Edukira joan

Baigorri

Wikipedia, Entziklopedia askea
Artikulu hau Nafarroa Behereko udalerriari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Baigorri (argipena)».
Baigorri
 Nafarroa Beherea, Euskal Herria
Donostei eta Baigorri auzoek Okozeko bidetik

Bandera


Armarria

Mapa
Kokapena
Herrialdea Euskal Herria
Lurraldea Nafarroa Beherea
EskualdeaBaigorri-Ortzaize
Administrazioa
Estatua Frantzia
Eskualdea Akitania Berria
Departamendua Pirinio Atlantikoak
ElkargoaEuskal Hirigune Elkargoa
BarrutiaBaiona
KantonamenduaEuskal Mendialdea
Izen ofiziala Saint-Étienne-de-Baïgorry
Auzapeza
(2014-2026)		Jean-Michel Koskarat
(Euskal Herria Bai)
Posta kodea64430
INSEE kodea64477
Herritarrabaigorriar
Kokapena
Koordenatuak43°10′30″N 1°20′47″W / 43.175°N 1.3464°W / 43.175; -1.3464
Azalera69,44 km2
Garaiera146-1049 metro
Distantzia10,9 km (Donibane Garazitik)
Demografia
Biztanleria1.480 (2018:  −13)
alt_left 804 (%51,6) (%48,4) 753 alt_right
Dentsitatea21,99 biztanle/km²
Zahartzea[1]% 26,55
Ugalkortasuna[1]‰ 44,51
Ekonomia
Jarduera[1]% 71,7 (2011)
Desberdintasuna[1]% 5,77 (2011)
Langabezia[1]% 3,62 (2013)
Euskara
Euskaldunak% 53,74 (2010)
Erabilera% 21,43 (2011)
Datu gehigarriak
SorreraXI. mendea
Webguneawww.baigorri.eus

Baigorri[2][a] Euskal Herriko udalerri bat da, Nafarroa Beherea lurraldean, Baigorri-Ortzaize eskualdean, Donibane Garazi hiriburutik 10,9 kilometrora. Altuera 146 eta 149 metro artekoa da, eta 69,44 km²-ko azalera du. 2018an, 1 480 biztanle zituen.

Bertako biztanleak baigorriarrak dira.

Baigorriko ibarreko eta Baigorri-Ortzaize eskualdeko hiriburua da, teknikoki Baigorri herria den arren. Gainera, Baigorriko Bizkonderriko hiriburua izan zen baldintza berean.

Izena

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Baigorri beste hizkuntza batzuetan ere ezagutzen da, hala nola:

Gainera, toponimoa hainbat modutan agertu da historian zehar:

  • Vallis que dicitur Bigur (980)[5]
  • Beguer (1238)[5]
  • Beigur (1238)[5]
  • Baigur (1238)[5]
  • Baigorrie (1238)[5]
  • Sanctus-Stephanus de Bayguerr (1335)[6]
  • Sant-Esteban (1513)[7]
  • Baygorri (1650)[5]
  • Thermopile (1793)[8]

Etimologia

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Baigorri toponimoa izen gardena da: bai ("ibai") (cf. Baia (ibaia)) eta gorri hitzen arteko elkarketa da. "Ibai gorria" uler liteke, Urepeleko Errobi ibaiak udalerritik igarotzean hartzen duen koloreari erreferentzia eginez.[9]

Irudi luke frantses eta okzitanierazko izenak, Arrosa edo Donamartiri bezalako beste kasu batzuetan bezala, tokiko santuaren (kasu horretan, Done Eztebe) eta euskal izen tradizionalaren (kasu honetan, Baigorri) elkartzetik datozela. Hala ere, hori ez da guztiz egia. Udalerria osatzen duten herriguneen garapenarekin, Donostei eta Baigorriko hiriguneek bat egin zuten, gaur egungo herri barnea sortuz. Horregatik, izen konbinatu bat sortu zen: Donostei-Baigorri (frantsesera Saint-Étienne - Baigorri eta okzietanierara Sent Estève - Baigòrri egokitua). Ondoren, izena lehen aipatutako beste kasuekin parekatu zen, de preposizioa gehituz.

Geografia

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Baigorri Baigorriko ibarrean dago.

Mugakideak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Mapa
Baigorri eta ondoko udalerrien arteko muga administratiboak.

Sarbideak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Baigorritik Ortzaizeraino autobusez joan daiteke, han Baionako aldirietako geltokia dago. Udalerria antzinako RN 648 eta RN 648a errepideek zeharkatua da, egun RD 15 eta RD 948 direnak.

Klima

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

CNRSk 2010ean egindako Joly ikerketaren arabera, udalerriak klima ozeaniko aldatua du[10]. Köppen-Geiger sailkapenaren arabera, Cfb motakoa da: klima epela, uda freskoa, sasoi lehorrik gabe[11]. Météo-Franceren 2020ko tipologiaren arabera, udalerria mendiko klima du, eta Pirinio Atlantikoetako klima-eskualdean kokatuta dago (ezaugarri nagusiak: prezipitazio handiak (>1200 mm/urte) urte osoan; negu oso epela (7,5 °C lautadan), haize ahulak)[12]. RE2020 araudiaren arabera, eraikuntza berrietarako, udalerria H2c zonan dago[13].

1971-2000 aldiko batez besteko urteko tenperatura 13,4 °C-koa da, 12,3 °C-ko anplitude termikoarekin. Urteko batez besteko prezipitazio-metaketa 1772 mm-koa da, urtarrilean 12,7 euri-egun eta uztailean 9,1 egun izanik[10]. 1991-2020 aldirako, hurbilen dagoen Météo-France estazioa Banka udalerrian dago, 5,6 km-ra, eta bertan neurtutako batez besteko urteko tenperatura 13,7 °C-koa da eta prezipitazio-metaketa 1794,1 mm-koa delarik[14]. Estazio horretan erregistratutako tenperatura maximoa 42,6 °C-koa da, 2003ko abuztuaren 4an lortua; tenperatura minimoa, berriz, -13 °C-koa da, 1956ko otsailaren 11an lortua[oh 1][14].

