Esta abajo
46    tex elna    EstĂĄ al oeste
47    tok’x okna    EstĂĄ al este
48    machin wan    
49    yaj tey, mapa wana?    Yo comi, tu ya comiste
50    Min nchin txjon nwexj tuj JapĂłn    Yo no lavo mi pantarĂłn en JapĂłn
51    Naq’ananpa Juana tuya Petrona?    ÂżTrabaja Juana con Petrona?
52    Weya n-txu t’b’i Maria    El Nombre de mi mama es Maria
53    qo bitzin chuya k’wal    Vamos a cantar con los niños
54    Jatumel tkub’a tja Petrona?    ÂżDĂłnde estĂĄ la casa do Petrona?
55    (Tja) tjax Jawna    
56    Ma tz’ul xo’j tzyulil jun ey tuj tja Teqoniya    El coyote vino (agarrĂł) a noche a sacar una gallina del gallinero
57    Ma kub’ ttzyu’n (jil) wix jil i’ch                                khuq    El gatĂł agrarrĂł al ratĂłn
58    Ma kub’ tpju’n xinxjal jil txyan tuya tze’    El señor le pegĂł al perro con un palo
59    Ma tz’ok ttx’an jun jil leb’aj jun xinxjul    Una culebra mordiĂł a un señor       (=leb’aj)
60    Ma-pa tana b’a’n    ÂżDormiste bĂŹen?
61    machin tan b’a’n    Yo dormi bien
62    Nyan ch’aj xjal, naq’anan    La gente no peresosa, trabaja
63    ch’aj xjal minnchi aq’anan    La gente peresosa no trabaja
64    N’ax tul xjal    TodavĂ­a no viene la gente
65    N’ax tul q’ij    TodavĂ­a no viene sol
66    Mapa tzul bus?    VinĂł bus?
67    Nax tul bus    
68    Ma tzul bus (tuya nim xjal)    
69    Mapa tzex bus?    SaliĂł bus?
70    nax tex bus    Ya salĂŹĂł a oeste
71    nax tokx bus    Ya salĂŹĂł a este
72    Ma tx’ok tpju’n xin Weel txin Tina    Don Manuel le pegĂł a Cristina Dir : de aquĂ­ hacĂ­a allĂĄ
73    Ma txi twan txin Rosa jun lop’j    Rosa se comiĂł una fueta
74    Ma txi t-xtala txin Leeya jun amj te txutxa    Andrea le regalĂł un corte a su mama
75    Qo xe’la ajqelal tuya txin Leexha ja’la    Vamos a correr con tevesa, ahova
76    Ma kub’ npa’n si’ tu’ya xkb’il    Yo parti leña con el hacha
77    Ma chin x-aj aq’anal tuj ntx’otx’    Fui a trabajar a mi tierra
78    Ma kub’ tzyu’n jil wixh chu’n q’axjal    El gato fuĂ© agarrado por los muchachos
79    kxe’l txin Leeya tuj jun b’ixb’al te q’ij nchi’j    Andrea va a ir a un baile el dĂ­a de mañana
80    Ma txi nxtala jun klo’b’j te ntxu    Le regalĂ© un giiipil a mi mama
81    q’antz jun wab’j te chepĂ©    Dame un tortilla a JosĂ© (chepĂ© estĂĄ cerca del hablante)
82    q’onx jun wab’j te Maria    Dale una tortilla a Maria (Maria no esta cerca del hablante)
83    Ma kub’ t-chpon txin Yana jil e’y    AmarrĂł Juliana a la gallina
84    Ma kub’ ch tzyu’n xuj xu’j qa jil e’y    La señoras agarraron a las gallinas
85    Ma tz'ok t pju'n txin Leexha q'a titz’atxa    Teresa le pegĂł a su hermano
86    Ma tz'ok xjon txin Yana tu'n q'a Xhan    Juliana fue pateada por SebastiĂĄn
87    Ma txi t-xtala txin Cheepa jun ab'ech te t-chmiltxa    Josefa le regalĂł una flor a su esposo
88    Ma kub' ttzyu'n q'a Weel txin Yana tuj b'e O kub' ttzyu'n xin Weel txin Yana    Manuel agarrĂł a Juliana en el camino
89    Ma tz'ok tpju'n xin B'eeto txin tmelxa tu’ya tze’    Don Robeito le pegĂł a su hija con un polo
90    Ja jil wixh xku’b ttzyu’n txin Toona    Antonia agarrĂł al gato
91    Xin Jwan ma kub’ ttzyu’n xa xuj Leeya    Don Juan agarrĂł a Andrea
92    Ma tz’ok ttz’u’ba q’aXhan txin Tina    SebastiĂĄn besĂł a Cristina
93    Ma tz’ok t-che’nya xuj Rosa jun xinxjal    Rosa vio a un señor
94    Ma kub’ ttzyu’n q’a xjal txin xu’j    El muchacho agarrĂł a la muchacha
95    Jun xuj xu’j ma tz’ok tpju’n xuj jun txin k’wal    Una señora le pegĂł a una niña
96    Ma txi twan wixh jil i’ch    El gato se comiĂł al ratĂłn
97    Jun jil txi’an ma tz’ok ttx’a’njil jun jil shik    Un perro mordiĂł a un conejo
98    Ja’ lu te xuj Rosa    Esta casa es de doña Rosa
99    At jun tja q’a Weel    Manuel tiene una casa hay una cosa de Manuel
100    At jun ttxi’ana    Tienes un perro hay un perro de usted
101    At jun jil nshik    Tengo un conejo hay un conejo mio
102    Ma tzaj tleq’o’n txin Leeya chaja jil e’y tu’ya jun xin xjal    Andrea comprĂł cuatro gallinas con un señor
103    Ma txi nxtala jwe’ jo’sh axi’n te we’ ya ntxu    Le regalĂ© cinco guacales de maiz a mi mama
104    Ma tz’aq’anan jun xin xjal tuj saq ja lu    Un señor trabajĂł en esta casa blanca
105    Tzaj t leq’o’n xin Xhan jun jil tchej ewa    Don SebastiĂĄn comprĂł ayer un cuballo
106    Tzaj tle’q’o’n xin jil ewa    El lo comprĂł ayer
107    Ma txi twan    El se lo comiĂł
108    Ma tz’aqanan q’a Weel tuj jun kooj b’al ewa    Manuel trabajĂł ayer en una aldea
109    Ma kub’ ttzyu’n q’a Weel txin Yana    Manuel agarrĂł a Juliana
110    Ma b’aj tpjun xin Laaxh xuj Leexha tuj b’e    Don NicolĂĄs le pegĂł a doña Teresa en el camino
111    Ma jaw twan (jil) e’y kab’twitz axi’n    La gallina se camiĂł unos granos de maiz
112    Ma kub’ tz’ibat u’j tu’n xin Chep    El papel fue escirto  por don JosĂ©
113    Ma tz’ok n che’nya jun ja’ chaq ti’l b’al    ViĂł una casa de color blanca
114    Ok t ch’enya q’a Xhan txin Lwisa ewa    SebastiĂĄn vio a Luisa ayer
115    Ma tz’ok ttx’an (jil) ixh jun (jil) i’ch    El gato mordiĂł a un ratĂłn
116    N’ajgel q’a Xhan    SebastiĂĄn corre
117    Aq’anal qena    Soy trobajador
118    B’a’n tey    Eres bueno
119    Waa’l qena    Estoy parando
120    Tnel qo’    Somos primew (incl.)
121    Tnel qo’ya    Somos primero (Excl.)
122    Meejka qe’na    Estoy hin cando
123    Ma txi t wan jil wixh jil ich    El gato se comiĂł al rato’n
124    Mapa kub’ xjal twitz tx’otx’    
125    Nim nchi tzalin qe i’ch, uj nitzj jun xnak    Cuando nace hombre, los ratones se pone muy contentos
126    Uj nitzj jun xinak, nchi tzalin qe i’ch    Cuando un hombre nace, los ratonces se pone contentos
127    chiqa : Ma tz’itz jun awal axi’n, at nim tkon k’wel    dice : Ha nacido un sembrador, hay bastante milpa pondra
128    Uj nitzj jun xu’j, nchi b’isin nim qe i’ch     Cuando una mujer nace, dar muy tristesa los ratones
129    chiqa : Ma tz’itz jun xuj, uj tok nim k’wel tpotzin twa, b’ix kjawil tin txin tz’is tuj tja txin    dice : Ha nacido una mujer cuando sea grande poper tapada de comida, y levantaria al basura en la casade ella
