Jump to content

អ៊ីស្រាអែល

កែប្រែតំណភ្ជាប់
ពីវិគីភីឌា
រដ្ឋអ៊ីស្រាអែល
מְדִינַת יִשְׂרָאֵל (ហេប្រឺ)
دَوْلَة إِسْرَائِيل (អារ៉ាប់)
ភ្លេងជាតិ
הַתִּקְוָה
"ក្តីសង្ឃឹម"
ទីតាំងប្រទេសអ៊ីស្រាអែល (ក្រហម) នៅតំបន់មជ្ឈិមបូព៌ាទឹកដីកាន់កាប់ដោយអ៊ីស្រាអែល (ឆ្នូត)
ទីតាំងប្រទេសអ៊ីស្រាអែល (ក្រហម) នៅតំបន់មជ្ឈិមបូព៌ា
ទឹកដីកាន់កាប់ដោយអ៊ីស្រាអែល (ឆ្នូត)
រដ្ឋធានី
និង ទីក្រុងធំបំផុត
យេរូសាឡឹម (ការទទួលស្គាល់មានកំណត់)[ស ១][ស ២]
31°47′N 35°13′E / 31.783°N 35.217°E / 31.783; 35.217
ភាសាផ្លូវការហេប្រឺ
ឋានៈពិសេសអារ៉ាប់[ស ៣]
ក្រុមជនជាតិ
(ឆ្នាំ ២០២៥)[១២]
សាសនា
(ឆ្នាំ ២០២៣)[១៣]
រដ្ឋាភិបាលឯកត្តរដ្ឋ សាធារណរដ្ឋអាស្រ័យសភា
យីតសាក់ ហ៊ែរហ្សូក
ប៊ីនយ៉ាមីន ណេតាន់យ៉ាហ៊ូ
អាមៀរ អូហាណា
នីតិបញ្ញត្តិឃ្នេសេត
និម្មិតកម្ម
១៤ ឧសភា ១៩៤៨
ក្រឡាផ្ទៃ
- ផ្ទៃសរុប
២២,០៧២ ឬ ២០,៧៧០ គ.ម២ [a]  (ទី១៤៨)
- ផ្ទៃទឹក (%)
២.៧១[១៤]
ប្រជាជន
- ប៉ាន់ស្មាន (ឆ្នាំ ២០២៦)
១០,១៤៧,២០០[១៥] (ទី៩៣)
- ជំរឿន (ឆ្នាំ ២០២២)
៩,៦០១,៧២០[១៦][fn ១]
៤៦៤ នាក់/គ.ម២   (ទី៣០)
GDP (PPP)ប៉ាន់ស្មាន (ឆ្នាំ ២០២៦)
- សរុប
increase ៦០៩.៤១១ ពាន់លានដុល្លារ[១៧] (ទី៥០)
- ក្នុងម្នាក់
increase ៥៩,០៩៥ ដុល្លារ[១៧] (ទី៣៥)
GDP (ចារឹក)ប៉ាន់ស្មាន (ឆ្នាំ ២០២៦)
- សរុប
increase ៧១៩.៨៤៨ ពាន់លានដុល្លាររ[១៧] (ទី២៥)
- ក្នុងម្នាក់
increase ៦៩,៨០៤ ដុល្លាររ[១៧] (ទី១៤)
ជីនី (២០២១)៣៧.៩[១៨]
មធ្យម
HDI (២០២៣)increase ០.៩១៩[១៩]
ខ្ពស់ណាស់ · ទី២៧
រូបិយវត្ថុស៊ីគែលថ្មី (₪) (ILS)
ល្វែងម៉ោងUTC+២ (IST)
- រដូវក្តៅ (DST)
UTC+៣ (IDT)
ទម្រង់កាលបរិច្ឆេទיי-חח-שששש (AM)
ថ្ងៃ-ខែ-ឆ្នាំ / dd-mm-yyyy (ស.ស)
ទិសបើកបរស្ដាំ
កូដហៅទូរស័ព្ទ+៩៧២
កូដ ISO 3166IL
ដែនកម្រិតខ្ពស់.il
  1. ^ ២០,៧៧០ គម២ឃ្លាជានិទស្សន្តន៍ គឺជាទំហំផ្ទៃដីសរុបរបស់អ៊ីស្រាអែលនៅក្នុងបន្ទាត់បៃតង។ ២២,០៧២ គម២ គឺរាប់បញ្ចូលទាំងកំពូលហ្កូឡាន (ប្រ. ១២០០ គម២) និងយេរូសាឡឹមខាងកើត (ប្រ. ៦៤ គម២)។
Q801 លើវីគីទិន្នន័យ
មើលជា Q801 លើវីគីទិន្នន័យ

