Novi primitivizam
Novi primitivizam (New Primitivism)[1][2] je u početku bio potkulturni, a kasnije kulturni pokret nastao u Sarajevu 1980-ih godina. Pokretači su bili Elvis J. Kurtović, dr. Nele Karajlić, Dražen Ričl, mr. Sejo Sexon, Branko Đurić Đuro, Boris Šiber i Zenit Đozić iz sarajevskog naselja Koševo. Najpoznatiji projekti nastali iz novog primitivizma su Zabranjeno pušenje, Top lista nadrealista, Elvis J. Kurtović & His Meteors, Bombaj štampa, Plavi orkestar i Crvena jabuka. Pokret je koristio prvenstveno muzički izraz, ali je bio zastupljen i u obliku radio i TV emisija.
Izraz novog primitivizma je bio prvenstveno humor, baziran na duhu "obične bosanske raje" i sarajevske omladine iz underground krugova. Oni su unijeli govor sarajevskih mahala, bogat turcizmima, na zvaničnu muzičku i TV scenu. Većina njihovih pjesama i skečeva govori o malim ljudima – rudarima, sitnim kriminalcima, djevojkama iz unutrašnjosti i slično. Serijal Top Lista Nadrealista je na prostorima nekadašnje SFRJ odavno poprimio kultni status.
Novi primitivizam se razvio u vrijeme kada su se na jugoslavenskoj muzičkoj sceni pojavili novi val i punk, a Sarajevo je tokom prve polovine 1980-ih dobilo jednu od najaktivnijih omladinskih muzičkih scena u zemlji. Pripadnici pokreta prihvatili su pojedine elemente tadašnjih novih muzičkih pravaca, ali su ih kombinovali sa specifičnim sarajevskim humorom, lokalnim govorom i motivima svakodnevnog života. Na taj način nastao je prepoznatljiv oblik kulturnog izraza koji se razlikovao od tadašnjih dominantnih trendova u popularnoj kulturi.[3][4]
Naziv "Novi primitivizam" korišten je ironično, kao parodija na nazive i ideje različitih savremenih umjetničkih i kulturnih pokreta. Umjesto približavanja tadašnjim evropskim kulturnim trendovima, njegovi protagonisti naglašavali su lokalno iskustvo i svakodnevni život Sarajeva. Posebno mjesto imali su likovi i situacije preuzeti iz mahalskog i uličnog života, koji su kroz humor i pretjerivanje postajali dio popularne kulture.
U muzičkom izrazu posebno se isticala grupa Zabranjeno pušenje, čiji su tekstovi često opisivali događaje, ljude i društvene pojave iz svakodnevnog života. Sličan pristup koristili su i Elvis J. Kurtović & His Meteors, dok je Bombaj štampa kombinovala muzički izraz sa humorom i scenskim nastupom. Muzička scena povezana s Novim primitivizmom bila je dio šireg sarajevskog novog vala i predstavljala je jedan od njegovih prepoznatljivih oblika.[5]
Važnu ulogu u širenju pokreta imala je Top lista nadrealista. Program je u početku emitiran na radiju, a kasnije je prenesen i na televiziju. Njegovi autori koristili su kratke skečeve, parodiju, apsurd i društvenu satiru. Teme su često bile povezane sa svakodnevnim životom, politikom, administracijom i međuljudskim odnosima. Specifičan humor programa omogućio je da lokalni sarajevski način izražavanja postane poznat i publici izvan Sarajeva.[6][7]
Tokom sredine 1980-ih popularnost protagonista Novog primitivizma značajno je porasla. Muzičke grupe počele su nastupati širom Jugoslavije, a Top lista nadrealista dobila je širu televizijsku publiku. Time je pokret prerastao okvire sarajevske omladinske scene i postao prepoznatljiv fenomen jugoslavenske popularne kulture. Razvoj pokreta bio je povezan i sa različitim kontroverzama. Posebnu pažnju izazvala je afera nakon nastupa Zabranjenog pušenja u Rijeci 1984, kada je Nele Karajlić tokom problema sa pojačalom izgovorio "Crk'o maršal". Izjava je protumačena kao aluzija na Josipa Broza Tita i izazvala je reakcije u tadašnjim jugoslavenskim medijima. Nakon toga grupa je kroz pritiske izgubila dio ranije podrške (medijske i koncertne), a slučaj je postao jedna od najpoznatijih kontroverzi povezanih s Novim primitivizmom.[8]
U drugoj polovini 1980-ih pojedini protagonisti i projekti povezani s pokretom krenuli su različitim pravcima. Neke grupe ostvarile su veliki komercijalni uspjeh i postepeno se udaljile od prvobitne novoprimitivističke estetike. Istovremeno je Top lista nadrealista nastavila djelovati kroz različite radio i televizijske formate. Pokret je krajem decenije izgubio raniju organizacijsku povezanost, ali su njegovi protagonisti nastavili djelovati u muzici, televiziji, filmu i drugim oblicima popularne kulture.
Novi primitivizam ostao je vezan za sarajevsku i jugoslavensku popularnu kulturu 1980-ih. Nakon slabljenja pokreta krajem decenije, njegovi protagonisti nastavili su djelovati u muzici, televiziji, filmu i drugim oblastima popularne kulture. Projekti povezani s pokretom nastavili su biti prisutni u javnosti i nakon raspada Jugoslavije.
Reference
[uredi | uredi izvor]- ↑ "New Primitivism". Aesthetics Wiki (jezik: engleski). Pristupljeno 22. 2. 2026.
- ↑ "New Primitivism".
- ↑ Univerzitet u Zenici. Filozofski fakultet. ISBN 2637-2088. 2021. Zbornik radova (O vremenu prošlom: Muzika novog vala u Sarajevu 1978-1984; Sead S. Fetahagić). Str. 129.
- ↑ Nassif, Madeline. "Sarajevo Punk Scene: The New Primitives and New Partisans · Cities & Scenes · Yugoslav Punk". yugoslavpunk.omeka.net. Pristupljeno 23. 8. 2026.
- ↑ Dr. Nele Karajlić in the Framework of the "New Primitives". Borislava Vučković, 15. 2. 2017 / 1. 6. 2017.
- ↑ "Top lista nadrealista & Nadreality Show | HKW Haus der Kulturen der Welt". HKW. Pristupljeno 23. 8. 2026.
- ↑ "Top Lista Nadrealista". EVA International (jezik: engleski). Pristupljeno 23. 8. 2026.
- ↑ Top lista nadrealista kao medijski fenomen subkulturnog razvoja Sarajeva i njen utjecaj na recipijente. Erol Handžar, Fakultet političkih nauka u Sarajevu (Odsjek Komunikologija). Univerzitet u Sarajevu. Master Teza. Sarajevo, oktobar, 2020.