    Datu klimatikoak (Irulegi, 1981-2010)    
 Hila   Urt   Ots   Mar   Api   Mai   Eka   Uzt   Abu   Ira   Urr   Aza   Abe   Urtekoa 
Erregistraturiko tenperatura maximoa (°C) 24.8 27.0 30.0 32.6 35.0 40.0 41.0 42.0 39.2 34.0 27.0 26.0 42
Batez besteko tenperatura maximoa (°C) 11.9 12.9 15.6 17.1 20.8 23.7 25.9 26.2 24.4 20.5 15.2 12.5 18.9
Batez besteko tenperatura (ºC) 7.5 8.0 10.3 11.7 15.2 18.2 20.3 20.5 18.3 15.3 10.6 8.3 13.7
Batez besteko tenperatura minimoa (°C) 3.0 3.2 5.0 6.4 9.7 12.7 14.7 14.8 12.3 10.1 6.0 4.0 8.5
Erregistraturiko tenperatura minimoa (°C) -15.4 -10.5 -9.5 -3.2 -0.2 2.8 5.8 4.0 2.0 -2.5 -8.5 -9.8 -15.4
Batez besteko prezipitazioa (mm) 146.0 129.8 124.7 139.3 106.9 77.0 65.6 76.1 92.5 112.1 164.8 153.4 1398.2
Prezipitazio maximoa 24 ordutan (mm) 96.7 115.5 128.9 78.8 70.1 66.2 103.2 80.3 69.3 88.1 124.1 110.2 128.9
Iturria: Frantziako klimatologia zerbitzua[15]

Hidrografia

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Baigorri Errobiko ibaiadar Urepeleko Errobik eta bere ibaiadarrek zeharkatua da:

  • Gernieta erreka
  • Bihuntzegiko erreka, baita haren ibaiadar Herauneko erreka ere
  • Lespars erreka
  • Zahaztoi erreka, baita haren ibaiadar Abraku eta Zargarai errekak ere
  • Beletxiko erreka, baita haren ibaiadar Herraukiko eta Tihistako errekak ere
  • Aparaineko erreka
  • Lixketako erreka
  • Latxarrako erreka
  • Herateko erreka
  • Nekaitzeko erreka, baita haren ibaiadar Marmarako erreka ere

Orografia

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

GR 10ek, Pirinioak mendebaldetik ekialderantz zeharkatzen dituen ibilbide luzeak, herria zeharkatzen du. Sarbidea da, Iparla zeharkatuz, Bidarrairaino.

Hona hemen udalerriko mendi nagusiak:

Auzoak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Historia

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Lamotainpareta dagoen tokian, eremu protohistoiriko bat dago, harrizko parapetoen barruti batekin, inguru hau, goiz populatua egon zela adierazten duena.

Erdi Aroa

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

1020an, Gaskoniako dukea zen Antso VI.a Gilen Gaskoiniakoak Baigorriko ibarraren subiranotasuna Nafarroako errege zen Antso III.a Gartzeitzeri eman zion, jasotako mesede baten esker onez. Errege berak 1033an nafar koroari erantsia 1033an eta Baigorriko Bizkonderria sortu zuen, Baigorrin hiriburuarekin, eta kontrola Gartzea Lopitzeri eman zion, Eneko Lopitz Bizkaiko kondearen anaiari. 1253an, Tibalt II.a Nafarroako erregeak Doneztebe elizako patronatua Orreagako patronatuari eman zion.[16]

Baigorriko jaunak Nafarroako erregearen zerbitzupean bereizi ziren batailadore handi gisa. Askori Nafarroako Erresumako hainbat eskualdetan funtzionario postuak eman zitzaizkien eta beste hainbesteri errege gazteluetako alkateak eman zitzaizkien, bereziki Luzaide eta Amaiurrekoak. Merinoak eta Nafarroako Gorteetako ordezkariak ere izan ziren.[17]

1391n Baigorriko Bizkonderria herri hauek osatzen zuten: Donostei-Baigorri (hiriburua), Anhauze, Sorhoeta, Donostei, Lasa, Irulegi, Urdoze, Leizparze, Okoze, Otikorene, Gernieta eta Azkarate.[18]

XII. mendean, Lope II Enekoitzek, Baigorriko Bizkondeak, Oztibarreko lurraren errentak jasotzen zituen, eta horietako batzuk Haranbeltzeko prioratoari ematen zizkion, baita zenbait lur ere. XIII. mendean Bizkonderria bi zatitan banatu zen. Izan ere, Frantzisko Semenetz Baigorriko Bizkondearen semeak, lehen ezkontzetan Caupenne batekin ezkondua, herentziaz lehiatu ziren.

Erregeek, Felipe III.a Nafarroakoak eta Joana II.a Nafarroakoak, Bizkonderriaren erdia eman zioten haietako bati, Nafarroa andreari, Brun de Till jaunarekin ezkondua, eta, bestea, beste semeari. Bi zati horiek XV. mendean elkartu ziren berriro.[19]

Nafarroako konkista

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Fernando Katolikoak Nafarroa Garaia kendu zionean, Baigorriko Bizkondeek leial segitu zuten beren legezko subiranoekin, baina beren jarduerak Bearnera eta Nafarroa Behereko lurretara desbideratu ziren. Gracian Etxautzkoa, Lautrecekin batera, Italiako kanpainara joan zen; geroago, Henrike II.a Espainiakoaren gortean kargu bat izan zuen. Antton Etxaultzkoa semeari zor zaio Bizkaiko jurisdikzioaren haranetik Garaziko Gortearen haranera igarotzea, administrazio judizial zibil eta kriminalari dagokionez (1564), botere feudalaren haranaren emantzipaziorako urrats garrantzitsua.[20]

Gaztelarren aurka borrokatu zuen, baita erlijio gerretan ere, Erreformaren arerio nagusietako bat izan baitzen. Horregatik, Lüküzeko eta Armendaritzeko jaunak buru zituzten katolikoekin kausa komuna egin zuen, baina 1570ean men egin zuen. Hurrengo matxinada katolikoa gertatu zenean, Antton erreginari leial mantendu zitzaion eta, geroago, Henrike III.a Nafarroakoa eta IV.a Frantziakoaren konfiantzazko gizona izatera iritsi zen, 1573an eta 1583an espainiar gortera bidali zuena, zenbait kudeaketa egiteko.

