نمایشنامه
| ادبیات | ||||
|---|---|---|---|---|
 | ||||
| اَشکال عمدهٔ ژانر | ||||
| ژانرهای نثر | ||||
|
||||
| ژانرهای شعر | ||||
|
||||
| ژانرهای دراماتیک | ||||
| تاریخ و فهرستها | ||||
| گفتگو | ||||
 درگاه ادبیات | ||||
نمایشنامه،[۱] پییِس (به فرانسوی: pièce de théâtre) یا تئاترنوشت متنی ادبی است که برای اجرای نمایشی نوشته میشود و معمولاً بر گفتوگو میان شخصیتها، تکگویی یا ترکیبی از هر دو استوار است. بازیگران گفتارهای خود را از روی متن میخوانند یا به خاطر میسپارند و آن را در برابر تماشاگران اجرا میکنند. نویسندهٔ چنین متنی نمایشنامهنویس نامیده میشود.[۲]
نمایشنامه میتواند هم به متن مکتوب و هم، در کاربردی گستردهتر، به اثر نمایشی اجراشده بر پایهٔ آن متن اشاره داشته باشد. برخلاف فیلمنامه که برای تولید اثر سینمایی یا تلویزیونی نوشته میشود، نمایشنامهٔ صحنهای اساساً برای اجرای زنده در حضور تماشاگران طراحی میشود. با این حال، برخی نمایشنامهها بهعنوان آثار ادبی نیز خوانده میشوند؛ برای نمونه، جرج برنارد شاو میان خواندن و اجرای نمایشنامههای خود تمایز چندانی قائل نبود.[۳]
مکان و زمان رخ دادن حوادث و نیز توضیح دربارهٔ صحنه، پیش از یا در میان متن نمایش اهمیت دارند. نمایشنامه ممکن است حالت چهره، شیوهٔ بیان، ورود و خروج بازیگران، صداهای خارج از صحنه و دیگر دستورهای اجرایی را مشخص کند. هر پرده نیز میتواند از چند صحنه تشکیل شود و این تقسیمبندی بخشی از ساختار نمایشنامه را شکل میدهد.
ساختار
[ویرایش | اشتراکگذاری]متن نمایشنامه معمولاً پس از عنوان و نام نویسنده با فهرستی از شخصیتها آغاز میشود که گاه همراه با توضیحی کوتاه دربارهٔ هر شخصیت است. سپس متن به پردهها و صحنهها تقسیم میشود. نمایشنامههای کوتاه ممکن است تنها یک پرده داشته باشند و «نمایشنامهٔ تکپردهای» نامیده شوند.
افزون بر سخنان شخصیتها، نمایشنامه شامل دستور صحنه است. این دستورها میتوانند ورود یا خروج شخصیتها، محل رخداد، چگونگی بیان جمله، حرکت بازیگران، آواز خواندن یا صداهایی مانند رعد را مشخص کنند. تغییر محل رخداد معمولاً با تغییر صحنه همراه است، زیرا ممکن است به جابهجایی دکور یا عناصر صحنه نیاز داشته باشد.
در اپرا، اپرت و برخی انواع تئاتر موزیکال، متن گفتاری و آوازی اثر معمولاً لیبرتو نامیده میشود، اگرچه کارکرد آن تا حدی با متن نمایشنامه مشابه است.
گونهها
[ویرایش | اشتراکگذاری]نمایشنامهها در طول تاریخ در گونهها و شیوههای بسیار متفاوتی نوشته شدهاند. تقسیمبندی سنتی نمایش غربی از یونان باستان به دو گونهٔ اصلی کمدی و تراژدی بازمیگردد، اما در دورههای بعد گونههای دیگری نیز شکل گرفتند.[۴]
کمدی
[ویرایش | اشتراکگذاری]کمدی نمایشنامهای است که معمولاً با هدف ایجاد خنده نوشته میشود و ممکن است از گفتوگوهای شوخطبعانه، موقعیتهای غیرمعمول و شخصیتهای اغراقشده بهره ببرد. کمدی همراه با تراژدی از کهنترین گونههای نمایش در یونان باستان بود. رؤیای شب نیمه تابستان اثر ویلیام شکسپیر از نمونههای شناختهشدهٔ کمدی است.[۵]
فارٍس یا کمدی مضحکه
[ویرایش | اشتراکگذاری]فارس گونهای از کمدی است که بر موقعیتهای بسیار اغراقآمیز، سوءتفاهم، رخدادهای بعید و گاه کمدی بزنبکوب متکی است. کمدی اشتباهات شکسپیر نمونهای از این شیوه بهشمار میرود.
طنز
[ویرایش | اشتراکگذاری]نمایشنامهٔ طنزآمیز با استفاده از خنده و اغراق به نقد مسائل اجتماعی، سیاسی یا اخلاقی میپردازد. بازرس اثر نیکلای گوگول و لسیستراتا اثر آریستوفان از نمونههای شناختهشدهٔ نمایشنامهٔ طنزآمیزند.