ប្រទេសអ៊ីស្រាអែល (ភាសាហេប្រឺ៖ יִשְׂרָאֵל និងភាសាអារ៉ាប់៖ إِسْرَائِيل) ដោយមានឈ្មោះជាផ្លូវការថា រដ្ឋអុីស្រាអែល គឺជាប្រទេសមួយស្ថិតនៅតំបន់ឡឺវ៉ង់ខាងត្បូងនៃអាស៊ីខាងលិច។ ប្រទេសនេះមានព្រំដែនគោកជាប់ជាមួយប្រទេសលីបង់នៅភាគខាងជើង ប្រទេសស៊ីរីនៅភាគឦសាន ប្រទេសហ្សកដានីនៅភាគខាងកើត និងប្រទេសអេហ្ស៊ីបនៅភាគនិរតី។ តំបន់ឆ្នេរខាងលិចរបស់អ៊ីស្រាអែលគឺជាប់នឹងសមុទ្រមេឌីទែរ៉ាណេ ចុងប៉ែកខាងត្បូងអ៊ីស្រាអែលគឺលាតសន្ធឹងដល់សមុទ្រក្រហម ហើយនៅផ្នែកខាងកើតមានជាប់នឹងសមុទ្រមរណៈ។ ទីក្រុងយេរូសាឡឹមគឺជាទីអាសនៈនៃរដ្ឋាភិបាល និងរដ្ឋធានីទាមទារ[២០][fn ២] ខណៈទីក្រុងតែលអាវីហ្វគឺជាទីតំបន់ប្រជុំជនដ៏ធំបំផុតក្នុងប្រទេស​ ក៏ដូចជាមជ្ឈមណ្ឌលសេដ្ឋកិច្ចផងដែរ។