Etxautzeko Bizkondea Labetzeko jaun, Saillejuzaneko jaun, Santiagoko ordenako zaldun, ganbera-aitoren seme, Nafarroako kapitain eta Bearneko seneskal handi izatera ere iritsi zen. Bertrand Etxautzkoa, Anttonen semea, Baionako apezpiku izendatu zuten 1593an. Frantziako kapilau handi, Tourseko artzapezpiku eta erregearen ordenen komendadore izendatua, Etxautz Luis XIII.a Frantziakoa eta Maria Mediciren konfiantzazko gizona izan zen, nahiz eta Richelieu kardinala, denbora batez bere laguna izan zena, ez zen oso abegikorra izan.[16]

Horren ondoren, XVI. mendean giro gatazkatsua bizi izan zuen, Gaztelako Erresumak Nafarroako erresuma lotu ondoren Erroibar eta Baigorriko ibarra arteko borrokengatik. Hori Sorogainibarren edo Kintoan islatu zen: bertan lurren jabetza ospatzen zen.

Frantziako Iraultza

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

1789ko Frantziako Iraultzaren ondoren, Baigorriko udalerria mugimendu iraultzailearen aurka agertu zen hasieran. 1790eko martxoaren 4ko Legeak Frantziako departamenduak eta barrutiak sortu zituen. Era horretan, Ipar Euskal Herriak eta Biarnok Pirinio Apalak edo Behe Pirinioak edota Pirinio Behereak izeneko departamendua sortu zuten. Ipar Euskal Herrian hiru barruti sortu zituen: Maule, Donapaleu eta Uztaritze. Lapurdin egindako gehiegikeriak zirela eta egoitza Uztaritzetik Baionara aldatu zuten.[21]

1790eko azaroaren 13ko dekretu batek, etekinen errenten zerrenda gordailatzeko agindu zien eliz onuradunei. Udalak, erretorea, ordena indiskretua jendaurrean ezagutzera ematetik salbuetsi zuen, eta bereziki interesdunei jakinarazteko baimena eman zion. 1791ko hasieran, departamendu administrazioak, Harismendiri, bere auzapeza funtzioak baliogabetu zizkion, eta egoera aldatu egin zen. Herriko erretoreak, Pierre Casadevant donibanegaraztarrak, Frantziako Iraultzako I. konstituzioaren zina egiteari uko egin zion, postua 1792ko iraila arte mantenduz. Udal iraultzaile berriak kementsu ekin zion ezjakintasunari aurre egiteari. Horretarako, 1795eko abenduan, bi eskola jarri zituen, bata plazan eta bestea Lezpartze auzoan. Hurrengo urteko maiatzaren 9an beste lau ezarri zituen haurrei irakurtzen irakasteko; bata presbiterio zaharrean ireki zen, bigarrena Etxautzen, hirugarrena Anhauzen eta laugarrena Azkaraten.[22][23]

Konbentzioaren Gerran, 1793ko ekainaren 22an, Baigorriko biztanleek gidatutako tropa frantziarrak Izpegi lepoko postua konkistatzea lortu zuten, baina espainiar soldaduek berehala baztertu zituzten.[24]

Direktorioak izenen aldaketa bultzatu zuen, iraultzaileak izan zitezen. Horrexegatik hainbat udalerriek euren izenak aldatu zituzten, "termino iraultzaileak" erabiliz 1795ean. Baigorriko kasuan, Thermopyles izenera jarri zen, Termopiletako gudua gogoratzeko: hor, Atenas eta Esparta greziar polisak, persiar aurrerapenaren aurka borrokatzeko elkartu ziren, K.a. I. mendean.[25]

Napoleondar Gerrak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Napoleondar Gerretan, Baigorri eta Bidarraiko biztanleak Arthur Wellesley Wellingtongo Dukearen aurka agertu ziren, honek 1814an honako aldarrikapen hau zuzendu zien arte:

« Bidarrai eta Baigorri herrietako herritarren jokabideak izugarrizko irudipena eragin dit; bera ez da herrialdeko beste biztanle guztiena bezalakoa, eta ez dute eskubiderik egiten dutena egiteko. Gerra egin nahi badute, armadaren ilaretan sar daitezela; baina nik ez diet utziko txandaka biztanle atseginen eta soldaduen papera jokatzen. Etxean lasai badaude, inork ez ditu molestatuko; aitzitik, nire armadak okupatzen dituen herrialdeko gainerako biztanleak bezala babestuko dira. Jakin behar dute nik herrialdean sinatu nituen konpromiso guztiak bete ditudala, baina ohartarazi nahi dizuet, gerra egin nahi badute, etxetik irten eta soldadu egin behar dutela; ezin dutela herri horietan jarraitu. »

Aldarrikapen hori euskaraz eta frantsesez argitaratu zen. 1881eko apirila eta maiatzean, herri horretako agintariek eta biztanleek, Francisco Espoz Minako gerrillari taldearen erasoaldi baten beldur, babes neurriak hartu zituzten eta garda nazionalen konpainia batzuk etorrarazi zituzten. 1813ko uztailaren 1eko agindu prefektoral baten bidez, garda nazional sedentarioa antolatu zen Donibane Garaziko, Baigorriko, Iholdiko eta Donapaleuko kantonamenduetan, segurtasun neurriak hartzeko frantziar armadaren sarrera desantolatuaren eta etsaien gertutasunaren aurrean; hilabete honetan bertan garda nazionalak etsaiarekin hainbat liskar izan zituen.[26]

Nafarroa Behereko erasoaldia uztailaren 23an hasi zen eta garda nazionalak errekonozimendu operazioetan eta mugako lehen borroketan parte hartu zuen. Biktimak izan ziren, eta, gainera, zaurituak azkar zaindu zituzten. Urte honetako azaroaren 30ean, Espozen soldaduek, udalerri honen norabidean eraso zuten, baina, defentsa on bati esker, garaituak izan ziren, eta erretiratu egin behar izan zuten, aurkitzen zituzten komunetan lapurtuz.