130    Tuj jun tnom te guatemala, oten jun xjal ch’aj    En un pueblo de Guatemala, viviĂł una gente peresona
131    Uj nex tuj ttx’otx’ nim aq’anan    Cuando salĂ© en ser tierreno, minca trabajaba mucho
132    At nim t’kwal min ti’ chwa tk’wal    Hay bastante su hijos, pero sin comida
133    Nya nim hora naq’anan    Ningun tiempo, no trabaja
134    Uj npon tuj tkon nkub tan txe’ jun wi’oj    Cuando llegaba en su milpa, se dormia de bajo de un arbol de aguacate
135    Jun q’ij tij tpon tuj ttx’otx’ kub tan t-xe oj    Un dia llegĂł en su tierra, se durmiĂł debajo de aguacate
136    Jaw tchenya twitz ch’aj    LevantĂł y mirĂł el cielo
137    Otil jun k’u’tz, xit-xima    ViĂł un zopilote, peresoso pensĂł .....
138    nuqat k’u’tz qen, b’a’n nchonjlal    Si yo fuera zopilote, buena mi vida
139    Tij tpon baj tyol, otzaj laq’e k’u’tz tibaj    Cuando terminĂł su palabra, vinĂł se acercĂł zopilote sonreir
140    Tajma tey weya nchonjlal    Decea usted mi vida?
141    Waj t chonjlala, weya nyan b’a’n    Quero tu vida, la mia es nobuena
142    Tey nuk niya twitz chaj, weya at nxula at nim nkwala    Usted solo viajas sobre en cielo, yo tengo mi esposa y bastante mis hijos
143    B’a’n tun tkub qmeltz’un qib    Bueno, podemos cambiarnos
144    Ok tq’on xjal txbalin k’u’tz tij    El hombre se vestiĂł con el traje del zopilote
145    B’ix ok tq’on k’u’tz txbalin xjal tij    Y zopilote se vestiĂł con el traje clel hombre
146    Ojaw xjal twitz kyaj (chaj)    Se levantĂł (Ăł volĂł) al cielo
147    Ochaj k'u'tz tuj taq'a xjal    Se quedĂł zopilote en el trabajo del hombre
148    Tij tpon xu'j q'ol twa xinak, owan nim k'u'tz xinak    Cuando llegĂł la mujer a dejar la comida al hombre, comiĂł bastante zopilote hombre
149    Min el tniy xu’j tij    No comprendiĂł mujer el cambio
150    Jil k’u’tz o aq’anan jil nim    El zopilote trabajo bastante
151    Nim otzalin xu’j ti chimil    Mucho se alegrĂł la mujer por su esposo
152    Oxin tq’uma xuj ja’la. nim-ma aq’anan nchimil tzul tzul nim kwa tuj junt abq’i     Dijo la mujer, en ese momento mucho ha trabajado mi esposo, vendra bastante comida en proximo año
153    tij tpon k’u’tz tuj ja owan nim te qala chuya k’wal    Cuando llegĂł el zopilote a la casa, comiĂł por la tarde con los ninĂČs
154    Otan tuya xu’j min nim o’ yolil    DormiĂł con la mujer, no habraba mucho parabras
155    Tij tjaw xjal k’u’tz twitz cha’j nim otzalin    Cuando se levantĂł hombre zopilote al cielo, mucho se alegrĂł
156    Nim otziy tibaj nim tnom, tij tpon chilq’ij ok taq’ weyaj    VolĂł muchos sobre mucho pueblos, cuando llegĂł mediodiĂĄ, sintiĂł mucho hombre
157    Tij otil nim k’u’tz tuj tz’is, nim tz’il nchin wan tij    Cuando viĂł bastantes zopilotes en el basulero, muchos suciedad estaba comiendo
158    el tniy xnak k’utz tibaj tchonjlal qek’u’tz    ComprendiĂł el hombre zopilote sobre la vida de zopilotes
159    O meltzaj tuj ttx’otx’    RegresĂł en su terreno
160    Tij tuk tuya xinak k’utz taj oyolin, t’un tmeltzaj tuj tchonjlal    Cuando volviĂł con el hombre zopilote quizĂł hablar, para volver a su vida de antes
161    Xinak k’u’tz min o tkuya    Zopilote hombre no aceptĂł
162    aj mel tz’aj xinak k’u’tz junt maj    RegresĂł el hombre zopilote otra vez
163    Otxi’ twan nim tz’il t’un weyaj    EmpezĂł comer mucho suciedad por su hombre
164    Ma tz’ok tpju’n xin Jwan xuj Leeya    Don Juan le pegĂł a doña Andrea
165    Ma tz’ajqeel txin Yana    Juliana corriĂł
166    O kub’ ttzyu’n xin Weel xuj Lola    Don Manuel agarrĂł a doña Teodora
167    Ja xin Weel ma kub’ ttzyu’n xuj Lola    Fue don Manuel quien agarrĂł a doña Teodora
168    Ja xuj Lola ma kub’ ttzy’n xin Weel    Fue doña Teodora quien fue agarrada por don Manuel
169    Ma tz’oq’ txin Yana    Juliana llorĂł
170    Ja txin Yana ma tz’oq’    Fue Juliana qerien llorĂł
171    Ma kub’ tk’lon q’a Weel jil techey    Manuel amarrĂł al caballo
172    Ja q’a Weel ma kub’ klo’ nta jil tchej    Manuel fue quien amarrĂł al caballo
173    Ma kub’ nchle’n’    Te abracĂ©
174    Ma kub’ t-chlen xin Xhan txin Yana    SebastiĂĄn abrazĂł a Juliana
175    Ma chlet txin Yana tu’n xin Xhan    Juliana fue abrazada por don SebastiĂĄn
176    Ma kub’ ttzyu’n txin Rosa jun jil wixh    Rosa agarrĂł un gato
177    Ma tzyet jun jil wixh tu’n txin Rosa    Un gato fue agarrodo por Rosa
178    Nxi chk’ey’a xin xjal wakxh Jonelna tisa qa chk’walwa    Los señores venden byeyes iguales que sus hijos (dos sentidos ambiguas) | sus hijos venden bueyes                             | sus hijos son iguales abueys
179    Ma txi xin Chep tx’omal si’    JosĂ© se fue a cortas leña
180    Ma kub’ tzyu’n q’a Weel txin Leexha    Manuel agarrĂł a Teresa
181    Ma tzy eet txin Leexha tu’n q’a Weel    Teresa fue agarrada por Manuel
182    Ma tx’aj xuj ntxu leq’ol    Mi mamĂĄ fue a comprov
183    Ja te q’a Xhan xkub’ tzyu nta txin Yane    Fue SebastiĂĄn quien agarrĂł a Juliana
184    Ja txin xu’i ma tzy eet tu’n xin Chep    La mu chacha fue agarrada por Don JosĂ©
185    ÂżAl ma kub’ tzyunta jil techej?    ÂżQuiĂ©n agarrĂł al caballo?
186    ÂżTi jila ma kub’ tzyu’n xin Weel?    ÂżQuĂ© es lo que agarrĂł don Manuel?
187    Nya’ txin Tina xkub’ t-chle’n q’a Lalo    No fue Cristina a quien alrazĂł Hilario
188    Nya’ te q’a Lalo xkub’ chlenta txin Tina    No fue Hilario quien alrazĂł a Cristina
189    Ma tz’ok ttx’an jil txi’an jil wixh    El perro mordiĂł al gato
190    Ma tzaj nleq’o’ne jun xhoo’q’ te tk’wel a’    ComprĂł una tinaja, para guardar agua
191    Ma txi lipe jil tz’an b’ix matxi tz’aq jil tuj a’    El perro brinĂł y se cayĂł en el agua
192    Ma chim txin xu'j nb'ixa ewa    La muchacha que estaba bailando ayer, ya se muriĂł
193    Tij xqo ajqela xhin sikt    Cuando corrimos me cunsĂ©
194    Chin naq’anal tu’ya qa ma chin tzaj t-chjona    TnabajarĂ© contigo, sime pagas
195    Ma kub’ ntzyu’na tu’n mi tz’aja    Te agarrĂ© para que no te vayas
196    ÂżAl xkux onta?    ÂżQuiĂ©n lo hizo?
197    Fina xkux onta ta’l itzaj    Josefina hizo caldode hierva
198    tuj tja q’a Xhan    En la casa de SebastiĂĄn
199    At xaq tuj tmij m’ma’    Hay piedras en medio del vĂ­o
200    Tjax xjal twi’ tze    La persona estĂĄ en la punta del ĂĄrbl
201    ÂżNiora ja’la?    ÂżQuĂ© hora es?
202    Xjaw wi’ k’a’ba ab’ech    Yo sacĂł dos flores
203    Lu Marvin nok’j    Marvin estĂĄ llorando
204    Lu Ramiro nuq’q    Ramiro estĂĄ sentando
205    Lu Lipa n-tx’o    Felipa estĂĄ tortilando
206    Lu Josefina nwa chana’k    Josefina estĂĄ comiendo frijol
207    Lu Ramiro uk’an capĂ©    Ramiro estĂĄ tomand cafĂ©
208    t’bi nxula Atsuko    Nombre de mi esposa es “Atsuko”
209    t’bi nk’wal Nobutora    Nombre de mi hijo es Nobutora
210    utx’ajon tq’ab’    Laven se sus manos
211    ntzq’aj set a’    Hierva agua
212    ch’ix qpon    Ya vamos llegando
213    ch’ix tbint yol wun    
214    chi’x tpon chil q’ij    Ya va llegar mediodĂ­a
215    ch’ix tul    Ya va venir
216    nuksama nan, q’antz wab’j    Por favsr señora, dame comida
217    O’onx wab’j te Chepe    Dale cĂłmida a chepe(JosĂ©)
218    ÂżAlkyu k’eyil klo’b’j? (Alche)    ÂżQuiĂ©n es el vende dor de giiipil?
219    qapa tzul jb’al nchi’j    Tal vez mañana va a llover
220    qapa tzul a’ te qala    Tal vez va a venir agua por lu tarde
221    Ma kub’ jun xjal    Se caiĂł un hombre
222    Ma chim jun xjal    Se murio un hombre
223    Nim xjal kub’ tuj tunom te T.S. tu’n q’oj    Bastante gente murieion en el pueblo de T.S. por la guerra
224    ÂżTi najbe’n txan?    ÂżPara quĂ© serve perro?
225    najb’en txan te qoniya    El perro sirve para la noche
226    ÂżTi najb’en  u’j?    ÂżParaquĂ© sirve papel?
227    najb’en te tzibil    Sirve para escribir
228    ÂżTi najb’en a’?    ÂżPara quĂ© sirve agua?
229    najb’en te qk’a    Sirve para tomar
230    Ma tzul chq’iq’, at nim chew    Viene viento, hace mucho frio
231    Ntx’ajon tq’ab’    Lavese a sumano
232    Ntzq’ajset a’    Hierva agua
233    Nugat pon tat Lian tman tnom    Ojala que Sr Julian llega alcarde (Sim embargo, no hay mucho esperanza)
234    ÂżJatumel tkub’ jun lapicero?    ÂżEncima de quĂ© estĂĄ lapicero?
235    at (jun lapicero) tib’aj wu’j    Encima de mi cuaderno
236    Waj chin yolin tib’aj qyol (mam)    Quiero hablar miestro ideoma
237    ÂżMa pa pon las tres?    ÂżYa estĂĄn las tres?
238    Ma pon las tres    Ya estĂĄn las tres
239    Mi na’x tpon las tres    No, falta a las tres
240    Na’x yol tib’aj politika    Falta la parabla sobre politica
241    At oxa smant tu’n wex tuj JapĂłn    Hay tres semana por mi viaje para JapĂłn
242    Na’x oxa smant tu’n wex tuj JapĂłn    Falta tres semana por mi viaje(=salir) para JapĂłn
243    Waj chin nex tuj oxa smant    Quiero salirme dentro de tres semana
244    Waj chin pon tuj JapĂłn    Quiero llegar a JapĂłn
245    Waj chin nul tuj Guatemala    Quiero venir a Guatemala
246    Nyan xhtaq qen    No soy mentiroso
247    Nyan xhtaq tey    No eres mentiroso
248    Ma chi sikt    Ya me causĂ©
249    ÂżJatumel ma txiy?    ÂżPor dĂłnde te vas?
250    Ma chix jawna    Me voy arriba
251    Ma chin kub’ ttzyu’n    Me agarrĂł
252    Ma Ăž kub’ ttzyu’na    Te agarrĂł
253    Ma Ăž kub’ ttzyu’n    Le agarrĂł
254    Ma qo kub’ ttzyu’na    Nos(Excl.) agarrĂł
255    Ma qo kub’ ttzyu’n    Nos(Incl.) agarrĂł
256    Ma chi kub’ ttzyu’na    Les agarrĂł a ustedes
257    Ma chi kub’ ttzyu’n    Les agarrĂł a ellos
258    Ma chin nok ttz’ilsa’n    Me ensuciĂł
259    Ma tz’ok ttz’ilsa’na    Te ensuiciĂł
260    Ma tz’ok ttz’ilsa’n    Le ensuciĂł
261    Ma qo ok ttz’ilsa’na    Nos(Excl.) ensuciĂł
262    Ma qo ok ttz’ilsa’n    Nos(Incl.) ensuciĂł
263    Ma chi ttz’ilsa’na    Les ensuciĂł a ustedes
264    Ma chi ok eez’ilsa’n    Les ensuciĂł a ellos
265    Ma kub’ ntzyu’n (txian)    Lo agarrĂ©
266    Ma kub’ ttzyu’na    Lo agarraste
267    Ma kub’ ttzyu’n    Lo agarrĂł
268    Ma kub’ qtzyu’na    Lo agarramos(Exc.)
269    Ma kub’ qtzyu’n    Lo agarramos(Inc.)
270    Ma kub’ chtzyu’na    Lo agarraron ustedes
271    Ma kub’ chtzyu’n    Lo agarraron ellos
272    Ma tz’ok ntz’ilsa’n (jun pasbil)    Lo ensuciĂ©
273    Ma tz’ok ttz’ilsa’na    Lo ensuciaste
274    Ma tz’ok ttz’ilsa’n    Lo ensuciĂł
275    Ma tz’ok qtz’ilsa’na    Lo ensuciamos(Exc.)
276    Ma tz’ok qtz’ilsa’n    Lo ensuciamos(Inc.)
277    Ma tz’ok chtz’ilsa’na    Lo ensuciaron
278    Ma tz’ok chtzilsa’n    Lo ensuciaron
279    Taq’ t-tzal wi’j    Me duele la esparda
280    ÂżTaq’ t-tzal wi’ja?    ÂżLe duele la esparda?
