Baltasar Merino

Baltasar Merino Román

Biografía
Nacemento	6 de xaneiro de 1845 Lerma
Morte	3 de xuño de 1917 (72 anos) Vigo
Actividade
Campo de traballo	Botánica
Ocupación	Xesuíta, botánico e pteridólogo
Orde relixiosa	Compañía de Xesús
Obra
Abreviación dun autor en botánica	Merino
Sinatura
A abreviatura S. J. da súa sinatura significa Societas Jesu (Sociedade de Xesús) .

Baltasar Merino Román, tamén coñecido como Padre Merino, nado en Lerma (Burgos) o 6 de xaneiro de 1845 e finado en Vigo o 3 de xuño de 1917, foi un relixioso xesuíta, reputado meteorólogo, botánico e pteridólogo español.

Traxectoria

Polas súas funcións como sacerdote exerceu a docencia na Habana e en Maryland. En 1880 foi destinado ao Colexio Apóstol Santiago da Pasaxe (Camposancos, A Guarda). Entre outras persoas, deu clase ao matemático e astrónomo Ramón María Aller Ulloa.

O 2 de marzo de 1909 foi un dos membros fundadores da Sección de Santiago da Real Sociedad Española de Historia Natural, da que foi presidente, con outros importantes naturalistas galegos como Antonio Eleicegui, César Sobrado, Armando Cotarelo Valledor, Eugenio Labarta ou José Deulofeu. Foi electo presidente da Sociedad Aragonesa de Ciencias Naturales en 1914 e da Academia Internacional de Xeografía Botánica en 1915.

Relacionouse con varios científicos da súa época, como o botánico Carlos Pau Español e o naturalista Víctor López Seoane.

Meteoroloxía

Foi un dos promotores da rede de estacións pluviométricas de España. Entre 1887 e 1905 dirixiu a estación meteorolóxica do Colexio, instalada en 1880.

A raíz dunha galerna que levou a vida de 120 mariñeiros de Póvoa de Varzim o 27 de febreiro de 1892, propúxose estudar a predición meteorolóxica, publicando no 1983 o Estudio sobre las borrascas en la costa occidental de Galicia, e propoñendo a raíz de dito estudo que as embarcación levasen pequenos barómetros (inventados uns corenta anos antes) para a predición das borrascas.

Interese pola flora galega e os científicos de Galicia

Capa do volume I da Flora descriptiva é ilustrada de Galicia, do P. Merino.

No prólogo do volume I da súa Flora descriptiva é ilustrada de Galicia, Merino di:

Un conxunto de circunstancias fortuitamente aliadas concorreron para poñernos durante quince anos en comunicación coas provincias galegas e en contacto coa súa vexetación. (...) a nosa permanencia no Colexio da Guardia por espazo de vinte e cinco anos aumentaron grandemente as nosas relacións de amizade con pais de familia e alumnos procedentes de moi diversas comarcas deste país (...). Se, pois, algún éxito alcanzamos (...) revisando vastas e variadas extensións de territorio e internándonos en rexións que (...) probablemente non foran exploradas ata agora, débese, confesámolo con inxenua convicción, á cooperación eficaz dos nosos bondadosos amigos, a quen (...) quixéramos nalgunha maneira pagar a débeda de gratitude contraída por nós.

Á intensidade vexetativa reúne tamén o chan galaico unha diversidade de especies non menos copiosa, posuíndo case unha terceira parte das fanerógamas e fibroso-vasculares que poboan ou polo menos se coñecen en toda España. (...)

Se facilitando canto nos é posible o estudo da Flora Galaica logramos recrutar colaboradores ou espertar afeccións latentes que ó seu tempo se convertan no entretemento favorito, xa que non sexa ocupación exclusiva, de varias ou moitas persoas chegará cedo o día en que a nosa Flora se atope entre as rexionais mellor coñecidas de España.

E nas Dos palabras al lector, a xeito de prólogo do volume III:

Lámina de Ranunculus steveni, do P. Merino.

Co presente volume poñemos término ó cumprimento do noso designio, que non foi outro que o de facer unha recensión e describir segundo a limitación dos nosos alcances a poboación vexetal máis complicada e perfecta da rexión galaica. O campo en gran parte, ben pode asegurarse, que queda segado; pero falta aínda espigalo, particularmente nos puntos máis elevados das provincias de Ourense e Lugo. Moitos deses cumes e cristas visitámolos (...) pero quen aspire a coñecer completamente a flora montañesa e subalpina que nelas se desenvolve, é preciso que as recorra con maior detención (...). Isto por desgraza, presumimos, non sucederá en longo tempo se na veciñanza das montañas non se esperta (...) a afección a estes coñecementos (...). E queira Deus que non nos leve a dianteira algún estranxeiro. Viaxabamos hai tres anos polas espesuras dos bosques de Casaio (...) e observamos á beira de varias fontes cascas de ovos e restos de comida. Preguntei ó guía que me acompañaba: que significaban aqueles restos? Hai tres días, respondeume, partiron de Casaio tres franceses (...) [que] saían de madrugada para internarse nestes montes (...) e regresaban ó pobo ó anoitecer; así pasaron preto de quince días. E (...) que viñan buscar aquí? Pois entretíñanse, contestou, en coller bolboretas e animaliños e por certo ó despedirse amosaron que quedaran satisfeitos. O propio é de recear que suceda co que resta por estudar da Flora galaica (...).

Herbario Merino

Artigo principal: Herbario Merino.