Handik bi astera, 2 000 espainiar erasora itzuli ziren, baina oraingoan benetako inbasioa zen; Baigorriko 300 gizonek amore eman behar izan zuten, kopuruz gutxiago zirelako, eta ez etsaiari aurre egin gabe. Abenduaren 16an, eguerdian, inbaditzaileak hartu zuen udalerria, eta gehiegikeriak eta lapurretak egin zituen herrian. Hori dela eta, biztanle askok Donibane Garazira emigratu zuten.[27]

1814ko urtarrilaren 12an Harispe jenerala bere tropekin Baigorrira iritsi zen, non Espozen banaketa aurkitu zuen, eraso egin zion eta bi armadek oso borroka bortitza egin zuten. Harisperen soldaduek, ekintza pertsonalki zuzentzen zuen bere jeneralak asaldaturik, etsaia garaitu eta Baigorri hartu zuten. Biztanleriaren zati handi batek operazio militarrean parte hartu zuen. Urte bereko otsailaren 14an, Baigorriko ibarra berriro inbaditu zuten, oraingoan ere herritarren aurkako gehiegikeria ugari eginez.

Nazien okupazioa

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

1940ko ekainaren 22an, Frantzia bi eremutan banatu zen: bata Wehrmachten mendekoa eta bestea Vichyko gobernuak administratua. Baigorriko ibarra Hirugarren Reichako administrazioari esleitu zitzaion. Demarkazio-linea ibarraren ekialdean egon zen, Arnegi eta Donibane Garazi artean.[28]

XX. mendea

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

XX. mendean zehar, nahiz eta aurrekariak XIX. mendearen erdialdean gertatu, Baigorriko gazte asko beren etxeak uzten hasi ziren Amerikara, batez ere Estatu Batuetara, bizitzera joateko, haietako bat Jean Esponda artzaina izan zen, eta horrenbeste euskaldun AEBetara erakarri zituen, non "Euskaldunen errege" izen eman baitzioten. Joera hori ez zen bukatu 1970eko hamarkadara arte, nahiz eta populazioa 2 500 biztanletik 1 800 biztanlera igaro zen.

1980ko hamarkadatik aurrera, kultura berritu zen. Euskal nortasuna, ordu arte, Frantziak lausotu eta gutxietsi egin zuen, eta, orain, bertako biztanleen harrotasuna da. Liskar politiko handiak ere izan ziren, bereziki Iparretarrak talde armatua zela eta, 1990eko hamarkadan pixkanaka gutxitzen hasi ziren. Artean, biztanleria 1 600 biztanle inguruan egonkortu zen, eta nekazaritza-mundua kalitatezko ekoizpena lehenesten hasi. Horrela, udalerria Irulegiko arnoan eta Ossau-Irati gaztan dago, eta arrain-hazkuntza eta nekazaritza ekologikoa garatzen dira.[29]

Demografia

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
1793 1800 1806 1821 1831 1836 1841 1846 1851 1856 1861 1866 1872 1876 1881 1886 1891 1896 1901
3496 2411 2856 2876 3465 3380 3266 3256 3082 2760 2600 2521 2367 2451 2392 2343 2343 2280 2414
1906 1911 1921 1926 1931 1936 1946 1954 1962 1968 1975 1982 1990 1999 2006 2011 2016 2018
2355 2627 2254 2370 2208 2174 2164 2117 2181 2022 1783 1691 1565 1525 1602 1585 1487 1480

BiztanleriaUrtea1000150020002500300035001750180018501900195020002050BiztanleriaBiztanleriaren eboluzioa Datu hauek Wikimedia Commonsetik eskuratu dira. Aldaketarik behar izanez gero, han egin dezakezu. 1962 eta 1999 artean kontatze bikoitz gabeko biztanleria; hortik aurrera, udalerriko biztanleria. Iturriak: Ldh/EHESS/Cassini 1999ra arte. 2006tik aurrera INSEEren datuak.

Biztanleria-piramidea 2022
Guztira: 753 gizon, 804 emakume
%GizonakAdinaEmakumeak%
0.00
 
95+
 
1.24
0.00
 
90-94
 
2.49
3.98
 
85-89
 
3.11
6.64
 
80-84
 
5.60
5.31
 
75-79
 
3.11
9.43
 
70-74
 
3.11
7.30
 
65-69
 
7.59
3.32
 
60-64
 
11.32
8.76
 
55-59
 
8.83
7.30
 
50-54
 
5.60
9.43
 
45-49
 
5.60
6.64
 
40-44
 
8.21
5.31
 
35-39
 
4.35
1.99
 
30-34
 
4.98
3.32
 
25-29
 
3.73
2.66
 
20-24
 
3.11
4.65
 
15-19
 
3.73
3.32
 
10-14
 
3.73
5.31
 
5-9
 
4.98
5.31
 
0-4
 
5.60
Iturria: INSEEren datuetatik eratorritako grafikoa. Biztanleria txikia duten herrietako biztanleria borobildu da bertan eskainitako zenbakietan oinarrituta[30].

Familiak eta etxeguneak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

2023 erroldaren arabera, Saint-Étienne-de-Baïgorry udalerrian 1.499 biztanle zeuden eta 711 elkarbizitza unitate[oh 2], hau da, 2,11 lagun elkarbizitza unitate bakoitzeko (Metropolitar Frantzian 2,13). Talderik handiena kide bakarreko elkarbizitza-unitateak ziren (% 40,2), Frantzia metropolitarreko batez bestekoaren gainetik (% 39,2).[32]

1.499biztanle
711elkarbizitza-unitate
2,11lagun elkarbizitza-unitateko
434familia
Udalerria
% 24
% 29
% 40
Metropolitar Frantzia
% 24
% 26
% 10
% 39
Bikotea seme-alabekinBikotea seme-alabarik gabe etxeanGuraso bakarrekoakKide bakarrekoaBestelakoak