281    ÂżJatumel ta’ JapĂłn?    ÂżDĂłnde esta JapĂłn?
282    Jatzta’ elna (okna, jawna kumna, tunwa, pen)    Para oeste
283    Ma wil jun xjal tuj b’e    MirĂ© una persona en la calle (una vez)
284    Ma chin cheyin jun xjal tuj b’e    Estube mirando una persona en lu calle         (obserbando)
285    Ma til txyan jun e’y    El perro mirĂł una gallina
286    Waj chin yolila chuya nim aj kojb’il tuj chyol    Quiero hablar con bastante gente de aldea en su idioma
287    ÂżTu’n teqatza ma xnaq’tzana tuj qyol mam?    ÂżPor quĂ© estĂĄ estudiaud en nuestra idioma mam?
288    Nyan b’a’n yolina tuj yol te castilla    No habla bien en la idioma castellana
289    Taj pon tuj JapĂłn    Quere llegar al JapĂłn
290    Taj pon Elna    Quere llegar EE.UU.
291    ÂżBa’n’ pa tnom elna tuj twitza?    ÂżEstĂĄ buena el pueblo de EEUU en su opiniĂłn?
292    Ba’n’ twan te itzaj tuj nwitz te tchula     En mi opiniĂłn el comida de hierva es buena para su cuerpo
293    iltij pon xjal yolil tuj qyol    Es necesario la gente habla en nuestra idioma
294    Ja’la chin yolil tib’aj tit ten uj nits jun k’wal    
295    Tuj weya ntauuma Todos Santos Cuchumatan    
296    At nim qeya kxilen uj nitz jun k’wal    
297    Iltij npon tnam txin xu’j    
298    Iltij npon tman txinak    
299    Elpenina tman xu’j chuya tman chin qtzal tal    
300    Tman q’a ktzal tk’wal    
301    Iltij qtemal tuj ja tman txin txu txin    
302    Iltij ktemal tja tuman txin, tzalu tuj tnom Todos Santos    
303    Iltij jun xu’j tij, at jun xuj xuj tbixujquna, jun xuj xhibol, jun xuj xuj k’onel tij txin xuj k’itz’al tal    
304    Qeya tuj ktanuma min ti Hospital    
305    Jun ne k’wal nitzj tuj qeya qja    
306    Weya at chaja nkwalila    
307    At kab’a itz tuj njaya, b’ix at kab’a itzj tuj Hospital    
308    Itzj hospital at il    
309    Nyan b’a’n ten toj tk’uj xuj    
310    Uj nitz jun k’wal txin xuj txin tuya k’wal    
311    Iltij qokix txin tuj chuj    
312    Iltij kchul txin e winq’a qi’j xuj yaq’ol    
313    Iltij kyaq’ol xuj tuj chiy titxin    
314    Iltij tuj pjal tx’jonxuj nek’wal otz’itz’j    
315    Win naq’q’ij k’aqanax, win na’q q’ij kwel tnima txin, xuj nim aq’anan txin    
316    Min txjon txin    
317    Nya nim k’betal txin    
318    Okx kbetaltxin ujtetztxin tzalil, okx kbetel txin    
319    Uj tjaw wetxin wal, ttxutxin tmantxin    
320    Iltij chokalten xjal chey tetxin    
321    Uj tjapa txin wunakq’ij    
322    At junq’ij b’an    
323    At jun wan    
324    At jun nim wan    
325    Qxjal te tnom te Todos Santos    
326    Minal jun chey che b’ix min ti pwak    
327    Entonces nim Txiona qexjal tkbu’ chija ja    
328    Nqa matz’itzjun k’wal jun xu’j te junt ja ma jun xinak    
329    Iltij kxel aq’anal    
330    Iltij kxel q’on tuwa txin xuj ot tz’itz tal    
331    Uj tza tjapa winq’auq’ij ma tza txiqet qe tuyatxin ma tza’ tzaj Txiko txin qe xjal tun t-xi chwan xin b’ix tu’n tza t-xi tqumatxin    
332    At jun k’wal, ma tzitzjun k’wal    
333    Ma tzokxtan ma k’wal    
334    Oj k’eya tuj kwitz, jun k’wal te kab’a q’ij    
335    Min ti tumel qak’itzal ma min    
336    jun k’wal te win q’a q’ij A.A.A....    
337    Entonces jun k’wal ma tzok tajlal jun tajlal k’wal kwx jun tajalal    
338    Entonces Uj tu’n tza tpon baj win qa q’ij    
339    nim tzala jun ti xuj ti xuj yaq’ol    
340    Nim tzalaje nkub’ jun makab’a e’y te txixuj nkub’ jun kab’a e’y te tximil xuj    
341    At nim xjal npon wal (se termino cinta)    
342    Nchin aq’anan tu’n twizj    Estoy luchando la vida (por Mariano Pablo)
343    Ma tzaj il tijq’a tu’n xu’j    El tiene problema por la mujer (directo)
344    Ma tzaj il tijq’a tij jun txin xu’j    El tiene problema por la causa de una mujer (teniendo)
345    Tuj tnom te Guatemala, at nim il chun q’ina chib’aj xjal meba’    En el pueblo de Guatemala, hay puchos problema por los ricos encima de lu gente pobre
346    Tuj Guatemala, at nim tx’otx’, at nim q’ina tx’otx’ kumna tzi’ mar (nim a’)    En Guatemala, hay bastante tierra, hay bastante tierra rica en el bajo por la mar
347    At nim b’an tx’otx’tzyun chun q’ina nim meqmaj tx’otx’    Hay bastante buena tierra agarrado por rica, bastante tierra caliente
348    At nim awal nel b’an    Hay bastante cultivo sale bueno
349    Qexjal meb’a min ti ktx’otx’    Esas personas pobres no tiene su tierra
350    Te jawna te Guatemala nyan b’an tx’otx’    En en arriba (Ăł en las montañas) de Guatemala no hay tierra buena
351    at nim ch’kul, at nim witz, at nim x’ak, chew tx’otx’ min tz’el nim awal    Hay bastante montaña, hay bustante cerro, hay bastante piedra, tierra furia no le da mucho cultivo(=cosecha)
352    okx nel axin, chenak, is ; jeawal min ti jun chwi’ b’an    Solo salen maiz, frijol, papa ; Esas productos no es precio bueno
353    at xjaw nim twi’ axin, nim twi’ is b’ix at xjaw, min ti chui’    Hay mes de tener muy cano de maiz, muy caro de papa, y hay mes de no tener de esas precio
354    Pero awal te q’ina min kutz’u, twi’ naq’, min kutz’u twi chipj min kutz’u twi’ aceite (tepetroleo)    Pero productos de los ricos nunca se bajan, el precio de algodĂłn, nunca se baja el precio de carne, nunca se baja el precio de aceite (de petroleo)
355    Qe xjal meb’a iltij nchex aq’anal chuya q’ina, b’ix qeq’ina te Guatemala    Para esos pobres, es necesario is a trabajan con los ricos, y (tambien) esos ricos
356    Nyan b’an qa, min chechijet qe xjal meb’a b’an    Esa (=la gento rico) no es buena, ellos no pagan buena a los pobres
357    At nim alq’an chib’aj meb’a tu’n q’ina    Hay robos solre los pobus por los ricos
358    Tuj 1970 a 75, ojaw jlet jun kloj xjal ok chibi te “tjaq’k’ul” okchixbalin til bal cha’x    En el 1970 a 75, un groupo de la gente apareciĂł, que sellamaron “montañosos” por sus ropas color verde
359    Je xjal te tnom maya    Esa gente son de pueblo maya
360    je xjal meb’a b’ix okchib’in “k’ojlal meb’a” nej o’kx ochin chin yolin tibaj il tuj Guatemala    Esa gente pobre y se llamaba “cuidar pobres”(=EGP), antes solo ellos habbabu sobre el probrema en Guatemala
361    O chi yolin tibaj meb’a, tib’aj tx’otx’ tibaj q’ina tib’aj k’wal    Ellos hablaba sobre pobre, sobre tierra, sobre ricos sobre (niños)
362    Min o chi q’oj    No pelearba en la palabra
363    qe-ejercito teq’ina min etz’qa biyol nuk ochi xima tiktemal tu’n chibaj, “tjaq’k’ul”    Esos-Ejercito de ricos no salir, sino matar, solo pensaba la forma de matar “montañosos”
364    Bix jax tajlal chbaj chexin q’ina, b’ix nim xjal te Estados Unidos ul onil chexjal q’ina nim arma, otzaj tlaq’on Guatemala te Israel    Subio numero de los militares y bastante la gente de EEUU. vinieron para ayudar la gente rica, vino compara de armas de Israel a Guatemala
365    Nim pwak otzaj tlq’on jun kawil te Estados Unidos tb’i Ronaldo Regan, nyan b’an xjal    Vino para dar dinero un JefĂ© de EEUU. se llama Ronaldo Regan, no es buena gente
366    Jax nim xjal te Estudos Unidos o chi ona chij xjal te tjaq’k’ul, nim tnom comunista o chi ona chij qatjaq’k’ul    Y viene bastante gente de EEUU ayudaron a esas personal de guerrillero. Bastante pueblo de comunista ayudaron esas guerilleros
367    Pero nyan nim armamento ul tuj Guatemala chetujaq’k’ul    Pero no llegaron muchos armamento a guerrilleros en Guatemala
368    Tuj 1980 at q’oj ok nim xjal cheq’ina o chi baj chun tjaq’k’ul b’ix nim xjal te tjaq’k’ul o chi obaj chun soldado cheqaq’ina    En 1980, hay querro, los ricos inicieron, mataron guerillero y bastante gente de guerrilleio matĂł soldado de ricos
369    Tuj 1982 etz’qa soldadado biyol qe tjaq’k’ul b’ix biyol qexjal maya    En 1982, salieron soldados matar guerrilleros y (tambien) matar la gente maya
370    Nim k’wal nim xu’j, nim xinak meb’a obaj tbiyon qe soldado    Bastante niño, bastante mujer, bastante hombre pobre, se matarĂłn por soldado
371    Min okxke guerillero b’ix exq’okqe tuj tx’otx’ te MĂ©xico    No aguantaron los guerrilleros y salieron a Mexico
372    Min xjal meb’a ex tuj MĂ©xico    Bastante gente se fue a Mexico
373    Tuj 1984 hasta 1988, je militar xiq’inte poder nim xjal obaj tuj tnom chun soldado    En 1984 hasta 1988, y miliares llevaron poder, bastante gente murieron por soldado en el pueblo
374    At jun kawil nim xjal obaj tb’iyon tuj Guatemala    Hay un jefĂ© y bastante gente teimino de matar en Guatemala
375    Qexjal te tjaq’k’ul ok chijuna chibj b’ix o chi yolin tibaj paz tuya kawil te Guatemala    La(=Esas) gente de guerrillew se juntaron ellos y hablaron sobre la paz en la jefe de Guatemala
376    Nim ab’q’i ex, nim maj oyolaqa qexjal q’ina chik’i txi’k tzaq pin poder, o tzok jun cambio ja’la tuj Guatemala    Muchos años salieron muchos veces hablaba, los ricos no quieren soltar el poder, entrĂł un cambio en Guatemala hoy
377    Ăł firmar jun yol t’bi paz    Ăł para firmar una palabra de paz
378    Pero mi nax tchik’jax jun cambio    Pero fatta no se havisto un cambio
379    Qeweya nchiman och’iq’uma iltij k’ok’al jun cambio    Mis abueros dijeron, es ne cesano realizar un cambio
380    Iltij chipon kawil qexjal maya tuj 2013 (at jun yol u’j oxta tuj u’j, tiene que governar tuj maya)    Es necesario que vendrĂĄ un jĂ©fe de la gente maya en 2013, (hay una palabra en libro, tieneque govermar por la gente maya)
381    ÂżJatumel otena ewa?    ÂżDĂłnde estubiste ayer?