Merino enviou á Universidade de Santiago unha gran cantidade de material para a creación dun herbario didáctico coas liñas taxonómicas máis relevantes de Galicia. Coñécese como Herbario Merino o herbario que Merino recolleu nas súas investigacións. Actualmente está diseminado por diversas institucións, conservándose a parte máis importante no Arboretum do Centro de Investigacións Ambientais e Forestais de Lourizán, onde se gardan máis de 10 000 pregos. Outra parte importante encóntrase no Departamento de Botánica da Facultade de Bioloxía da Universidade de Santiago de Compostela constando de 2 028 pregos.

Taxons e abreviatura

Dúas especies aínda detentan oficialmente a denominación binomial e a descrición outorgada por Merino:

• a lamiácea (anxiosperma) Clinopodium menthifolium (1906)
• a polipodial (pteridófita) Homophyllum blechnoides (1898) = syn. Struthiopteris spicant var. spicant

Como engadido, ata 21 especies, subespecies, cruces e variedades se nomearon no seu honor ("=" significa que a imaxe corresponde ó taxon, "~" a un parataxon e ">" a un hipertaxon):

• 
  = Arabis merinoi
  Brassicaceae
• 
  ~ Armeria merinoi
  Plumbaginaceae
• 
  > Cistus × merinoi
  Cistaceae
• 
  ~ Dianthus laricifolius subsp. merinoi
  Caryophyllaceae
• 
  = Euphorbia exigua subsp. merinoi
  Euphorbiaceae
• 
  > Festuca elegans subsp. merinoi
  Poaceae
• 
  = Fumaria agraria subsp. merinoi
  Papaveraceae
• 
  > Laserpitium latifolium subsp. merinoi
  Apiaceae
• 
  = Lavandula stoechas var. merinoi
  Lamiaceae
• 
  ~ Masdevallia merinoi
  Orchidaceae
• 
  = Phragmipedium × merinoi
  Orchidaceae
• 
  ~ Porroglossum merinoi
  Orchidaceae
• 
  > Romulea × merinoi
  Iridaceae
• 
  ~ Rhutelorbus merinoi
  Cicadellidae (Animalia)
• 
  = Sagina merinoi
  Caryophyllaceae
• 
  ~ Saussurea merinoi
  Asteraceae
• 
  = Scaphosepalum merinoi
  Orchidaceae
• 
  ~ Scilla merinoi
  Asparagaceae
• 
  ~ Sciodaphyllum merinoi
  Araliaceae
• 
  ~ Taraxacum merinoi
  Asteraceae
• 
  = Thlaspi alpestre subsp. merinoi

A abreviatura Merino emprégase para indicar a Baltasar Merino como autoridade na descrición e clasificación científica dos vexetais.

Publicacións

• Resumen de las observaciones meteorológicas en el colegio de La Guardia (1881-1890). Cuaderno Primero. Madrid, Imprenta de Rafael Marco y Viñas, 1891, 75 pxs.
• Observatorio meteorológico del Colegio de la Compañía de Jesús en La Guardia. Cuaderno Tercero. Tui, Tipografía Gallega, 1894, 133 páx.
• Observatorio meteorológico del Colegio de la Compañía de Jesús en La Guardia. Cuaderno Cuarto. Tui, Tipografía Regional, 1897, 355 páx.
• Estudio sobre las borrascas en la costa occidental de Galicia. Tipografía Gallega. Tui, 1893, 65 pxs.
• Algunas plantas raras que crecen espontáneamente en las cercanías de La Guardia (Pontevedra). Ed. Tuy. 34 pxs., 1895.
• Contribución á la flora de Galicia. La vegetación espontánea y la temperatura en la cuenca del Miño. Ed. Tuy. 1897, un tomo e catro suplementos posteriores nos anos 1898, 1899, 1901 e 1904.
• Viajes de herborización por Galicia. Revista Razón y Fé, publicación mensual redactada polos Padres da Compañía de Xesús. Tres artigos: Ano 1, tomo 1, setembro-decembro 1901; setembro 1902; marzo 1903. Reeditada en formato facsímile en 1987 por Ediciós do Castro.
• Flora descriptiva é ilustrada de Galicia, editada entre 1905 e 1909, en tres tomos. Tipografía Galaica. Santiago. Reeditada en formato facsímile por La Voz de Galicia en 1980.
• Adiciones a la flora de Galicia, editada en 1917.

Véxase tamén

Bibliografía

• Rivera Vázquez, Evaristo; Agustín Ferreira Lorenzo. (1994). Asociación Naturalista "Baixo Miño", ed. Baltasar Merino S.J., un grande naturalista no Baixo Miño. Volume 5 das Monografías da Asociación Naturalista "Baixo Miño" editado con ocasión do 150 aniversario do seu nacemento. A Guarda. 

Outros artigos

• Botánica
• Compañía de Xesús

Ligazóns externas

• Baltasar Merino no IPNI (en inglés)
• Flora descriptiva é ilustrada de Galicia, dixitalización dos tres volumes do libro na Biblioteca Dixital do Real Xardín Botánico de Madrid e outras das súas obras (en castelán)
• Algo sobre las relaciones de Pau con el P. Merino, S. J. (en castelán)
• "Biografía sobre Baltasar Merino, con motivo da súa morte". Brotéria. Série Botânica (en francés) XV. 1917. 
• Imaxes do Herbario de Baltasar Merino no Museo de Historia Natural Luis Iglesias da Universidade de Santiago de Compostela