Udalerrian 434 familia zeuden, eta horien artean etxean seme-alabarik ez zuten bikoteak ziren ugarienak (207). Guraso bakarreko 55 familietatik 40etan ama zen guraso bakarra. 251 familiek ez zuten 25 urtetik beherako seme-alabarik etxean. 85k seme-alaba bakarra zuten etxean, 74k bi, eta 24k hiru edo gehiago. Seme-alabadun 173 bikoteetatik 10tan (% 5,8) seme-alabaren bat bikotekide baten aurreko harreman batekoa zen.[32]

207
173
55
Bikotea seme-alabarik gabeBikotea seme-alabekinGuraso bakarra
25 urtez azpiko seme-alabarik ez etxean251
Seme-alaba bat85
Bi seme-alaba74
Hiru seme-alaba24
Lau edo gehiago0

15 urte edo gehiago zituzten 1.316 biztanle zeuden. Horien artean 15-24 urtekoen % 5,4 bizi zen bakarrik eta 80 urte edo gehiagokoen % 25,9. Bikotean bizitzea ohikoagoa zen talde guztietan, 25-39 urteko taldean jotzen zuen gailurra (% 68,0). 80 urte edo gehiagoko 170 biztanleetatik 135 baino ez ziren elkarbizitza-unitateetan bizi; gainerako 35 kolektibitateren batean.[32]

Bakarrik bizi da
15-24% 5
25-39% 16
40-54% 19
55-64% 26
65-79% 28
80 +% 26
Bikotean bizi da
15-24% 9
25-39% 68
40-54% 67
55-64% 67
65-79% 61
80 +% 35

15 urte edo gehiagoko biztanleen % 40,3 ezkonduta zegoen, eta beste % 17,3 bikotean bizi zen ezkondu gabe (% 11,8 izatezko bikotean eta % 5,5 PACS bidez lotuta). % 26,2 ezkongabeak ziren, % 10,9 alargunak eta % 5,2 dibortziatuak.[32]

Ezkonduta% 40,3
Ezkongabea% 26,2
Izatezko bikotean% 11,8
Alarguna% 10,9
PACS bidez lotuta% 5,5
Dibortziatuta% 5,2

Elkarbizitza-unitatearen erreferentziazko pertsonaren lanbide-kategoriari dagokionez, nagusiak hauek ziren: erretiratuak (% 39,2), enplegatuak (% 14,2), eskulangileak (% 12,1), artisau, merkatari eta enpresa-buruak (% 9,8). Talde nagusia (erretiratuak, % 39,2) Pirinio Atlantikoak departamenduko batez bestekoaren (% 34,1) gainetik dago. 40 elkarbizitza-unitatetan nekazari bat zen erreferentziazko pertsona (% 5,6).[32]

Udalerria
% 10
% 8
% 14
% 12
% 39
Pirinio Atlantikoak
% 11
% 16
% 15
% 12
% 34
Metropolitar Frantzia
% 13
% 16
% 15
% 14
% 30
NekazariakArtisau, merkatari eta enpresa-buruakGoi-mailako langileakErdi-mailako lanbideakEnplegatuakEskulangileakErretiratuakBestelakoak

Etxebizitza

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

2023 erroldaren arabera, udalerrian 922 etxebizitza zeuden. Horietatik 704 egoitza nagusi ziren, 115 bigarren egoitza edo noizbehinkakoak eta 103 hutsik zeuden. Etxebizitza gehienak etxeak ziren (695), eta apartamentuak gutxi ziren (221). Egoitza nagusietatik 493 beren jabearen bizilekuak ziren, 179 alokairuan zeuden, 0 errenta moderatuko etxebizitza gisa alokatuta eta 32 doan lagata.[33]

922etxebizitza
704egoitza nagusi
695etxe
221apartamentu

Etxebizitza multzoa

704
115
103
Egoitza nagusia (704)Bigarren egoitza edo noizbehinkakoa (115)Hutsik (103)

Etxe mota

695
221
Etxea (695)Apartamentua (221)

Jabetza egoera

493
179
Jabeak (493)Alokairuan (179)Doan lagata (32)

Eraikuntza garaiari dagokionez, 1919 aurretik artean eraikitako egoitza nagusiak ziren ugarienak (213).[33]

Eraikuntza garaia

1919 aurretik213
1919-194560
1946-197091
1971-1990138
1991-200585
2006-2020113

Egoitza nagusien artean gehienek 5 gela edo gehiago zituzten (400). 319 etxebizitzatan berogailu mota "bestelakoa" erabiltzen zen, INSEEk gehiago zehazten ez duena. 533 egoitza nagusik beren aparkalekua zuten: 329 etxebizitzatan auto bakarra zegoen eta 327tan bi edo gehiago.[33]

Gela kopurua

1 gela3
2 gela30
3 gela114
4 gela157
5 gela edo gehiago400

Berogailu mota

77
285
319
Gas sarea (2)Fuel-olioa (77)Elektrizitatea (285)Gas botila (21)Bestelakoak (319)

Aparkalekua eta ibilgailuak

533aparkalekua
329ibilgailu 1
327ibilgailu 2+

Hirigintza

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Tipologia

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Baigorri landa-eremuko udalerria da, populazio-dentsitate txikia edo oso txikia baitu (23 biztanle/km2). Baigorri-Ortzaize eskualdeko hiriburu gisa, nolabaiteko eragina du eskualdeko gainerako udalerrietan; izan ere, Baigorrin denda batzuk daude, hala nola Posta edo bigarren hezkuntzako ikastetxe bat. Hala ere, eragin hori luze gainditu zuen Donibane Garazik, non Nafarroa Behereko hegoaldeko saltoki eta azalera handi gehienak biltzen diren.

Lurzoruaren okupazioa

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Udalerriaren lurzoruaren okupazioa lurraren okupazio biofisikoari buruzko Europako datu-basean islatzen da, Corine Land Cover izenaz ezaguna. Hala, basoak eta ingurune erdi-naturalak azalera osoaren % 76,4 dira, 2018ko datuen arabera. Hamarren pare bat gutxiago dira, 1990ean baino ( % 77,1). Zehazki, % 39,5 zuhaixkak edo belarra dira, % 34,9 basoak, % 13,6 larreak, % 8,5 nekazaritza-eremuak, % 2 landaretza gutxi edo batere ez duten eremuak eta % 1,5 eremu urbanizatuak.[34]

Etxebizitza

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

1990ean 758 etxe zeuden, horietatik 535 lehen etxeak ziren, 86 bigarren etxeak ziren eta 137 hutsik zeuden.[35]

Urtea Etxeak
Lehenak Bigarrenak Hutsiak GUZTIRA
1962 484 19 36 539
1968 485 19 36 540
1975 503 44 36 583
1982 508 128 50 686
1990 535 86 137 758

Ekonomia

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Enplegua

2023 urtean 15-64 urteko 853 biztanleetatik 679 aktibo ziren (% 79,6), horietako 646 lanean (% 75,7) eta 34 langabezian (aktiboen % 5,0).