382    O chin ten tuj tja Paula    Estuve en la casa de Paula
383    ÂżJatumel otena xjaw ob’aj?    ÂżDĂłnde estaba en el mes pasado?
384    O chin ten tuj tnom te JapĂłn    EstuvĂ© en el pueblo de JapĂłn
385    ÂżJatumel ta’ Juan? (ÂżJatz ta’ Juan?)    ÂżDĂłnde estĂĄ Juan?
386    Juan ta’ tuj San Martin             elna    Juan esta San Martin                oeste
387    ÂżJatz ta’ Maria?    
388    ÂżMa pa sqixa tat (nan)?    ÂżYa amanesiste señor (señora)?
389    Mai ma chin sqix b’an    Yo amanecĂ­ bien
390    B’an    
391    ÂżB’anpa ma sqixa?    ÂżAmanesiste bien?
392    Ma chin sqix b’an    
393    ÂżMapa qaxa b’an?    ÂżYa terminaste por la tarde?
394    ÂĄtin sqixa!    ÂĄHola! (buenos dias)
395    B’an, ÂżYaj tey?    Bueno, y usted
396    ÂĄtin xqaxa!    ÂĄHola! (Buenos noches)
397    ÂżMinpa ma yajta?    ÂżNo te agarraste por la tarde?
398    Min machin yajt    No me agarrĂł por la tarde
399    ÂżTipa t’b’i jlu? (=ÂżTi t’b’i jlu?)    ÂżComo sellama esto?
400    ÂżTi tey taj?    ÂżQuĂ© quieres usted?
401    Waj chin yolin chuya aj tnom    Quiero hablar con la gente de pueblo
402    Âżtin baj tey? = Âżti taq’ay? = ÂżTi taqiy?    ÂżQuĂ© esta haciendo? = ÂżQuĂ© haces?
403    ÂżTi tey tb’i t-tanma?    
404    ÂżTi tey tb’i t-nom?    
405    ÂżTi tey tb’i t-yol?    
406    Ntanma tb’i JapĂłn    
407    N-tnom tb’i Kumamoto    
408    Qeya qyol tb’i Japones    
409    ÂĄQlatza!    ÂĄAdios!
410    Q’onk tipana, tat    Da le tu fuerza
411    Nuq jaw tzaqa    Ojala que no caiga
412    Ku chjonta tey, tat    Muy bien Gracias tat
413    Qen tuj proyecto = Ma chix tuj Proyecto    Me voy a Proyecto
414    Ma txiy tuj escuela    Te vas a escuela
415    Kutxa tuj Proyecto    Te vas a proyecto
416    ÂĄQlatza!    ÂĄAdios!
417    cheba tu’na    Despacio por tĂ­
418    Ku, chjonta tey    Bien, Gracias
419    ÂżJatumel tkub’a nim xjal?    
420    Ta nim xjal tkub’ tuj parque    
421    Qo yolin twi’ parque               tjaq’ parque               tuj parque               t-txlaj    
422    Ma pa wana?    ÂżComiĂł usted?
423    Ma chin wan b’an    Yo comi bĂŹen
424    chjonta tey nwaya    Gracias mi comida
425    t-ch’i aq’anan te qoniya    (El) No quiere trabajar por la noche
426    n-ch’i ag’ont te qoniya    Yo no quiero trabajar por la noche
427    N-ch’i chi wan te qoniya    Yo no quiero comer por la noche
428    a, a, ....... nch’ululun tzalu    a, a, ....... aquĂ­ hay sonido como naciendo agua
429    N xi nq’on jun xhik tey    Doy un conejo a usted
430    Ma txi tq’on txin jun xu’j xhik teq’a’                                xinak    Ella le dio un conejo de  hembra a el                                     macho     (muchacho)
431    N chin laq’on jun jos te txin    (1)Yo compro un huevo de ella (2)Yo compro un huevo a ella
432    Ma tz’aj tq’on txin jun jos we    Ella me diĂł un huevo para mi
433    Ma tzaj tq’on txin jun tjos txin te we    Ella me hadado su huevo para me
434    t-xi tway, tat    Te damos su comida, señor (Venga a comer, señor)
435    Ma chi sikt    Ya me cansĂ©
436    at jun npaj junx maj    Habia una mi amante solo una dez
437    Ix tuna t-xi tway    
438    chiten xjal otxa    
439    Qexjal te tnom te Todos Santos, at nim awal chuya    
440    O chi aq’anan nim twitz tx’otx’    
441    O ten nim almaj chuya nyan nim chpwak    
442    Junx chja chuya almaj, at nim chtx’otx’, at nim chwan b’ix oten nim chk’wal    
443    Qexjal otxa nim chi aq’anan tuj kloj    
444    Uj njaw jun ja nim xjal onil    
445    Uj nkub’ tz’yet t-xe jun ja, nim xjal npon b’inchal tanma    
446    Uj npon baj twi’ ja, at jun k’anb’aj, nok ch’n’ob te qoniya    
447    At xjal npon b’ixil twitz ja ak’aj    
448    At nim xu’j npon b’ix nchex q’ilte a’ tuj jun twi’ a’    
449    Qexinak nchi yolin nim tib’aj ja ak’aj, b’ix nim n chi cheiya tibaj n’ax tbint    
450    k’ul te q’anb’il yab’il b’ix chyonil tuj tnom te Azteca    
451    chman o’txa ktz’kin k’ul te q’anb’il yab’il b’ix chyonil    
452    Tuya k’ul obint tal, t-xaq, txnom, tquqil, alcheqch yabil tun tib’aj    
453    Qechiman ttnom azteca jej kub’ ten twitz tx’otx’ ja’la tnom te MĂ©xico, elqaxin b’anx t’un chk’ulxin (Ăł chitzajxin) nojna tuya ab’ech te nim tilb’aj b’ix nim tk’okil    
454    Nimx ot tzaj tuj tx’otx’ naqch, jun k’ul mo a’b’ech nyan te tx’otx’ te tzalu, jatzunja jun kotz b’anx t-xi te chmantnom    
455    B’ix at maj jaw q’oj chi’j    
456    B’ix at chtx’otx’xin te k’ul te q’anb’il, b’ix o k’oj let tuya ju’x chk’ujxin    
457    Jetz’un chk’ujxin ju’x tisa k’eyb’il chemos te q’amb’il yab’il    
458    Nim xjal opon jyol qek’ul tun chajb’en mo ma tu’n chajb’en chexin q’anil xjal    
459    chmantnom oqanin chexjal qa o taq’ b’a’n    
460    O nan chmantnom jawnix tij t-k’ul, qapa t’un ul tuj t-k’uj naq’anan tib’aj t-chonjlal tnom    
461    B’ix ujnpon tuj twi’ tuj junt tnom, at jun k’ul nq’on b’a’n tun chibaj yab’il xi chq’onxin xjal q’ilte    
462    Jatzunja okwe’ chwitzxin mos tij, b’ix nimx tij tel chniyxin t’banil q’anb’il    
463    O pon naj tumel tuj tx’otx’ te Europa te ak’aj q’anb’il    
464    B’ix chimantnom te España okx nim tuj twi’ b’ix tuj 1570, oxi’ chq’on xjal q’analte tun t-xi txnaq’tzan jej nim k’ulte q’anb’il    
465    Jajxinak o tzibin nim u’j b’ix ku’x tqon 1200 k’ul te q’anb’il    
466    B’ix qek’ul chexjal azteca, atnimx    
467    Alche nim jaw seypaj tij je’ chb’i k’ul    
468    Chb’i q’ontumel ti chin ajb’en, b’ix ti ten t’un chaj b’en    
469    Je nim kloj xnaq’tzbil    
470    B’ix cobt xin q’anil xjal te Europa (etz chq’umaxin) kub’ chtz’ib’il xin nim u’j tibaj k’ul te q’anbil najben tuj qtx’otx’ xjalte qamerica    
471    B’ix nimx min opon tuj qe-qtx’otx’    
472    O chi xnaq’tzan tib’aj q’anb’il o chi ajb’en tisa kximitz q’anil tnom indios    
473    chu’n ab’q’i nim tej k’ul te tz’alu o’ tz’ajb’en t’un tb’int q’anb’il, tuj Europa el niy ch’iy b’anx qe jutzuna qe-xnaq’tzibil b’ix qe-b’inchb’il che qe qxjal otxa o chi onin b’ix n chi onin tib’aj tchonjlal xjal twitz tx’otx’    
474    OK chib’i te “tjaq’k’ul”    Se llamaron “montañosos” (guerilleros)
475    waj txi nq’uma tey jun b’ib’il    Yo quiero contar a usted una informacion (=palabra)
476    ÂżTin nb’aj tey (chey, che) ?    ÂżQuĂ© hace usted ustedes, el (Literalmente ; Terminar)
477    ÂżTi-pa tok tu’na?    ÂżQuĂ© dice?
478    ÂżTin ma txiy?    ÂżA dĂłnde vas?
479    ÂżJatumel ma txiy?    ÂżA dĂłnde vas?
480    ÂżJatumel kxela, nchi’j?    ÂżA dĂłnde iras, nañana?
481    ÂżJatumel ma xyaja?    ÂżA dĂłnde has ido?
482    ÂżJatumel o xyaja?    ÂżA dĂłnde fuiste?
483    ÂżTe jatumel tey?    ÂżDe dĂłnde es usted?
484    Naya te JapĂłn    Soy de JapĂłn
485    naya weya te JapĂłn    
486    ÂżTi nb’aj tuj tnom?    ÂżQuĂ© pasa en su pueblo?          hace
487    ÂżJte twi’ axin, tat?    ÂżCĂșanto cuesta maiz, señor?
488    ÂżMin pa ti yab’il tija?    ÂżNo tiene enfermedad a usted?
489    Min ti yab’il wi’ja    No, yo no estoy enfermo
490    ÂżTi ma b’aj?    ÂżQuĂ© pasĂł?
491    ÂżAt-x pa?    ÂżHay mĂĄs?
492    Âżat-x pa is?    Âżhay mĂĄs papa?
493    Âżat-x pa q’ij?    Âżhay todavia dias?
494    Ma tzininin tuj qchkin    
495    ÂżTu’n teqa ntzininin tuj qchkin?    