ដែនដីអ៊ីស្រាអែល ឬក៏អាចហៅបានថា ប៉ាឡេស្ទីន ឬដែនដីវិសុទ្ធ ធ្លាប់ជាជម្រកទីមាតុភូមិរបស់ពួកកណាអាន់បុរាណ និងក្រោយមកជារដ្ឋនគរអ៊ីស្រាអែលនិងយូដា និងយូដាហាស្មូន។ ដោយមានទីតាំងភូមិសាស្ត្រស្ថិតនៅក្បែរចំណុចប្រសព្វនៃទ្វីប ដូច្នេះប្រជាសាស្ត្រនៃតំបន់ទឹកដីនេះបានប្រែប្រួលរហូតអាស្រ័យលើមហាអំណាចចក្រភពដែលគ្រប់គ្រងវា។ អរិសេមីតនៅទ្វីបអឺរ៉ុបក្នុងសតវត្សរ៍ទី១៩ បានបញ្ឆេះឱ្យចលនាហ្ស៊ីអនកកើតរស់រវើកឡើងដោយទាមទាររកមាតុភូមិឱ្យសាសន៍ជ្វីហ្វ ដែលក្រោយមកបានទទួលការគាំទ្រពីប្រ៊ិថេនតាមរយៈសេចក្ដីប្រកាសបាល់ហ្វួរ។ ក្រោយចប់សង្គ្រាមលោកលើកទី១ ប្រ៊ិថេនបានចូលគ្រប់គ្រងតំបន់នៃទឹកដីអ៊ីស្រាអែលសព្វថ្ងៃនេះ ហើយបានបង្កើតអាណត្តិភាពប៉ាឡេស្ទីនឡើង។ ក្រោមនឹមរបបប៊្រិថេន និងអន្តោប្រវេសន៍ជ្វីហ្វចូលក្នុងតំបន់ ក៏ដូចជាមហាប្រល័យអូឡូកុស្ត បាននាំឱ្យភាពតានតឹងរវាងជ្វីហ្វនិងអារ៉ាប់កាន់តែមានសភាពធ្ងន់ធ្ងរឡើងៗ។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៤៧ អង្គការសហប្រជាជាតិបានស្នើនូវផែនការបែងចែករដ្ឋអារ៉ាប់ និងរដ្ឋជ្វីហ្វដាច់ដោយឡែកពីគ្នា ដោយក្នុងនោះ ភាគីខាងរដ្ឋជ្វីហ្វនឹងត្រូវទទួលចំណែកទឹកដីភាគច្រើន ថ្វីបើសាមីខ្លួនមានចំនួនប្រជាជនតិចជាងអារ៉ាប់ក្ដី។ ថ្នាក់ដឹកនាំជ្វីហ្វបានទទួលយកសំណើនោះយ៉ាងដោយអំណរ ខណៈឯភាគីអារ៉ាប់វិញបានប្រឆាំងយ៉ាងដាច់អហង្ការ។ មិនយូរ សង្គ្រាមស៊ីវិលក៏បានផ្ទុះឡើង ហើយអ៊ីស្រាអែលក៏បានប្រកាសឯករាជ្យនៅក្នុងថ្ងៃទី១៤ ខែឧសភា ឆ្នាំ១៩៤៨ ពោលគឺនៅមុនរបបអាណត្តិភាពត្រូវបានបិទបញ្ចប់បន្តិច។ ជម្លោះប៉ាឡេស្ទីនមួយនោះក៏បានបន្តវិវត្តរហូតដល់មានការធ្វើអន្តរាគមន៍ពីបណ្ដារដ្ឋអារ៉ាប់ជិតខាង។