کمدی بازگشت
[ویرایش | اشتراکگذاری]کمدی بازگشت در انگلستان پس از بازگشت سلطنت در سدهٔ هفدهم شکل گرفت. این نمایشنامهها اغلب به روابط زن و مرد، ازدواج، میل جنسی و رفتار طبقات اجتماعی میپرداختند و به دلیل صراحت و شوخطبعی خود شناخته میشدند.[۶]
تراژدی
[ویرایش | اشتراکگذاری]تراژدی معمولاً بر تعارضهای شدید، شکست، مرگ یا فاجعه تمرکز دارد. شخصیت اصلی تراژدی ممکن است دارای ویژگی یا تصمیمی باشد که به سقوط او میانجامد؛ مفهومی که در نقد ادبی با عنوان نقص تراژیک شناخته میشود. هملت شکسپیر و دوشس ملفی نوشتهٔ جان وبستر نمونههایی از تراژدی هستند.[۷]
نمایشنامهٔ تاریخی
[ویرایش | اشتراکگذاری]نمایشنامهٔ تاریخی بر شخصیتها یا رویدادهای واقعی تاریخی تمرکز دارد و ممکن است ویژگیهای تراژدی، کمدی یا هر دو را داشته باشد. این گونه بهویژه با نمایشنامههای تاریخی شکسپیر شهرت یافت. شاه جان اثر شکسپیر و دمتریوس اثر فریدریش شیلر از نمونههای آن هستند.[۸]
تئاتر موزیکال
[ویرایش | اشتراکگذاری]در تئاتر موزیکال، گفتوگو، موسیقی، ترانه و رقص در پیشبرد روایت با یکدیگر ترکیب میشوند. ترانهها تنها عناصر تزئینی نیستند و اغلب برای گسترش داستان، معرفی شخصیت یا بیان مضمون اثر به کار میروند. نمایشهای موزیکال ممکن است از طراحی صحنه و حرکات گروهی گسترده نیز بهره ببرند. شرور و ویولنزن روی بام از نمونههای شناختهشدهٔ این گونهاند.
تئاتر شقاوت
[ویرایش | اشتراکگذاری]تئاتر شقاوت با نظریههای آنتونن آرتو پیوند دارد. آرتو به توانایی زبان برای انتقال کامل تجربهٔ انسانی بدگمان بود و بر بدن، حرکت، صدا و تأثیر مستقیم اجرا بر تماشاگر تأکید میکرد. او در پی تئاتری بود که تماشاگر را نه فقط از راه استدلال و گفتوگو، بلکه با تجربهای حسی و جسمانی درگیر کند.[۹]
تئاتر ابزورد
[ویرایش | اشتراکگذاری]تئاتر ابزورد به نمایشنامههایی گفته میشود که بیمعنایی، عدم قطعیت و دشواری ارتباط انسانی را با ساختارهای غیرمنطقی، تکرار، سکوت و تضاد میان گفتار و عمل نشان میدهند. این آثار معمولاً بهجای ارائهٔ پاسخ مستقیم به مسائل فلسفی، خود وضعیت پوچ و ناپایدار را به تجربهای نمایشی تبدیل میکنند. ساموئل بکت، اوژن یونسکو، آرتور آداموف و ژان ژنه از نمایشنامهنویسان مهم این جریان بهشمار میروند.[۱۰]
اصطلاحات
[ویرایش | اشتراکگذاری]واژهٔ «نمایشنامه» ممکن است برای هر متن نمایشی به کار رود، اما در برخی سنتهای نمایشی برای تمایز اثری که عمدتاً بر گفتوگو استوار است از تئاتر موزیکال، از اصطلاح «نمایشنامهٔ غیرموزیکال» نیز استفاده میشود.
«متن نمایش» به نسخهٔ مکتوب اثر اشاره دارد. این متن معمولاً فهرست شخصیتها، گفتوگوها و دستورهای صحنه را دربر میگیرد. در یک نمایشنامه، پرده تا حدی نقشی مشابه فصل در رمان دارد و هر پرده میتواند به صحنههای کوچکتر تقسیم شود.
جستارهای وابسته
[ویرایش | اشتراکگذاری]منابع
[ویرایش | اشتراکگذاری]- ↑ «نمایشنامه» [هنرهای نمایشی] همارزِ «play, drama, theatre»؛ منبع: گروه واژهگزینی. دفتر سوم. فرهنگ واژههای مصوب فرهنگستان. تهران: انتشارات فرهنگستان زبان و ادب فارسی. شابک ۹۶۴-۷۵۳۱-۵۰-۸ (ذیل سرواژهٔ نمایشنامه)
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:پینوشت (رده) - ↑ "Play" (in English). Dictionary.com.
- ↑ "Play" (in English). Dictionary.com.
- ↑ "Origin of Comedy" (in English). TheatreHistory.com.
- ↑ "The Ancient Greek Drama & Theatre History Page" (in English). Archived from the original on 2 مارس 2001. Retrieved 4 سپتامبر 2026.
- ↑ Vernon, P. F. (1962). "Marriage of Convenience and the Moral Code of Restoration Comedy". Essays in Criticism (in English) (4). doi:10.1093/eic/XII.4.370.
- ↑ "The Ancient Greek Drama & Theatre History Page" (in English). Archived from the original on 2 مارس 2001. Retrieved 4 سپتامبر 2026.
- ↑ Saul, Nigel (2006). The Three Richards (in English). A & C Black.
- ↑ Helga Finter و Matthew Griffin (1997). Antonin Artaud and the Impossible Theatre: The Legacy of the Theatre of Cruelty (in English). MIT Press.
- ↑ Esslin, Martin (2001). The Theatre of the Absurd (in English). Knopf Doubleday Publishing.
برای مطالعهٔ بیشتر
[ویرایش | اشتراکگذاری]- دهقانی، بابک، نگاهی به مبانی نمایشنامهنویسی و تحلیل نمایشنامه، ۱۳۹۳، ناشر مؤلف، شابک ۹۷۸۹۶۴۰۴۹۸۰۷۱.
- McLaughlin, Barry; McLaughlin, Buzz. The Playwright's Process. Backstage Books, 1997.