496    Ma tzix ganal    EstĂĄ mandando Esta preguntando
497    Ma jaw wi’na b’ix ma kub’ nchlena jun k’wal    Yo le levanto y le puso abrazando a un niño
498    Ma kub’ nq’ona jun k’wal tuj b’e    Yo le pusĂ© acostando un niño en el camino
499    Ma chi wana    Han comido por la persona
500    Ma kub’ t-tx’oma tat jun tz’e tu’n tx’emb’il    Señor cortĂł (y bajĂł) un arbol por machete
501    Ma kub’ tq’on nk’wal    El pusĂł mi niño acostandose
502    Ma kub’ jun xjal    Se matĂł una gente
503    Ma jaw ti’n tat jun bolo    El señor levantĂł un borracho
504    Ma jaw we’ jun bolo    Yo le levantĂ© un borracho
505    Ma kub’ tq’on nan jun x’ak tuj b’e    La señora pusĂł una piedra en el camino
506    Ma jaw ti’n nan jun x’ak tuj b’e    Le señora llevĂł una piedra en el camino              (levantar llevar)
507    At jun q’oj ti’j xjal    Hay una guerra hacia la persona
508    Ma jaw tzyet jun xinak tuya jun xuj                                    tu’n    Un señor agarrĂł una mujer
509    jaw nim yol ti qa’    levantar mucha palabra sobre el                                             ella
510    tisa tokx qa’ chu’ya “tjaq’k’ul”    sobre la relaciĂłn de el con guerrillero
511    at nim il wij    Hay mucho problema a mi =Tengo mucho problema
512    Ma tz’ok t-txyon txyan jun ich    El perro mordiĂł una ratĂłn
513    Ma kub’ t-txyun wixh jun e’y    El gato agarrĂł una gallina
514    Ma tz’ok t-pjun jun xinak jun k’wal    un señor pegĂł un niño
515    Ma tz’ok t-byon jun xinak jun k’wal    un señor pegĂł (o matĂł) un niño Å@Å@Å@Å@
516    Ma tz’ok tx’otx twitz ja tu’n k’wal    La tierra fue pegado por el niño (=El niño tirrĂł una tierra a la pared de la casa)
517    Ma tz’ok t-tza’lin jun txyan twitz ja    La casa fue orirado por perro (=Ya esta orinando un perro en frerrte de la casa)
518    Ma tz’ok muj twitz q’ij    
519    Ma tz’ok jun xjal tunwa    una persona entrĂł
520    Ma tz’ok jun xjal tuj b’e    una persona saliĂł de
521    Ma tz’el tpwaq tij xjal    se gastĂł dinero para lu gente
522    Ma tz’el tpwaq xjal tu’n alaq’    Se robĂł el dinero de la gente por ladiĂłn La gente se han robadĂł su dinero por ludrĂłn
523    Ma tz’el a’    No hay agua
524    Ma tz’el jun nfoto tu’n Mitzu    Una foto mio se quitĂł por Mitzu
525    Ma tz’el jun xjal tuj b’e    PasĂł una persona en el camino (de este a oeste)
526    Ma kub’ jun kutz t-mij q’jon(k’jon)    Se caiĂł un zopilote en el medio de milpa
527    Ma jax jun bomba tuj ch’aj    SubiĂł una bomba en el cierro
528    Ma kutz nchlen jun xjal tqi’ ja    Yo abrasĂ© una gente encima de techo de la casa
529    Ma jatz wi’n jun xjal tuj a’    Yo saqĂ© una persona desde agua (=rio)
530    Ma tz’ex awal is    SaliĂł para sembrar papa
531    Ma ku’x tuj tnom    SaliĂł (y bajĂł) al pueblo
532    nuqx n chin chlen ti’ja    Yote abrazo como siempre
533    nuqx nkub’ nchlena    Yote abrazo como siempre
534    o kub’ txq’ena naya tij taja                                   qb’aj yola    Me abrasceste para despedirme
535    Paco o tz’uban tij Maria te qoniya    Paco besĂł a Maria en la noche
536    Ob’aj t-tz’uba Paco txin Maria te qoniya    Paco besĂł a Maria en la noche
537    O tz’ub’j Maria tu’n Paco    Paco besĂł a Maria en la noche
538    chiman religiĂłn catrica o tz’uba tx’otx’, bix o k’iwla q-tx’otx’ Guatemala    El Papa besĂł la tierra, Ăł sea bendijĂł la tierra guatemalteca
539    O tz’uba b’ix o k’iwlan chman religiĂłn catrica q-tx’otx’    El Papa besĂł la tierra, Ăł sea bendijĂł la tierra guatemalteca
540    N qo tx’oma si te qja                           q-q’aq    Nosotros cortamos leña para nuestra casa
541    Ntx’oma twi’ tq’ab’ tu’n tx’emb’il    El se cortĂł su dedo por el machete
542    Ma kub’ t-tx’oma twi’ tq’ab’ tu’n tx’emb’il    El se cortĂł su dedo por el machete
543    Ma chin tzyun ti’j txin tu’n min tz’ex txin    Yo agarrĂ© a ella para que no saliera
544    Ma kub’ n-tzyun txin tu’n min tz’ex txin    Yo agarrĂ© a ella para que no saliera
545    Ma kub’ t-tzyun kolil q’ina jaq’a tun tjaq’k’ul q’a    El estĂĄ agarrado, ahora
546    Ma jaw t-tzyun pint jaq’a tun tjaq’k’ul q’a    Ya se lleoĂł a el
547    (Joy) n qo ayon chi’ja    Nosotros esperamos a ustedes
548    N chin ayon jun camioneta tu’n nxiy chinobjal                                                wokx    Espero una camioneta para viajar a Huehuetenango
549    Ma jaw yol tij txin tisa tokx txin chu’ya tjaq’k’ul                                   at    Ellos sospecharon a ella como una contraparte de guerullero
550    Ma jaw nim yol tij txin tu’n tjaq’k’ul    Las palabras han levantado a ella sobre que ella metiĂł con guerrillero
551    Naya nchin yolin tij qa’ tisa alaq’ npwaq    Yo sospecho a el como un radolĂłn de mi dinero
552    Ma tz’el niy jaqa’ alaq’ npwaq    Yo sospecho a el como un radolĂłn de mi dinero
553    Ma tz’el niy ti’j tisa jaq’a alaq’ pwaq    Yo sospecho a el como un radolĂłn de mi dinero
554    Ma kub’ chi nilin b’ix ma kub’ chi patin pint qeja te                    rotin tnom te Ranchi’    Soldados rompieron y quemaron todas casas de El Rancho
555    Ma kub’ t-rotin penwa te xjal tkub’ nqa               t-pkun               t-qesin     El rompiĂł el cerco de vecino
556    O chin b’sin xjal tu’n q’oj chuya q’ina                                                 obaj                                                 chun q’ina b’ix qe tjaq’k’ul     La guerra civil guatemalteca hizo sufrir mucho a nosotros
557    O tz’ok b’is chi’j xjal chu’n q’ina b’ix chu’n tjaq’k’ul    La guerra civil guatemalteca hizo sufrir mucho a nosotros
558    O tz’ok b’is tu’n q’oj kyja    La guerra civil guatemalteca hizo sufrir mucho a nosotros
559    O tz’ok jun tz’il tuj u’j    Se mancho con papel (libro)
560    N chi b’isin xjal tuj tja tu’n nk’an nim q’en    El hice sufrir a su familia por tomar mucho licores
561    Tu’n k’aj q’en tunxin, at nim b’is chij xjal tuj tjaxin    El hice sufrir a su familia por tomar mucho licores
562    Qman chaq’ nim tu’n nqo ex cheyil sqech koya    Nuestros padres nos regañaron mucho por que salimos a ver carrera de caballo
563    Qa n chi k’an nk’wal q’en, tzul nim wa’q’ chi’j    Si mis hijos toman licores, yo les regañaria mucho
564    Ja xu’j jaw tjqon b’ix kub’ tjpun cajet uj netz tin xu’j pwaq b’ix uj nk’un xu’j pwaq    Ella abrĂł su caja para sacar dinero y cerrĂł su caja para guardar dinero
565    O chi qana tjaq’k’ul chuya jatumel ta’ qeq’ina mos                               chxjal indigena     Guerrilleros preguntaba a los indigenas dĂłnde estaba ladios ricos
566    N qana nim naya weya min chin q’uma nim    Tu me preguntas mucha dudas, no voy a contestarle todas
567    Nim nqana weya nim yol min ne’l tniy ti’j, milay txin nq’uma (min txi nq’uma)    Tu me preguntas mucha dudas, no voy a contestarle todas
568    at jun yol min ne’l tniy ti’j    
569    O xhpon xin tman t-txyanxin tu’n min tz’ex jil te goniya    El amarrĂł su perro para que no saliera por la noche
570    N xhpon xu’j t-chimilxu’j tu’n min tz’ex xin tuya junt-xuj t paj xin     Ella amarrra su marido para que no salga con otra amaute
571    Nok xhpet-xin t-chimilxuj tu’n min tz’ex xin tuya tpajxin    Ella amarrra su marido para que no salga con otra amaute
572    nok t-tx’an txyan xjal    El hombre es mordido por perro
573    Ma tz’ok t-tx’an txyan xjal    Perro mordiĂł a lu persona
574    O tz’ex awal axin b’ix chanak te qlax b’ix jya’x    El se fuĂ© sembrar maiz y frijol por la mañana muy temprano
575    Jya’x qo xe’l siwil    Temprano iremos cortar leña
576    Ma chix q’il si              siwil    Me voy a cortar leña
577    S-el nwat, jya’x xhi jaw we’    Se me quitĂł mi sueño, temprano me levantĂ©
578    Saj nwat, yaj xhi jaw we’    EntrĂł mi sueño, tarde me lavante
579    S-el twata, ÂĄtu’n xuj!, yaj xjaw wey    Se te quitĂł sueño, por la majer, torde te levantaste
580    Je xin n chi a wan nim itzaj tuj kojb’il te t-xol Luca    Ellos siembran muchos brocoly (hortariza) en el canton de Los Lucas
581    O awet nim itzaj tuj kojb’il te t-xol Luca    Ellos siembran muchos brocoly (hortariza) en el canton de Los Lucas
582    N-awet nim itzaj tuj kojb’il te t-xol Luca    Ellos siembran muchos brocoly (hortariza) en el canton de Los Lucas
583    O tz’ok pjun jun k’wal te nqa txin nk’wal    El niño de vecino pegĂł a mi hija
584    O jaw q’oj txin nim    Ella se enojĂł mucho
585    O pjet txin nk’wal tu’n jun k’w’al te nqa    Ella se enojĂł mucho
586    Taj txin tz’ok t-xel    Quiere vengansar
587    Ma tz’etz t-xel xjal    Nacio un sustituto del hombre (naciĂł el bebĂ© quen es parecido mucho con hombre
588    Ma tzex jun wakxh, pero ma tzul t-xel jil    Se saliĂł una vaca, pero viño un sustituto dela animal VendiĂł una vaca, pero comprĂł otra tiernita
589    Nuq sama min tz’ok tpjuna naya    ÂĄNo me pegas!
590    O kub’ | chbyon tzyulxjal jun xjal b’ix o txi chq’on            | chtzyun tchkinxin | che tmanxin               | che tk’walxin               | che t-txuxin               | te t-txuxin    Los secuestadores matarĂłn un secuestado y mandĂł su oleja a la familia de el
591    O kub’ tbyon xin jil mixh tu’n kchil    El matĂł chompipe con cu chillo
592    Byol mixhxin tuya kchil ; n byon xin mi’xh tuya kchi’l    El matĂł chompipe con cu chillo
593    O chi patin qepint b’ix qejaq’k’ul nim ja tuj tnom te Todos Santos    Ambos soldados y guerilleros guemaron muchos casas en el pueblo de Todos Santos
594    O chi kub’ patin nim ja tuj tnom te Todos Santos tu’n qe pint b’ix qejaq’k’ul    Ambos soldados y guerilleros guemaron muchos casas en el pueblo de Todos Santos
595    O tz’ok tq’on | pint aceite tijxjal b’ix kub’ tpatin xin                      | xin | ÂĄNim ta’q’! | ÂĄNyan b’a’n!     Soldado echĂł aceite a el y le quemĂł, ÂĄQuĂ© horrible!