យុទ្ធសន្តិភាពឆ្នាំ១៩៤៩ បាននាំឱ្យអ៊ីស្រាអែលគ្រប់គ្រងលើទឹកដីច្រើនជាងអ្វីដែលអង្គការសហប្រជាជាតិបានចែងក្រោមផែនការបែងចែករបស់ខ្លួនកាលឆ្នាំ១៩៤៧។[២១] មិនតែប៉ុណ្ណោះ រដ្ឋអារ៉ាប់ប៉ាឡេស្ទីនឯករាជ្យមួយមិនត្រូវទាន់បានបង្កើតទៀត ដោយតំបន់ហ្កាហ្សាត្រូវធ្លាក់ក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់អេហ្ស៊ីប ហើយតំបន់វ៉េសប៊ែងត្រូវស្ថិតក្រោមការគ្រប់គ្រងដោយប្រទេសហ្សកដានី។[២១][២២][២៣] ចំនួនប្រជាជនអារ៉ាប់មួយភាគធំត្រូវភៀសខ្លួន ឬត្រូវបានបណ្ដេញចេញដោយបង្ខំ (គេនិយមស្គាល់ថា ណាក់បា)[២៤][២៥][២៦] រីឯឯករាជ្យភាពអ៊ីស្រាអែលវិញបានជំរុញឱ្យមានកំណើនអរិសេមីតនិយមក្នុងចំណោមប្រជាជនអារ៉ាប់ និងការបណ្ដេញជនជាតិជ្វីហ្វចេញពីពិភពអារ៉ាប់ ដែលពួកគេភាគច្រើនបានផ្លាស់មករស់នៅលើទឹកដីប្រទេសអ៊ីស្រាអែលថ្មី។[២៧][២៨] ក្រោយសង្គ្រាមប្រាំមួយថ្ងៃឆ្នាំ១៩៦៧ បានបញ្ចប់ ប្រទេសអ៊ីស្រាអែលបានកាន់កាប់តំបន់វ៉េសប៊ែង ហ្កាហ្សា និងឧបទ្វីបស៊ីណៃរបស់អេហ្ស៊ីប ក៏ដូចជាបានកាត់យកទីក្រុងយេរូសាឡឹមប៉ែកខាងកើត និងកំពូលហ្កូឡានរបស់ប្រទេសស៊ីរីផងដែរ។ សន្ធិសញ្ញាសន្តិភាពត្រូវបានចុះជាមួយប្រទេសអេហ្ស៊ីបនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧៩ (ឧបទ្វីបស៊ីណៃបានប្រគល់ឱ្យអេហ្ស៊ីបវិញក្នុងឆ្នាំ១៩៨២) និងជាមួយប្រទេសហ្សកដានីនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៩៤។ កិច្ចព្រមព្រៀងទីក្រុងអូស្លូឆ្នាំ១៩៩៣ បានបើកសិទ្ធិឱ្យមានស្វ័យគ្រប់គ្រងមានកំណត់ដោយប៉ាឡេស្ទីននៅលើទឹកដីវ៉េសប៊ែង និងហ្កាហ្សា រីឯកិច្ចព្រមព្រៀងអាប្រាហាមក្នុងឆ្នាំ២០២​០ បានធ្វើឱ្យទំនាក់ទំនងរវាងអ៊ីស្រាអែលនិងបណ្ដារដ្ឋអារ៉ាប់មួយចំនួនមានស្ថេរភាពវិញ ប៉ុន្តែយ៉ាងណា ជម្លោះប៉ាឡេស្ទីន–អ៊ីស្រាអែលនៅតែបន្តអូសបន្លាយគ្មានដំណោះស្រាយបញ្ចប់ច្បាស់លាស់។ ការត្រួតត្រាទឹកដីប៉ាឡេស្ទីនដោយខុសច្បាប់ពីអ៊ីស្រាអែលបានទទួលការរិះគុនពីសំណាក់សហគមន៍អន្តរជាតិ ខណៈអ្នកជំនាញខាងបញ្ហាតំបន់មជ្ឈិមបូព៌ាភាគច្រើនបានអះអាងថា សកម្មភាពដែលអ៊ីស្រាអែលប្រព្រឹត្តចំពោះជនជាតិប៉ាឡេស្ទីននៅតំបន់វ៉េសប៊ែងពិសេសទាក់ទិននឹងនិគមជនអ៊ីស្រាអែលក្នុងទឹកដីប៉ាឡេស្ទីននោះ គឺមានលក្ខណៈត្រូវគ្នាទៅនឹងប្រព័ន្ធបំបែកពូជសាសន៍។ បន្ទាប់ពីការវាយប្រហារនៅថ្ងៃទី៧ ខែតុលា ដែលដឹកនាំដោយក្រុមហាម៉ាស់ អ៊ីស្រាអែលបានចាប់ផ្តើមប្រើកម្លាំងវាយចូលហ្កាហ្សាជាការសងសឹក និងបានប្រព្រឹត្តិសកម្មភាពដែលមនុស្សជាច្រើនបានចាត់ទុកថាជាអំពើប្រល័យពូជសាសន៍ប្រជាជនប៉ាឡេស្ទីននៅក្នុងតំបន់។[២៩] អ៊ីស្រាអែល និងសម្ព័ន្ធមិត្តខ្លះរបស់ខ្លួនដូចជា សហរដ្ឋអាមេរិកជាដើម បានបដិសេធការចោទប្រកាន់ទាំងឡាយដែលថាសាមីខ្លួនបានកំពុងប្រព្រឹត្តិអំពើប្រល័យពូជសាសន៍។[៣០][៣១]