85315-64 urteko biztanle
% 79,6aktibo
% 75,7lanean
% 5,0langabezia-tasa

Jarduera-tasa: talde bakoitzeko biztanleen artean zenbat diren aktibo (lanean edo langabezian).

15-24 urte% 45,5
25-54 urte% 95,0
55-64 urte% 61,2
Gizonak% 82,7
Emakumeak% 76,7

Langabezia-tasa hezkuntza-mailaren arabera

Titulurik gabe% 10,5
BEPC, brebeta% 0,0
CAP-BEP% 3,6
Batxilergoa% 8,1
Goi-mailako +2% 7,5
Goi-mailako +3/4% 1,9
Goi-mailako +5% 2,3

Marratxo bertikala: udalerriko langabezia-tasa orokorra (% 5,0). Zabalerak eskala finko batean daude (0-% 50), udalerri artean konparagarriak izan daitezen.

174 ez-aktibotik 60 ikasle edo ordaindu gabeko praktiketan ari ziren (% 34,5), 68 erretiraturik zeuden (% 39,1) eta 46 bestelako ez-aktibo ziren (% 26,4).

Ez-aktiboak

% 34
% 39
% 26
Ikasle edo praktikanErretiratuakBestelakoak

Lanbide-kategoria[oh 3]

% 10
% 18
% 13
% 18
% 26
% 16
NekazariakArtisau/merkatariakGoi-mailako langileakErdi-mailakoakEnplegatuakEskulangileak

Udalerrian 563 enplegu zeuden 2023 urtean. Udalerrian bertan bizi eta lan egiten zutenak 646 ziren, beraz udalerria langile-erakarlea da.[oh 4]

563enplegu udalerrian
% 67,1soldatapeko
% 32,7ez-soldatapeko
NekazaritzaIndustriaEraikuntzaMerkataritza/zerbitzuakAdministrazioa/hezkuntza/osasuna

Diru sarrerak

2023 urtean, diru-sarreren mediana 24.390 eurokoa zen.

24.390 €diru-sarreren mediana▼ Dep.: 26.300 €

Etxauzko burdinola herritik 1,5 kilometrora dago hegoalderantz. XVII. mendeko erdialdetik 1785ra arte martxan izan zen.

Udalerriko ekonomia laborantzan dago oinarrituta, Irulegiko arnoaren eskualdean izanik.

[36]
Landu daitekeen azaleraren banaketa
Erabilera Hektarea
Zerealak 60
Laborantza industrialak 2
Lekaleak, loreak -
Mahatsiak 72
Baratzeak -
Beste labore batzuk 170
Belar-azalera 2 365
Erabilitako nekazaritza-azalera 2 668
Animalien errolda
Animala Errolda
Esnetarako behiak 235
Hazteko behiak 497
Behia (guztira) 732
Ahuntza 1 128
Ardia 349
Txerria 12 288
Hegaztiak 4 000

1982ko erroldaren arabera, biztanleria aktiboa 586 pertsonakoa zen, honela banatuta: 175 langile, 240 langile autonomo, 41 ugazaba, 73 profesional eta 57 langile. Guztira 569 langile zeuden sektore hauetan: 116 industrian (% 20), 216 zerbitzuetan (% 38) eta 237 lehen sektorean (% 42).[37]

Politika

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Auzapezak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Hasiera Amaiera Auzapeza Alderdia
1995 2001 Marcel Monlong
2001 2014 Jean-Baptiste Lambert Herritarren Mugimenduaren Aldeko Batasuna
2014 karguan Jean-Michel Koskarat Euskal Herria Bai
falta diren datuak osatu egin behar dira

Hauteskundeak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Baigorriko 2020ko martxoaren 15eko herri bozen emaitzak[38]
Zerrendaburua Zerrenda Lehen itzulia Eserlekuak
Bozak % HK EHE
Jean-Michel Koskarat EH Bai 538 100,00 15 1
Erroldatuak 1 325 100
Abstentzioak 647 48,83
Parte-hartzea 678 51,17
Zuriak eta baliogabeak 140 20,65
Baliodunak 538 79,35
Baigorriko 2014ko martxoaren 23ko herri bozen emaitzak[39]
Zerrendaburua Zerrenda Lehen itzulia Eserlekuak
Bozak % HK EHE
Jean-Michel Koskarat EH Bai 615 53,47 15 4
Jean-Baptiste Lambert UMP 535 46,52 4 1
Erroldatuak 1 384 100
Abstentzioak 203 14,67
Parte-hartzea 1 181 85,33
Zuriak eta baliogabeak 31 2,62
Baliodunak 1 150 97,38

Erakunde publikoak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

2017ko urtarrilaren 1era arte, Azkarate Garazi-Baigorri herri elkargoaren kide zen. Une horretatik aurrera, sortu berria zen Euskal Hirigune Elkargoaren parte izatera pasa zen.[40]

Garraioa

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Euskal Hirigune Elkargoaren esku dagoko Car Express hiriarteko autobus sareak zerbitzatzen du herria. Guztira, bi lineek eskaintzen du zerbitzua.[41]

Kultura

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
2007ko Nafarroaren Eguna Baigorrin

Euskara

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Luis Luziano Bonapartek, 1869an, Baigorriko ibarreko herri guztiak sailkatu zituen, mendebaldeko behe-nafarrera euskalkian, Arberoa eta Ortzaize ibarretan hitz egiten zena.[42]

Koldo Zuazok, 2010ean, Baigorrik nafar-lapurtera euskalkian sailkatu zituen.[43]

Hezkuntza

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Baigorrin hiru eskola primario, bi pribatu eta publiko bat daude: Baigorriko Ama Ikastola (pribatua), Donostei (pribatua) eta Baigorri (publikoa).[44] Lehenengoan, murgilketa euskaraz egiten da, ia eskola guztiak euskaraz, eta beste bietan frantsesa-euskara irakaskuntza elebiduna eskaintzen da, orduen % 50 hizkuntza bakoitzean.[45]

Halaber, bigarren hezkuntzako bi ikastetxe daude: Joan Pujo (publikoa) eta Donostei (pribatua).