596    O tz’ok tjpun xu’j twitz tchmil b’ix ex q’oq tu’n chqiltk’uj     (Lit) Ella engaño a su marido y soliĂł
597    Ma chix tu’n chqil nk’uj    Me voy con todo mi corazĂłn
598    Waj chin yolin tuya txin tu’n chqil nk’uj    Quero hablar con ella de toda mi corazĂłn
599    N txon xu’j muqa te tal    Ella estĂĄ tortiando para toda la familia
600    O txi tq’on xin | pwaq te t-xulxin                       | tpwaq t-txulxin    El enviĂł su dinero a su esposa
601    O tzaj tq’on xin pwaq te t-xulxin    El entregĂł su dinero a su esposa
602    O tzyet e’y tu’n Alverto    (Una vez) Se entregĂł una gallina por Alverto
603    O t-tzyun Alverto jil e’y    (RepeticiĂłn) Alverto entregaba una gallina
604    O kub’ tzyun Alverto e’y    Alverto agarrĂł una gallina en su cuerpo
605    O jaw tzyun Alverto e’y    Alverto agarrĂł una gallina y la subiĂł arriba (en mismo)                                                               (cuerpo)
606    O b’aj tzyun Alverto e’y    Alveerto agarrĂł una gallina al fin
607    O kub’ tbyon Chepe nim ch’it    JosĂ© matĂł mucho pajaro
608    O kutz tbyon Chepe nim ch’it    JosĂ© matĂł mucho pajaro y se caieron
609    O b’aj nim ch’it tu’n Chepe    Muchas pajaros se mataron por JosĂ©
610    O kutz tbyon jun pint jun sacerdote    (Lit) Un soldado matĂł un sacerdote (Sig) Un soldado tirĂł un cañonazo al hericoptero en que estaba un sacerdote y se caiĂł hericoptero, y murieron todos
611    O chim jun sacerdote tu’n pint    Un sacerdote se matĂł por soldado
612    O b’aj jun sacerdote tu’n pint    Un sacerdote se matĂł por soldado
613    ÂĄche’yina!    ÂĄMira!
614    Nyan pala b’an    Noes mejor
615    Xinin tu’n qen    Camina (el, ella) a pie
616    Naya chin jawx tibaj chej    Voy a montar a caballo
617    O chi tan tuya xjal    El(Ella) dormiĂł con la gente
618    O kub’ tbyon jun e’y tu’n txyan    Una gallina se matĂł por un perro
619    O kub’eet jun e’y tu’n txyan    Una gallina fuĂ© matado por perro
620    O jaw t-toq’in Tina nim ab’ech    Cristina cortĂł unas flores
621    O jaw tin Tina nim ab’ech    Cristina cortĂł unas flores
622    qinwa ab’ech!    levante flor! tomen las flores
623    qinwa Axin (chanak, x’ak)!    
624    Ma tzex xin Manuel q’il si’    Manuel se fuĂ© a traer leña
625    Ma txi xin si’wil    Señor (hombre) se fuĂ© para cortor leña
626    Ma txi xin q’il si’    Señor se fuĂ© para traer leña
627    Ma txi xin q’eq si’    Señor se fuĂ© para caryar leña
628    Ma txi xin jyol si’    Señor se fuĂ© para buscar leña
629    Ma kutz tin tat Juan tlaza    Don Juan bajĂł duraznos
630    Ma kutz tlaza tu’n tat Juan    Los duraznos fueron bajado por Don Juan
631    Nel tin tat Juan tlaza    Don Juan quitĂł duraznos
632    O xilin tlaza tat Juan    Don Juan cortĂł durazno
633    O xil tlaza tu’n tat Juan    El durazno fuĂ© cortado por Don Juan
634    B’an chimo tu’n xu’j Juliana    Doña Juliana sabe tejer
635    Nb’int ch’om tu’n xu’j Juliana    Doña Juliana sabe tejer
636    Che t-chomon xu’j Juliana    Doña Juliana sabe tejer
637    Che nb’int wu’na    Yo puedo haces
638    Che chin yolin nim    Yo puedo hablar mucho
639    Che chin wan nim is    Yo puedo comer mucho papa
640    Che wana nim is    Usted puede comer mucho papa
641    Che chin byon xjal    Yo puedo matar gente (un tipo de ofensa)
642    Che-pa yolina ingles?    Puede usted hablar ingles?
643    O wil tij Luisa    Via la anciana Luisa
644    Ma wil jun k’wal    VĂ­ a un niño
645    Wa’q’ tij jun k’wal    Yo regaño un niño
646    Wa’q’ ti’ja    Yo te regaño
647    Ma txi tij Jose       tz’ex       tz’okx     Se fue el anciano JosĂ©
648    Ma tz’itz’ jun k’wal    NaciĂł un bebĂ©
649    Ma kub’ tchlen xu’j jun k’wal    Señora abrazĂł al niño
650    Ja xu’j ma kub’ tchlen ta jun k’wal    Señora abrazĂł al niño
651    Jun k’wal ma k’ub’ chlen tu’n xu’j    Señora abrazĂł al niño
652    N qo bitzin tuj ja (qja)    Nosotros cantamos en la casa
653    N qo bitzin bitz tuj ja    Nosotros cantamos en la casa
654    Joy ma qox bitzinta tuj ja    Nosotros cantamos en la casa
655    Ma chin nul              nela              nokal              k’ula              jawil    Ya vine
656    Ma txi tq’on pwaq    El enviĂł dinero
657    Ma tz’etz tze’ pe’n tu’n xu’j    La señor sacĂł el palo al corredor
658    Ma tz’ex tze’ pe’n tu’n xu’j    La señor sacĂł el palo al corredor
659    Ma tz’ex tin xu’j tze’ pen    La señor sacĂł el palo al corredor
660    Ja xu’j ma | tz’etzq’inta | tze’ pen                 | tz’ex q’onta |    
661    Chin laq’ol q’anb’il te Manuel    Voy a compror medicina a Manuel
662    K’elatz q’anb’il te Manuel    Voy a compror medicina a Manuel
663    K’elatz tq’anal twi’ Manuel    Voy a comprar a medicina para dolor de cubeza a Manuel
664    Naya chin nelax q’onta tq’anal twi’ Manuel    Voy a comprar a medicina para dolor de cubeza a Manuel
665    Ma tz’ex n’qon tq’anal twi’ Manuel    Voy a comprar a medicina para dolor de cubeza a Manuel
666    Ma kub’ tbyon xu’j jun e’y    Una mujer matĂł jun gallina
667    Ja xu’j ma kub’ byonta jun e’y    Una mujer matĂł jun gallina
668    Jexin o jaw tz’en nej tuj mercado    Ellos empezaron a reir en el mercado
669    Jexin ok tz’en ta nej tuj mercado    Ellos empezaron a reir en el mercado
670    ma chi jaw tz’en xjal tuj mercado    
671    Ma chin tzaj bet tuya xin tzalu    Camine contigo (de allĂĄ para aqui)
672    Naya ma chin tzaj beta tuya xin tzalu    Camine contigo (de allĂĄ para aqui)
673    Je xin jaw tz’en tuj mercado    Ellos se rieron en el mercado
674    ma chi tz’en xjal tuj mercado    
675    B’ix o chi ulxin tzalu    Y vinieron a pasar aquĂ­
676    Min o chi pon xin twi’ witz    No llegaron a la cima del cerro
677    Min pon q’e xin twi’ witz    No llegaron a la cima del cerro
678    Minx pon q’exin twi’ witz    Nunca regresaron a la cima del cerro
679    Jutzuna o ku’x Paula tuj a’    Entonces Paula se metiĂł en el agua
680    Pak’ka    EstĂĄ posicĂŹonado boca arriba
681    Pak’ ka q’a tuj b’e tajtz twi’q’a okna    El muchacho estĂĄ boca arriba con su cabeza para aquĂ­ a la este
682    Pak’ ka q’a tuj b’e taj twi’q’a okna    El muchacho estĂĄ boca arriba con su cabeza para alla a la oeste
683    Yo vĂ­ mi abuera estaba acostando con su cabeza al oeste    Ma wil nya taj twi’ xu’j elna
684    Ma wil nya tajtz twi’ xu’j elna    Yo vĂ­ mi abuera estaba a costando con su cabeza al este
685    Txalch o kub’ tz’aq    De lado, cayĂł de esa manera
686    O kub’ t-tz’aqa    Te caiste
687    Tokxa    ÂĄEntre!
688    Toktza    ÂĄEntre!
689    Jax tok wuna    Es verdad que yo hablo
690    Jax tok tuwa    Es verdad que tu hablas
691    Ti’ tok tey    ÂżQue dice usted? (un dicho de salud)
692    Tzalu-pa tat Dionicio?    ÂżEstĂĄ Dionicio, aqui?
693    Ma kub’ b’int    hestĂĄ hecho (para abajo)
694    Ma jaw b’int    hastĂĄ hecho (para arriba)
695    Ma b’int jwe smant xnaq’tzan tuj qyol    Hace cinco semana que estudia en mam (=nuestra idioma)
696    Ma kub’ b’int jun waq’a    Hice mi trabajo para abajo
697    At nim xjal nyola kaqchiqel    Hay bastante gente que habla Kaqchiqel
698    jte ma tz’etza t-xb’alin?    ÂżCuĂĄnto costĂł tu ropa? (ropa vinĂł de adentro hacĂ­a afuera)
699    Iltij alche b’e tuj qyol    Es necesario cual es camino en nuestra idioma En mam el concepto de dirrecciĂłn es importante
700    jte qoniya xi tana?    ÂżCuĂĄntas horas duerma?
701    O chin tan jwe qonia    DormĂ­ por cinco horas
702    jto’ tzula?    ÂżCuĂĄndo vinĂł?
703    O chin nul oxje    Yo vinĂ© tres dĂ­as antes
704    Jala ma bet tuj iglesia    ahora el(ella) fuĂ© a iglesia
705    Taj Juan tu’n tmaje tuya Faustina    Juan quiere casarre (=juntarse) con Faustina
706    O maje chepe tuya Leya mab’int laj ab’q’i    Se casĂł chepe con Leya hace dies años
707    ti almaj at tuj JapĂłn?    ÂżCĂșal animales hay en JapĂłn?
708    Etz’ almaj tu’n xjal    La persona sacĂł al animal
709    jpuna tlamelja!    ÂĄCierra la puerta!