ច្បាប់មូលដ្ឋានអ៊ីស្រាអែលបានកំណត់ឱ្យឃ្នេសេត (សភាអ៊ីស្រាអែល) ជាសភាដែលត្រូវជ្រើសតាំងតាមប្រព័ន្ធតំណាងសមាមាត្រ។ សភាជាស្ថាប័នបង្កើតរដ្ឋាភិបាលដែលដឹកនាំដោយនាយករដ្ឋមន្ត្រី និងជ្រើសរើសប្រធានាធិបតីដែលមានតំណែងតួនាទីចម្បងត្រឹមជាកិត្តិយសប៉ុណ្ណោះ។ ប្រទេសអ៊ីស្រាអែលមានសេដ្ឋកិច្ចដ៏ធំបំផុតមួយប្រចាំនៅតំបន់មជ្ឈិមបូព៌ា[៣២] មានកម្រិតជីវភាពរស់នៅខ្ពស់បំផុតមួយនៅក្នុងទ្វីបអាស៊ី ហើយជាប់ចំណាត់ថ្នាក់ទី ២៥ នៅលើពិភពលោកសម្រាប់ ផសស ជាមធ្យម និងទី ១៤ ចំពោះ ផសស ក្នុងមនុស្សម្នាក់។[១៧][៣៣] ក្នុងនាមជាប្រទេសដែលមានភាពជឿនលឿនបំផុតមួយខាងផ្នែកបច្ចេកវិទ្យា[៣៤] សេដ្ឋកិច្ចមួយចំណែកធំរបស់អ៊ីស្រាអែលគឺត្រូវបានទុកចំណាយសម្រាប់ការស្រាវជ្រាវ និងការអភិវឌ្ឍ ពោលគឺលើសពីប្រទេសដទៃៗជាច្រើន[៣៥][៣៦] ហើយមិនតែប៉ុណ្ណោះ អ៊ីស្រាអែលក៏ត្រូវបានគេជឿថាមានអាវុធនុយក្លេអ៊ែរកាន់នៅក្នុងដៃផងដែរ។ អ៊ីស្រាអែលជាប្រទេសតែមួយគត់ដែលភាសាផ្លូវការរបស់ខ្លួនគឺជាភាសារស់ឡើងវិញ ពោលគឺភាសាហេប្រឺ ចំណែកឯវប្បធម៌ប្រទេសអ៊ីស្រាអែលវិញគឺជាការរួមច្របាច់បញ្ចូលគ្នារវាងប្រពៃណីជនជាតិជ្វីហ្វ និងលាយឡំឥទ្ធិពលពីអារ៉ាប់។

ឈ្មោះ

[កែប្រែ]

ឈ្មោះថា ដែនដីអ៊ីស្រាអែល ជារឿយៗតាមបរិបទប្រវត្តិសាស្ត្រ គេច្រើនសម្ដៅវាទៅលើព្រះរាជាណាចក្រអ៊ីស្រាអែលដែលមានលើកឡើងនៅក្នុងគម្ពីរប៊ីប រីឯបុត្រធីតាអ៊ីស្រាអែលវិញគឺច្រើនសម្ដៅលើជនជាតិជ្វីហ្វទាំងមូល។ ឈ្មោះ អ៊ីស្រាអែល នេះ (ភាសាក្រិកបុរាណស៊ីបតង់ត៍៖ Ἰσραήλ, ប្រែថា អ៊ែល (ព្រះ) ជំនះ/គ្រប់គ្រង) គឺសម្ដៅទៅលើអយ្យកោយ៉ាកុប ដែលយោងទៅតាមព្រះគម្ពីរប៊ីបហេប្រឺ បានទទួលនាមថា អ៊ីស្រាអែល បន្ទាប់ពីរូបគាត់បានស៊ូប្រយុទ្ធចំបាប់ឈ្នះនឹងទេវតារបស់ព្រះ។[៣៧] វត្ថុបុរាណដែលមានអាយុកាលចំណាស់បំផុត ដែលបានលើកឡើងពីឈ្មោះ អ៊ីស្រាអែល ក្នុងន័យជាក្រុមមនុស្សមួយក្រុម គឺជាផ្ទាំងថ្មចារឹកមេរ៉ុងផ្តាពីអេហ្ស៊ីបបុរាណ (ដែលសន្មតថាមានអាយុកាលតាំងពីចុងសតវត្សរ៍ទី១៣ មុនគ្រិស្តសករាជ)។[៣៨][៣៩][៤០]