Kirola

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Union sportive Baigorri (US Baigorri) 1971n sortutako errugbi taldea da. 2003an desagertu zen Union sportive Garazi (US Garazi) taldearekin bat egin zuenean Union sportive Nafarroa (US Nafarroa) sortzeko. Egoitza soziala Donibane Garazin egon arren, Baigorrin egoitza erantsi bat dago.[46]

Herrian trinketean, ezker paretan eta aire zabalean pilota egiteko aukera dago, auzoetan zehar dauden pilotalekuei esker. Tenperatura oneko egunetan, erreboteko partidetara eta pilotako diziplinara joan daiteke. Izan ere, Zaharrer Segi udalerriko kluba Ipar Euskal Herriko klub onenetakoa da.[47][48]

Jaiak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Ondasun nabarmenak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Baigorriar ospetsuak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Herri senidetuak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Baigorri ondorengo herriekin senidetuta dago:

Irudiak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Oharrak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
  1. ↑ /baiɣoʁi/ ahoskatua (laguntza)
  1. ↑ Estazioko erregistroak 1949ko urtarrilaren 1an eta 2025ko urriaren 2an artekoak dira.
  2. ↑ INSEEren "ménage" kontzeptua (elkarbizitza-unitatea / etxegunea) etxebizitza berean bizi diren pertsonak dira, ahaidetuta egon ala ez. "Famille" kontzeptua (familia), aldiz, elkarbizitza-unitate BATEN BARRUAN dagoen bikote bat (seme-alabekin edo gabe) edo guraso bakar bat da. Kide bakarreko etxegune batek ez du familiarik: hortik dator udalerri bakoitzean elkarbizitza-unitate kopurua familia kopurua baino handiagoa izatea beti.
  3. ↑ Frantziako lanbide-sailkapen ofiziala (PCS) darabil: goi-mailako langileak zuzendariak eta goi-mailako lanbide intelektualak dira (ingeniariak, irakasle unibertsitarioak, medikuak...); erdi-mailakoak irakasleak, teknikariak eta erdi-mailako kudeatzaileak; enplegatuak bulego- eta zerbitzu-langileak (administrazio-langileak, saltzaileak...); eskulangileak eskulanezko lanbideak, kalifikatuak zein ez.
  4. ↑ Atal hau lantokiaren arabera neurtzen da, ez bizilekuaren arabera: udalerriko enplegu kopuruak eta bertako biztanle langileen kopuruak ez datoz bat.