710    Otzokx xb’alin tu’n    El entrĂł la ropa
711    O kub’ tq’on teq’tz twitz tx’otx’    Puso su carga en el suelo
712    O jaw win tlamelja tu’n tlamet    LevantĂ© la puerta para que lo empujara
713    O kub’ nq’on tlameja tu’n tlamet    pusĂ© la puerta para que lo empujar
714    O tz’ok nq’on tlamelja tu’n tlamet    
715    O axin JosĂ© axin    JosĂ© aporrea maiz
716    O tz’etz    Lo sacaste
717    O tz’etz jun wuja    Sacaste una (=su) papel
718    O chin xq’ena ch’ija    Los abracĂ© a ustedes
719    Ma kub’ nxq’en jun xuj    AbracĂ© una mujer
720    Ma kub’ nchilena jun k’wal    ChineĂ© un niño
721    O tz’etz nim k’ul wu’n    Yo limpiĂ© monte
722    Tij tetz tz’aq tuj camioneta    Cuando ella se cayĂł de la camioneta, se cayĂł de la puerta
723    Tij tel tz’aq tib’aj camioneta    Cuando ella se cayĂł de la camioneta, se cayĂł de arriba
724    B’ix xi tq’on txun    Entonces le echo cal
725    O tz’etz tlaq’on xjab te tk’wal    ComprĂł los zapatos de su hijo
726    O laq’on xjab te tk’wal    ComprĂł los zapatos de su hijo
727    Etz’tin xjab    SacĂł zapato (de dentro a fuera)
728    O tz’etz tin xjab te tk’wal    SacĂł zapato (de dentro a fuera)
729    Ma kub’ tan    Se dormiĂł (se indica la direcciĂłn : para abajo)
730    Ma tan    Se dormiĂł (no se indica la direcciĂłn)
731    Ma tzaj twat    VinĂł sueño
732    Ma tz’okx ten nwat    Ya entrĂł mi sueño = tengo sueño
733    Ma kub’ tan txyan pen    El perrĂł ya se dormiĂł El perrĂł se caiĂł de dormir afuera
734    Mapa tz’okx ten twata?    ÂżYa entrĂł su sueño? =Âżtienes sueño?
735    Nya ma tz’okx ten nwat    No me entrĂł mi sueño =No, notengo sueño
736    Ma tz’ok yolin wija    HablĂł conmigo
737    Ma tz’aj yolin wija    HablĂł conmigo
738    O yolin wuya    HablĂł conmigo (No, se indica divecciĂłn)
739    O qo yolina    HablĂł conmĂŹgo
740    O kub’ ten yolil    Se pusĂł a hablar
741    O yolin    Se pusĂł a hablar
742    O tz’ok tisa jil    Se convirtiĂł en animal
743    Ma kub’ meltzaj te jil    Se convirtiĂł en animal
744    O tz’el tuj tk’uj    Se le olvidĂł
745    Min na tu’n    No me siente por el Se me olvido el
746    Nul tuj nk’uj    Me recuerdo
747    Jorge otz’okx tunwa    Jorge entrĂł (a dentro) hablante estĂĄ afuera
748    Jorge otz’oktz tunwa    Jorge entrĂł (a dentro) hablante estĂĄ adentro
749    Julian otz’ex pen    Julian saliĂł (afuera) hablante estĂĄ adentro
750    Julian otz’etz pen    Julian saliĂł (afuera) hablante estĂĄ afuera
751    O jax Faustino    Faustino subiĂł (arriba) hablante estĂĄ abajo
752    O jatz Faustino    Faustino subiĂł (arriba) hablante estĂĄ arriba
753    O chi kux Lora b’ix David    Lora y David bajaron (abajo) hablante estĂĄ arriba
754    O chi kutz Lora b’ix David    Lora y David bajaron (abajo) hablante estĂĄ en abajo
755    Ma tz’el tin xjal pwaq    La gente quitĂł el dinero
756    Pwaq nel tu’n xjal    El dinero fuĂ© quitado por le gente
757    Ja xjal ma tz’el q’inta pwaq    La gente quitĂł el dinero
758    O b’int jun ja    Se hizĂł una casa
759    K b’inal jun ja    Se harĂĄ una casa
760    N b’int qk’a’ arroz    Se hace arroz para comer
761    (Naya) nb’int wab’j wu’n    Se hace tortilla (comida) por yo (Yo) hago la comida
762    (Jay) nb’int jun ja tu’na    Se hace una casa por tu (Tu) haces la casa
763    Nb’int jun ja tu’n    Se hace una casa por el / ella (el / ella) hace la casa
764    N b’int jun ja q’un    Se hace una casa por nosotros
765    chin b’in chala wab’j        b’inchal    Voy a hacer tortilla (Ăł comida) (=tengo que hacer comida)
766    K b’inal wab’j te chey    Se harĂĄ comida para ustedes
767    Che nb’int wab’j wu’na    Yo podrĂ­a hacer comida por mi
768    b’an nb’int wab’j wu’na    Yo podrĂ­a hacer comida por mi
769    tzimpa nb’int wab’j tu’na?    Puedes hacer comida por ti?
770    B’an pa nb’int wab’j tu’na?    Puedes hacer comida por ti?
771    Nix tu’na    Venga para comer
772    txjomal t-q’ab’a    Lavese sumano =Puedes comer
773    Mumal t-q’ab’a    Lavese con poquito agua sumano despacito =Puedes comer
774    Min lab’ t-tey, okx tej    1) No se preocupe, solo eso (suficiente) 2) No se hablador, 3) No se moleste,
775    Taj piy chint?    ÂżQuiere un poquito mas?
776    jun xjal nim lab’t    la gente muy habladora
777    Min kub’ten tey lab’tel    No te pongas hablar mucho =ÂĄCallese!
778    Qen weya    Me voy
779    Q’onk tipna    Dale su fuerza
780    Q’inwa tib’a    levantate
781    Q’onk t-k’uja ti tb’ey    Ponga atenciĂłn en su camino
782    junx tipna    una fuerza mĂĄs (para animarse)
783    N chin txo’n wab’j    Yo cocino tortilla
784    Na’x tokx nq’otaj    hace falta para hacer tortilla
785    Na’x tokx b’aj nq’otaj    hace poca falta para hacer tortilla
786    Na’x tokx xjal    hace falta de la gente
787    Na’x tokx b’aj xjal    hace poca falta de la gente
788    Na’x tokx nk’asben    hace falta de pagar deuda
789    Na’x tokx b’aj nk’asben    hace poca falta de pagar deuda
790    Na’x tkutz chomj    hace falta para tejer tela
791    Na’x tkutz b’aj chomj    hace poca falta para tejer tela
792    Na’x te’x b’aj    falta poco para terminar
793    Jatumel ta’ JapĂłn?    ÂżDĂłnde estĂĄ JapĂłn?
794    Jun tnom naqch ta’    Su(un) pueblo se queda lajos
795    tzimpa nq’umana nim yol tuj universidad?    ÂżUsted dice muchas palabra en universidad?
796    Jaq’a n’qumaqa jun yol te txin    El dice una palabra a ella
797    Ok chin yolil jun yol    Voy a decir (dirĂ©) una palabra
798    Qo q’uman    Vamos a decir
799    Q’umax    hay que decirlo, digalo
800    Chin jyolil jun txyan nchi’j    BuscarĂ© un perro mañana
801    O qana JosĂ© jun yol te Edvin    JosĂ© preguntĂł una palabra a Edvin
802    Q’umax jun yol    Diga una palabra
803    Q’umax tey tyol    Diga usted palabra
804    Nuqat txi tq’uma tey    Espero que tu digas (no es segro que el diga)
805    Qapa pon tq’uma tey    Espero que tu digas (Es segro que el dice)
806    Jay o kub’ b’inchanta jun b’e    Tu pudiste hacer camino
807    Jay o jaw b’inchanta jun ja    Tu pudiste hacer casa
808    Waj ob’ent tuj tnom te Todos Santos tuj xjaw ob’aj    Yo quise caminar en el pueblo de Todos Santos la mes pasada
809    Waj chin yolin    Yo quiero hablar
810    Waj oyolin    Quise hablar
811    Ok chin yolin    Si hablarea
812    O wajb’en jun lopj    Yo quise una fruta
813    Ma wajb’en jun wab’j    Yo quisiaba una tortilla
814    Ok kwajb’eb’il jun pasbil    Voy a queser un sombrero
815    At qen tuj universidad    Voy a estar en la universidad
816    N chin ten tuj universidad    Yo mantengo en la universidad =Yo estoy trabajando en la universidad
817    O chin ten nim q’ij tuj tnom te Todos Santos     EstuvĂ© bastante dĂ­as en el pueblo de Todos Santos
818    O chin najan oxa ab’q’i tuj Honduras    Yo vivĂ­a (vive) trasaños en Honduras
819    Ma kub’ nq’on nxb’alin tib’aj mesu    Yo pongo mi ropa encima de la mesa
820    K’wel nq’on nxb’alin twitz mesu    Yo harĂ© poner mi ropa encima de ka mesa
821    K’wel nbyon xjal    Voy a matar la gente
822    K’wel tbyona xjal    Vas a matar la gente
823    At jun tumel tzul nim jb’al tuj ab’q’i lu    Hay una informaciĂłn que viene mucha lluvia en este año
824    O kub’ tq’on k’uxb’il tpen tja    El pusĂł la hacha em frente de la casa
825    O tz’okx tq’on k’uxb’il twitz pen    El pusĂł la hacha en frente de la casa
826    Qe xjal te jala min nan txun tb’i qchman tikxilen    La gente de hoy no recuerdan mucho el nombre tradicional de parentezco
827    Nwan xin Pedro nim chipj te b’och    Pedro come mucho carne de cerdo
828    Nxi’ chipj te b’och tu’n xin Pedro    Pedro come mucho carne de cerdo
829    N chiyon xin Pedro chipj te b’och    Pedro come mucho carne de cerdo
830    Chyol b’och xin Pedro    Pedro es comedor de cerdo Pedro come mucho carne de cerdo
831    Ma chix chyol wakxh    Voy a comer (carne de) vaca
832    Waj chipj te b’och    Quiero (carne de) cerdo
833    Waj chin chyon b’och    Quiero mastican (carne de) cerdo
834    O txi tq’on Felipa chipj te b’och te xin Alejandro    Felipa diĂł carne de cerdo a Akejandro
835    O jaw tin Felipa chipj te xin Akejandro    Felipa diĂł carne de cerdo a Akejandro
836    O kub’ tq’on Felipa chipj te b’och tqi mesu    Felipa pusĂł carne de cerdo en la mesa
837    O tz’etz tin Felipa chipj te b’och te Alejandro    Ya sacĂł Felipa carne de cerdo para Alejandro hablante estĂĄ afuera
838    O tz’ex tin Felipa chipj te b’och te Alejandro    Ya sacĂł Felipa carne de cerdo para Alejandro hablante estĂĄ adentro
839    O tz’ex win jun camisa    Yo saquĂ© una camisa
840    O txi tq’on Felipa tch’i te Alejandro    Felipa dio carne a Alejandro
841    Ja Felipa otz’etz q’onta chipj te b’och te Alejandro    Felipa dio la carne de cerdo a Alejandro
842    Tu’n Felipa otz’etz chipj te b’och    Por Felipa la carne de cerdo fuĂ© regarado
843    Ja xin neqa jun quintal axin    El hombre carga un quintal de maiz
844    Naya nchin neqa jun quintal axin    
845    jay neqa jun quintal axin    
846    joy nqo q’eqa jun quintal axin    
847    jey n chi q’eqana jun quintal axin    
848    jexin n chi q’eqa jun quintal axin    
849    ja qena nchin neqa jun Quintal axin    Yo cargo un quintal de maiz
850    Neqana axin    Tu cargas de maiz
851    q’eq axina    un cargador de maiz
852    q’eq axin    maiz negro
853    Ma chix q’ilte kab’a cerveza te tey    Yo te traigo dos cerveza
854    Naya tzul win kab’a cerveza te tey    Yo te traigo dos cervezas
855    Ma txiy q’ilte kab’a cerveza te wey    Tu me traes dos cerveza
856    Joy tzul tina kab’a cerveza te wey    Tu me traes dos cervezas
857    Ja xuj tzul tin xuj axin te weya    La mujer me trae maiz
858    joy tzul qina axin te chey    Nosotros Traemos maiz a ellos
859    jey tzul china axin te qeya    Ustedes traen maiz a nosotros
860    je xuj tzul chin axin te wey    Ellas me traen maiz
861    N chin q’in a’    Yo traigo agua
862    N q’ina a’    tu traes agua
863    N q’in a’    el trae agua
864    N qo q’in a’    nosotros traemos agua
865    N chi q’ina a’    ustedes traen agua
866    N chi q’in a’    ellos traen agua
867    Naya tzul wi’na a’ te tey    Voy a traer agua para tĂ­
868    Naya tzul nq’ona a’ te tey    Voy a mandar alguien para que te trae agua
869    Pon nq’ona pwaq nchi’j    EnviarĂ© dinero mañana (solo dinero se va)
870    Tzul wi’na pwaq nchi’j    LlevarĂ© dinero mañana (sujeto y dinero se van)
871    Kjawil wi’na axin achi’j    comprarĂ© maiz mañana
872    Kjawil ti’na chenaq nchi’j    comprara usted frijol mañana
873    Kjawil axin nchi’j    Se comprarpĂĄ maiz mañana
874    K’wel tq’ona si’ nchi’j    Tu vas a botar la leña mañana
875    K’wel si’ nchi’j    Se botarĂĄ la leña mañana
876    K’okax nq’on pwaq tuj banco    Voy a meter dinero al banco
877    Nokx nq’on npwaq tuj banco    Voy a depositar mi dinero al banco
878    O tz’okx nq’on npwaq tuj banco    Yo depositĂ© mi dinero al banco
879    K’okax nq’on npwaq tuj banco    Voy a depositar mi dinero al banco
880    Netz wi’n pwaq tuj banco    Yo saco el dinero del banco
881    O tz’etz wi’n pwaq tuj banco    Yo saquĂ© el dinero del banco
882    K’eletz wi’n pwaq tuj banco    Yo voy a sacar el dinero del banco
883    ÂżB’ix ti’n qesxjal?    