នៅក្រោមអាណត្តិភាពប៊្រិថេន (១៩២០–១៩៤៨) តំបន់ទាំងមូលត្រូវបានគេស្គាល់ថា ប៉ាឡេស្ទីន។[៤១] នៅពេលបានបង្កើតឡើងនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៤៨ ប្រទេសមួយនេះបានសម្រេចរើសយកឈ្មោះផ្លូវការថា រដ្ឋអ៊ីស្រាអែល (ភាសាហេប្រឺ៖ מְדִינַת יִשְׂרָאֵל​, ស្តាប់ ; ភាសាអារ៉ាប់៖ دَوْلَة إِسْرَائِيل) ក្រោយពីបានគិតគូរពិចារណាលើជម្រើសនាមផ្សេងៗទៀតដូចជា ដែនដីអ៊ីស្រាអែល ហ្ស៊ីអន និងយូដា។[៤២] ឈ្មោះ អ៊ីស្រាអែល នេះដែរត្រូវបានស្នើឡើងដោយលោកដាវីដ ប៊ែនហ្គូរីយ៉ន ហើយបានទទួលសំឡេងគាំទ្រ ៦ ទល់ ៣ នៅក្នុងក្រុមប្រឹក្សាជាតិកាលនុះ។[៤៣]

ប្រវត្តិសាស្ត្រ

[កែប្រែ]

បុរេប្រវត្តិ

[កែប្រែ]

ស្ថានីយបុរេប្រវត្តិអ៊ូបីឌីយ៉ាដែលមានទីតាំងនៅភាគខាងជើងប្រទេសអ៊ីស្រាអែលសព្វថ្ងៃ គឺជាភស្តុតាងនៃវត្តមានរបស់មនុស្សសម័យបុរាណកាលនៅពីប្រមាណ ១.៥ លានឆ្នាំមុន។ ភស្តុតាងចំណាស់ជាងគេទីពីរនៃមនុស្សដែលមានលក្ខណៈកាយវិភាគសាស្ត្រដូចមនុស្សសម័យបច្ចុប្បន្ន (នៅក្រៅទ្វីបអាហ្វ្រិក) គឺជាគ្រោងហ្វូស៊ីលមួយដែលមានអាយុកាល ២០០,០០០ ឆ្នាំ ដែលគេបានរកឃើញនៅគុហាមីស្លីយ៉ាលើភ្នំការមែល។[៤៤] វប្បធម៌ណាទូភ្វ (ប្រមាណឆ្នាំ ១០,០០០ មុន គ.ស.) ត្រូវបានគេជឿថាអាចមានទំនាក់ទំនងជាមួយភាសាប្រូតូ-អាហ្វ្រូអាស៊ីអាទិក[៤៥] ហើយត្រូវបានគេកត់សម្គាល់ខ្លាំងត្រង់ថា ក្រុមមនុស្សនោះបានចាប់ផ្តើមរស់នៅជាលក្ខណៈអចិន្ត្រៃយ៍នៅមួយកន្លែង មុនពេលដឹងស្គាល់ពីកសិកម្ម ក៏ដូចជាមុនបដិវត្តន៍យុគថ្មរំលីង។[៤៦]

