Kaxkarot

Kaxkarot martxa Lapurdi eta Nafarroa Behereko dantza ibiltari funtsezkoa da. Kaskaroten pasabidea da, hau da, inauterietako eta zintzarrizko dantzarien (kabalgatak edo tobera mustrak) oinarrizko urratsa. Dantza honen bertsio eta izen ugari daude eskualdearen arabera.  Izendapenak eta aldaerak  Kaxkarot martxak izen desberdinak hartzen ditu herriaren arabera. Lapurdiko inauterietan, Uztaritzen maska dantza deitzen zaio etxez etxe ibiltzen diren kaskaroten urratsari, eta Hazparnen edo Itsasun kaxkarot dantza. Nafarroa Behereko Garazi (Saint-Jean-Pied-de-Port) eta Baigorrin, kabalgaten arribada dantza bolant dantza deitzen da. Luhusoko kabalgatetan, berriz, kaxkarot martxa esaten zaio urrats berari, jakinez bolantak eta kaskarotak zintzarri itxietako bi dantzari mota direla.

Ezaugarriak eta garapena

Martxan zehar, dantzariak korrika eta dantzan doaz. Kaxkarot martxa bolant dantza baino azkarragoa da kaleetan zehar desfilatzeko. Plazara sartzean beti bolant dantza dantzatzen da, eta ondoren muxikoak edo “lauetan erdizka” entrexatak.  Elizaren sarreran eta prozesioan, kaxkarot martxaren piruetak jauzirik egin gabe egiten dira. Zeremonia erlijiosoaren amaieran, berriz, kaxkarot martxa alaiena egiten da plazan. Duela gutxi arte, Nafarroa Behereko herri askotan kaxkarot martxa herriko jaietan plazan bueltaka dantzatzen zen.

Testuinguru errituala 

Kaxkarot martxa oraindik ospatzen da Nafarroa Behereko eta Lapurdiko dozena bat herritan Gorpuzti-egunean (Pesta Berri). Ospakizun horietan, oilarrez mozorrotutakoek eta beste hainbat mozorroek kaxkarot martxaren bertsio berezi bat egiten dute elizaren sarreran eta prozesioan.  Lekornen eta Heletan, le pas du pélerin izeneko pasabide zorrotza irudikatzen da eliza sartzean eta prozesioan. Gerezieta, Donoztiri, Donamartiri, Bidarri, Iholdy eta beste leku batzuetan, berriz, bestelako aldaerak irudikatzen dira.

Inauteriak eta konpartsa 

Lapurdi aldean ez dago eskualde osoa bisitatzen duen talde bakar bat; herri bakoitzak bere taldea antolatzen du, eta inauteri garaian baserriak, etxeak eta auzoak bisitatzen ditu. Zenbait herritan, errondak bi, hiru edo lau asteburu iraun dezake.  Kaskarotak dira Lapurdiko inauterietako pertsonaia nagusiak. Bi makila motz daramatzate, lore ikusgarriko kapelak eta zinta eta apaingarri koloretsuak jantzita. Zortziko taldeetan antolatuta, makil-dantzak, dantza-jauziak, marmutx, xinple, kontra-dantzak, dantza-luzea, fandangoa eta arin-arina dantzatzen dituzte.  Dantzari gazteekin batera, banderari, besta-gorri, ponpier, kotilun-gorri, jaun-andre eta hartzak osatzen dute konpartsa, herri bakoitzean ager daitezkeen maskaratuez gain.

Antzeko tradizioak 

Lapurdi kaskaroten antzeko inauteriak aurki daitezke Gipuzkoako Abaltzisketan, non zapi koloretsuak dituzten zortzi dantzarik makil-dantza egiten duten eta baserriz baserri puska biltzea egiten den. Txantxoak dira, eta akordeoi jotzaile baten laguntzaz dantzatzen dute. Bi pertsonaia laguntzaile agertzen dira: batek sarrera eskobatzen du eta besteak, saskigileak, jasotako elikagaiak biltzen ditu.  Amezketan talai-dantzariek antzeko makil dantza egiten dute aire biziago batekin. Markina-Xemeinen, berriz, inauterietako igandean zahagi-dantza egiten da, herrian zehar ibiltzen dena, hartza eta bere hezitzailea lagun dituela.

Jatorria eta historia 

Itxura guztien arabera, kaxkarot martxa Ipar Euskal Herriko dantza ibiltari zahar baten ondorengoa da. Baionako eta Donibane Lohizuneko artxiboek erakusten dute Erdi Aroaren amaieratik XIX. mendearen erdialdera arte dantzariak pertsona garrantzitsuen pasaiaren karietara aritzen zirela. Garai hartako dantzek gaur egungo kaxkarot martxaren antza handia zuten: bi dantzariren ilarak, galtzetan kuskuta, eta danbolinaren (txirula eta ttunttuna), arrabitaren eta atabalaren erritmoan dantzatzen zuten.

1530ean Baionan agertzen da dantzaren aipamen zaharrenetako bat, Leonor erreginaren omenez egindako emanaldian. Bertan, hogeita hamar dantzarik jantzi koloretsuekin eta instrumentuekin lagunduta dantzatu zuten. Donibane Lohizunen, “crascabylaires” dantzariak agertu ziren 1659ko Mazarinen bisitan eta 1661eko Luis XIV.aren ezteietan. Halako lekukotasun ugari agertzen dira kostaldeko hirietako artxiboetan. Denborarekin, Lapurdi barnealdeko dantzariak Baionara joaten hasi ziren kaxkarot martxa eskaintzera, hiriko aristokraziak beste dantza ofizial batzuk mantentzen zituen bitartean. Gaur egunera arte iraun duen ohitura da Ezpeleta, Uztaritze eta Hazparneko kaxkarotak Baionako kaleetan eskean ibiltzea inauterietan.

Ikerketa eta interpretazioa 

XIX. mendeko idazle eta etnografoek maiz “moresque” edo “mairu dantza” terminoa erabili zuten kaxkarot martxa izendatzeko. Duvoisinek 1841ean toberetan ematen zen “Moresque” dantza aipatzen du, eta XVIII. mendeko Larresoroko ohituretan mairu dantza, dantza luzea eta dantza-jauziak agertzen zirela azpimarratzen du.  Ikertzaile batzuen ustez, baliteke dantza horiek Thoinot Arbeauk aipatutako “danse des Morisques” edo Espainiako “morisca”-rekin lotura izatea. Halaber, adostasun handia dago kaxkarot martxa, bolant dantza, Pesta Berrietako pas ordinaire eta maskaradetako arribada dantzak familia berekoak direla esatean.

Bilakaera 

Bi gerlen artean hasi zen Nafarroa Behereko kabalkadetan bolant dantzaren ordez “martxa” dantzatzen, itxura guztien arabera Faustin Bentaberry Izpurako soinulari eta dantza maisuaren eraginez.  Kaxkarot martxa, bere sinpletasunean, beti izan da garrantzitsua ohorezko dantza gisa. XX. mendearen hasieran, Uztaritzen auzo bakoitzak bere kaxkarot taldea zuen, eta beste auzo batera iristean plaza hartu behar izaten zuen dantza bereziekin. Denborarekin, makil-dantzak eta fandangoak gehitu zitzaizkion.