884    O txi nq’ana te ok cheyinta    
885    ÂżB’ix ti’n kab’a byol xjal?    
886    B’ix otzaj tq’uma b’ix otil ti nb’aj tuj base te pint tuj Playa Grande    
887    At kab’a qesxjal    
888    At jun chew twitz pasb’il b’ix at jun te chil cruz ti tq’ab’ bix tmij cruz at jun kchil    
889    Je xin min nchi kub’ tenxin k’ojlal, min nchex-xin betil    
890    Je xin nuk n chi ayon    
891    Oxa maj o xi’ chin xin naya cheyta jun, jatumel n chin qesixin b’ix n chin patinxin xjal    
892    Milaix tz’el tuj nk’uj ......    
893    J chix at jun nim jun nim t-xe    
894    N chi kutz qe meb’a xjal tu’n xjon tuj camion min qtzqin tu’n teqa nchi ttzyet jun    
895    ÂĄQ’kx n kub’ qxon xjal ot tzyet nokx chq’onxin kchil b’ix netz tuya ch’iy, b’ix nel chleq’axin ti’j!    
896    Tuj tyola tib’aj tch’i ot tz’ok t-chenya b’ix kub’ tyeka ti t-ten uj nel leq’at ti kchil    
897    â€œchi’n ey” chi qa k’ojlal byolxjal    
898    B’ix ju’x ntz’yet junt xjal, b’ix junt    
899    B’ix n chi kub’, b’ix nchi kux tuj jul    
900    Je pint n chi tzyun si’ kuma at si’ niy k’un    
901    N xi kxon pint xjal tuj jul    
902    N chex xjal tuj jul b’ix tib’aj qe xjal nxi nim si’    
903    N xi chq’on gasolina tib’aj xjal    
904    Nim nlaqch si’    
905    N chi el laq’e b’ix nxi kxon q’aq    
906    Uj nkub’ tibaj si’ nim nq’ajt, nim q’aq t-tzi jul nojna tuya q’aq, n jaw tqen    
907    N jula jun winaq minuto    
908    Nyukch si’ qechimna xjal n chi xjonx    
909    Chanma i’tz    
910    Uj nok kcheya pint uj n kub’ naj q’aq nxi’ junt maj gasolina!    
911    B’ix tuj niy jan hora nkub’ baj q’aq    
912    Kximlal xjal nok te tz’aj    
913    Chq’ab’ nel xitj tij kximlal, ÂĄAt nim manteca!    
914    N tz’ey manteca tuj q’aq, b’ix n chi kub’ baj    
915    O txi chin naya tu’n n lonte b’ix tu’n t-xin nq’on tumel, chjonta Dios min tzpetqen ti nyol    
916    Xjal ok tcheyn oten tuj najb’il 1982    
917    At jun tx’otx’ niy jan kilometro tjaq’ nima’ chixoy tb’i tuj Playa Grande tuj 1980    
918    Naj b’il te Ixcan twitz tx’otx te QuichĂ© tuya chinobjal tuj Guatemala    
919    Niy hora tul ewa?    ÂżCĂșando (Ăł QuĂ© hora) vino ayer?
920    Ul ewa te qoniya    El vino ayer por la noche
921    Niy hora tzul?    ÂżCuando va a venir?
922    Niy hora s-ul xjal?    ÂżCĂșando vino la gente?
923    Niy hora sul?    
924    Niyx tpon xhaq’tzalil?    ÂżCĂșanto tiempo falta que se llega estadiante?
925    Niyx tpon chil q’ij?    ÂżCĂșanto tiempo falta para los doce?
926    Niyx tul b’aj?    ÂżCĂșanto tiempo falta que vendra el todo?
927    Niyx kxe’la?    ÂżCĂșando te vas?
928    Niyx tb’aj wana?    ÂżCĂșando termina de comer?
929    O tz’okx chnob’jul    Se fuĂ© al este, a Huehuetenango
930    O txi chnob’jul    Se fuĂ© a Huehuetenango (No indica direcciĂłn)
931    Itj tzul meltzaj?    ÂżCuando va a volver?
932    O q’uman tu’n tul meltzaj te qala    El dijo que regresaba en la terde
933    N chin q’uman    Yo digo
934    N q’umana    Usted dice
935    N q’uman    El /Ella dice
936    N qo q’umana    Nosotros decimos(Exl.)
937    N qo q’uman    Nosotros decimos (Incl.)
938    N chi q’umana    Ustedes dicen
939    N chi q’uman    Ellos dicen
940    Niy hora tzul meltzaj?    ÂżQuĂ© hora va a volver?
941    O tz’aj tq’uma tu’n tul te qala    El dijo que venĂ­a por la tarde
942    Niyx tpon?    ÂżCĂșando (el,) llega?
943    Niy tul tat?    ÂżCĂșando viene señor?
944    O chin bet tuj Antigua tuj smcnt ob’aj    Yo caminĂ© en Antigua la semana pasada
945    O chin x-aj tuj Antigua tuj smant ob’aj    Yo fuĂ­ en Antigua la semana pasada
946    O chin x-aj meltzaj qen tuj Antigua    Yo fuĂ­ a Antigua y regresarĂ©
947    O pon qen tuj Antigua tuj smant ob’aj    Yo lleguĂ© de Antigua la semana pasada
948    O til wuya naya taj nyola tuj kakchiqel    Yo vĂ­ el amigo mio quien habla en kakchiqel
949    Q’intz jaj tzq’ij si’    Tiene que traer leña seca
950    Jaj tzq’ij si’ q’intz    Tiene que traer leña seca
951    Jaj is b’an    Trae buena papa
952    jte twi’ is ja’la?    ÂżCĂșanto cuesta papa ahora?
953    jte metz’ela is ja’la?    ÂżCĂșanto salio papa ahora?
954    Âą50 ti libra    Âą50 centavos por un libra
955    Âą50 twi’    Âą50 centavos por un libra
956    Nim twi’ tuj nwitza    Pienso que es cara
957    Q’in k’atz chint, nan    Rebaje poquito señora
958    B’an    Bueno
959    Ku    Bueno (estoy de acuedo)
960    K-xel nq’on te tey tu’n Âą25    Te doy Âą25 (por un libra)
961    Ku, kjawil win oxa libra    Bueno, voya compar tres libra
962    jte ma jawa is?    ÂżCĂșanto cuesta levantaste la papa?
963    jte ma txi is?    ÂżCĂșanto se vendiĂł?
964    Ma chin nok chpjujna    Ustedes me pegan
965    Ma tz’ok chpjujna    Ustedes pegan a el
966    Ma qo ok chpjujna    Ustedes pegan a nosotros
967    Ma qo kub’ chpjujna    Ustedes pegan a nosotros
968    Ma tz’ok chpjujna    Ustedes pegan a ellos
969    Buenos Dias tat    Bueños dias, Señor
970    at pa tk’wala?    ÂżEstĂĄ ser hijo?
971    Buenos Dias tat    Bueños dias, Señor
972    Minal    El no estĂĄ
973    Jatumel ta?    ÂżDoñde estĂĄ el?
974    Qapa nqxan tuya tal vecina    Talvez estĂĄ jugando con niños de vecino
975    Qapa nqxan tuya tk’wal xuj nk’a tk’wa tja    Talvez estĂĄ jugando con niños de vecino
976    Ku, waj chin yolin tuya q’a    Bien. Me gustarĂ­a hablar con el
977    Uj tul q’a, q’umax jaxin txnaq’tzalq’a taj yolin tuya q’a    Cuando regresarĂĄ, digale su maestro quiere hablar con el
978    Ja tzula ja’la te qoniya    Venga por la noche
979    Ku, Jatxin q’uma    Bueno, voy a decir
980    Chjonta tey s-ula q’olbel qeya    Gracias por su visita
981    Ja’la at xjal nyolin tib’aj politica    Hoy la gente hablan sobre politicos
982    Jutzuna, tu’n tch’ixpet q’e kawil [(mo) JAX]     Claro que si [Ăł Verdad], Porque hay elecciĂłn
983    Na’x tpon q’ij    (Pero) todavia hay tiempo
984    Tuj nwitza min ti nim q’ij che aq’anal    Yo creo que no hay mucho tiempo para los politicos
985    Jax tu’na    Verdad (pot ti)?
986    Weya tewe min tz’ok taq’ chyol    a mino me interesa su palabra
987    Al k-kamal?    ÂżQuiĂ©n va a ganar?
988    Ja’la min ti tumel al k-kamal    Ahorita no se puede decir quien ganaiĂĄ
989    Tuj nwitza kjawil chinxin winq’a xjal tuj tnom lu    Pienso que van a levantar 20 candidatos en este pueblo
990    Nukten!    Increible!
991    nim xjal taj aq’anan tib’aj politica    Todo el mando le guesta hacer politicos
992    minti    No, no hay
993    minal    No, esta (persona, animal)
994    O kub’ttzyu’n xin Weel txin Yana    Manuel agarrĂł a Juliana en el camino
995    Mutzka    boca abajo