Erreferentziak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
  1. 1 2 3 4 5 Euskal Herriari Begira. Udalbiltza.
  2. ↑ Euskaltzaindia. 122. araua: Nafarroa Behereko herri izendegia. .
  3. ↑ Jobbé-Duval, Brigitte. (2009). Dictionnaire des noms de lieux des Pyrénées-Atlantiques. Archives & Culture ISBN 978-2-35077-151-9. PMC 466662204. (kontsulta data: 2021-05-17).
  4. ↑ (Okzitanieraz) Diccionari toponimic occitan de las Lanas e deu Baish Ador. lo Congrès.
  5. 1 2 3 4 5 6 Orpustan, Jean-Baptiste. (2006). Nouvelle toponymie basque : noms des pays, vallées, communes et hameaux historiques de Labourd, Basse-Navarre et Soule. (Éd. entièrement rev. et corr. argitaraldia) Presses universitaires de Bordeaux ISBN 2-86781-396-4. PMC 72757865. (kontsulta data: 2021-05-17).
  6. ↑ Baionako kapitulua - Archives départementales des Pyrénées-Atlantiques
  7. ↑ José Yanguasek argitaratutako paperak
  8. ↑ Direktorioak bultzatutako izenen aldaketa
  9. ↑ Orpustan, Jean-Baptiste. (2006). Nouvelle toponymie basque : noms des pays, vallées, communes et hameaux historiques de Labourd, Basse-Navarre et Soule. (Éd. entièrement rev. et corr. argitaraldia) Presses universitaires de Bordeaux ISBN 2-86781-396-4. PMC 72757865. (kontsulta data: 2021-05-17).
  10. 1 2 (Frantsesez) Joly, Daniel; Brossard, Thierry; Cardot, Hervé; Cavailhes, Jean; Hilal, Mohamed; Wavresky, Pierre. (2010-06-18). «Les types de climats en France, une construction spatiale» Cybergéo : revue européenne de géographie 501  doi:10.4000/cybergeo.23155..
  11. ↑ (Frantsesez) Dubreuil, Vincent. (2022-02). «Le changement climatique en France illustré par la classification de Köppen» La Météorologie 116  doi:10.37053/lameteorologie-2022-0012..
  12. ↑ (Frantsesez) Le climat en France hexagonale et Corse. .
  13. ↑ (Frantsesez) Réglementation environnementale RE2020. 2020-11-18.
  14. 1 2 (Frantsesez) Station Météo-France « Banca », fiche climatologique. .
  15. ↑ Irulegiko estazioko balio klimatologikoak. Frantziako Gobernua (kontsulta data: 2020-08-24).
  16. 1 2 NOGARET, Joseph: Les châteaux historiques du pays basque français, Baiona, 1934.
  17. ↑ JAURGAIN, Jean de: La Vasconie, Paue, 1902.
  18. ↑ Mérimée datu-basea: Baigorri
  19. ↑ MORET, J. de.: Anales del Reino de Navarra. Tolosa, 1892, t. VI, pp. 141, 264 y 278.
  20. ↑ YANGUAS Y MIRANDA: Diccionario de antigüedades del reino de Navarra. Iruña, 1964.
  21. ↑ (Frantsesez) Collection générale des décrets rendus par l'Assemblée nationale. Tome 1, mai-décembre 1789 / , et sanctionnés ou acceptés par le Roi. 1789-1794 (kontsulta data: 2021-06-12).
  22. ↑ (Frantsesez) Irigaray, Jean. Frantziako Irautza Baigorriko ibarran (I): Nafarroako ibar bat 1789tik 1790ra. .
  23. ↑ (Frantsesez) Etcheverry-Ainchart, Jean. (2003). Baigorriko ibarra Iraultzaren pean. .
  24. ↑ Capdevilla i Subirana, Joan. Historia del deslinde de la frontera hispano-francesa. Instituto Geográfico Nacional, Ministerio de Fomento, Gobierno de España, ub.edu (kontsulta data: 2018-11-25).
  25. ↑ Veyrin, Philippe. (1975). Les Basques de Labourd, de Soule et de Basse Navarre : leur histoire et leurs traditions. Arthaud ISBN 2-7003-0038-6. PMC 2492212. (kontsulta data: 2021-06-12).
  26. ↑ Martín Mas, M. A.. (DL 2005). La Grande Armée : introducción al ejército de Napoleón. Andrea Press ISBN 84-96527-43-3. PMC 803054682. (kontsulta data: 2021-06-12).
  27. ↑ Pope, Stephen. (1999). The Cassell dictionary of the Napoleonic Wars. Cassell ISBN 0-304-35229-2. PMC 59431924. (kontsulta data: 2021-06-12).
  28. ↑ «Armistice 1940, France Allemagne, MJP, université de Perpignan» mjp.univ-perp.fr (kontsulta data: 2021-06-12).
  29. ↑ Xipirons, Tom. «Baigorriko historia» www.baigorry.fr (Baigorriko Herriko Etxea) (kontsulta data: 2021-06-12).
  30. ↑ «Population selon le sexe et l'âge quinquennal de 1968 à 2022 (1990 à 2022 pour les DOM) | Insee» www.insee.fr (kontsulta data: 2026-07-27).
  31. ↑ (Frantsesez) «Naissances de 2008 à 2025» Insee (kontsulta data: Txantiloi:Gaurko data).
  32. 1 2 3 4 5 (Frantsesez) «Couples-Familles-Ménages en 2023» Recensement de la population (INSEE).
  33. 1 2 3 (Frantsesez) «Logement en 2023» Recensement de la population (INSEE).
  34. ↑ «Corine Land Cover» www.statistiques.developpement-durable.gouv.fr (kontsulta data: 2021-06-12).
  35. ↑ INSEE - 1990eko errolda
  36. ↑ Agrikultura Ministerioa. Nekazaritza eta abeltzaintzako errolda orokorra. 1979
  37. ↑ INSEE - 1982ko errolda
  38. ↑ (Frantsesez) «2020ko hauteskudetako Baigorri udalerriko emaitza ofizialak» interieur.gouv.fr (kontsulta data: 2020ko ekainak 28).
  39. ↑ (Frantsesez) «2014ko hauteskudetako Baigorri udalerriko emaitza ofizialak» interieur.gouv.fr (kontsulta data: 2020ko martxoak 21).
  40. ↑ Instituzioaren behar gorria. 2015eko urriaren 11. Argia.com
  41. ↑ (Frantsesez) «Ipar Euskal Herriko TXIK TXAK sarea: garraio publikoaren gorakada handia hilabetean.» France Bleu 2019-10-21 (kontsulta data: 2021-04-22).
  42. ↑ Luis Luziano Bonaparte. Carte des Sept Provinces Basques, montrant la delimitation actuelle de l´euscara, et ses divisions en dialectes, sous-dialectes et varietés, 1863.
  43. ↑ Koldo Zuazo. El euskera y sus dialectos. Alberdania, 2010.
  44. ↑ BAIGORRI - Ikastetxeen zerrenda[Betiko hautsitako esteka]
  45. ↑ Euskara Baigorriko ikastetxeetan - Euskararen Erakunde Publikoa
  46. ↑ (Frantsesez) «US Nafarroa» Fédération Française de Rugby (kontsulta data: 2021-06-12).
  47. ↑ (Frantsesez) «Zaharrer Segi, 2015eko klub onena» SudOuest.fr (kontsulta data: 2021-06-12).
  48. ↑ «Zaharrer Segi» www.zaharrersegi.fr (kontsulta data: 2021-06-12).
  49. ↑ Nafarroa Behereko jaiak
  50. ↑ Mérimée datu-basea: Doneztebe eliza
  51. ↑ Palissy datu-basea: Doneztebe eliza
  52. ↑ Mérimée datu-basea: Etxauzeko gaztelua
  53. ↑ Mérimée datu-basea: Etxauzeko gaztelua
  54. ↑ Mérimée datu-basea: Lizarazu gaztelua
  55. ↑ Mérimée datu-basea: Urdozeko Jauregia
  56. ↑ Mérimée datu-basea: Itze baserria
  57. ↑ Mérimée datu-basea: Makozain baserria
  58. ↑ Mérimée datu-basea: Martinxoloenia etxea
  59. ↑ Mérimée datu-basea: Etxauzko burdinola
  60. ↑ Mérimée datu-basea: Berhoa baserria
  61. ↑ Mérimée datu-basea: Iturraldea baserria
  62. ↑ Mérimée datu-basea: Jokoberro baserria
  63. ↑ Mérimée datu-basea: Zuburia etxea
  64. ↑ Mérimée datu-basea: Germietako San Laurendi eliza
  65. ↑ Mérimée datu-basea: Okozeko San Salbatore eliza
  66. ↑ Mérimée datu-basea: Urdozeko eliza
  67. ↑ Mérimée datu-basea: Andra Mariko eliza
  68. ↑ «Wayback Machine - Nafarroako herri eta hiri senidetuak» web.archive.org (kontsulta data: 2022-05-13).

Ikus, gainera

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kanpo estekak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
"https://eu.wikipedia.org/w/index.php?title=Baigorri&oldid=11311932"(e)tik eskuratuta