យុគសំរឹទ្ធ និងដែក

[កែប្រែ]
តែលមេហ្គីដ្ដូ ជាវិកិណ្ណដ្ឋាននៃបុរីកណាអាន់ និងក្រោយមកអ៊ីស្រាអែល

កំណត់ត្រាអំពីកណាអាន់ និង "ជនជាតិកណាអាន់" ដំបូងបង្អស់ត្រូវបានគេរកឃើញមាននៅក្នុងឯកសារអេហ្ស៊ីបបុរាណ និងតំបន់ជិតខាងនៃដើមបូព៌ា (ប្រមាណឆ្នាំ ២០០០ មុន គ.ស.)។ ពួកកណាអាន់នោះបានរស់នៅបណ្ដុំគ្នាជាលក្ខណៈរដ្ឋបុរីឯករាជ្យជាច្រើន។[៤៧] ក្នុងកំឡុងយុគចុងសំរឹទ្ធ (១៥៥០–១២០០ មុន គ.ស.) ទឹកដីរដ្ឋកណាអាន់មួយភាគធំបានក្លាយជាសាមន្តរដ្ឋរបស់អាណាចក្រអេហ្ស៊ីបថ្មី។ ពួកកណាអាន់ និងនឹមគ្រប់គ្រងរបស់អេហ្ស៊ីបបានដួលរលំនៅកំឡុងចុងសតវត្សរ៍ទី១៣ និងដើមសតវត្សរ៍ទី១២ មុន គ.ស.[៤៨] ដោយបើកផ្លូវឱ្យពួកអ៊ីស្រាអែលរំលេចខ្លួនឡើង ខណៈគេជឿថាបុព្វបុរសពួកអ៊ីស្រាអែលបុរាណនេះជាក្រុមជនជាតិក្នុងស្រុកមួយផងដែរ។[៤៩]:៧៨–៧៩ ក្រុមពួកគេនិយាយភាសាហេប្រឺមួយបែប ដែលគេតែងសម្ដៅថា ភាសាហេប្រឺទម្រង់ប៊ីប។ ដំណាលគ្នានេះដែរ ពួកភីលីស្ទីនបានចូលមករស់នៅតាំងទីលំនៅលើតំបន់ទំនាបឆ្នេរភាគខាងត្បូង។[៥០]

បច្ចុប្បន្ន គេនៅមានការជជែកវែកញែកនៅឡើយអំពីការកកើតដំបូងនៃក្រុមរដ្ឋនគរអ៊ីស្រាអែល និងយូដា ក៏ដូចជាវិសាលភាពទឹកដី និងអំណាចនៃនគរទាំងអស់នោះ។ ថ្វីបើមិនទាន់មានភាពច្បាស់លាស់អំពីអត្ថិភាពនៃសហរាជាណាចក្រអ៊ីស្រាអែលមែនក្ដី[៥១]ប៉ុន្តែក្រុមអ្នកប្រវត្តិវិទូនិងបុរាណវិទ្យូបានយល់ស្របឯកភាពគ្នាថា ពិតជាមានវត្តមាននគរអ៊ីស្រាអែលខាងជើងមួយមែននៅប្រមាណឆ្នាំ ៩០០ មុន គ.ស. ហើយនិងនគរយូដាមួយទៀតនៅប្រមាណឆ្នាំ ៨៥០ មុន គ.ស.។[៥២] រដ្ឋនគរទាំងពីរបានវិវត្តក្លាយជាមហាអំណាចតំបន់ជាមួយនឹងរាជធានីនៅសាម៉ារី ហើយក្រោមរាជវង្សអូមរ៉ែដ រដ្ឋអំណាចនោះបានគ្រប់គ្រងតំបន់សាម៉ារី ហ្កាលីឡេ ជ្រលងហ្សកដានីលើ ទំនាបឆារ៉ន និងមួយផ្នែកធំនៃត្រង់ហ្សកដានី។[៥៣] នគរអ៊ីស្រាអែលត្រូវបានអាណាចក្រអាស៊ីរីថ្មីត្រួតត្រាក្នុងកំឡុងឆ្នាំ ៧០២ មុន គ.ស. រីឯនគរយូដាដែលមានមូលដ្ឋាននៅយេរូសាឡឹមវិញត្រូវធ្លាក់ជារដ្ឋចំណុះរបស់អាណាចក្រអាស៊ីរី មុនពេលធ្លាក់ក្រោមនឹមអាណាចក្របាប៊ីឡូនថ្មី។ នៅក្នុងឆ្នាំ ៥៨៧/៦ មុន គ.ស. ពោលបន្ទាប់ពីកើតការបះបោរនៅយូដា ស្ដេចបាប៊ីឡូនព្រះនាមណាប៊ូកូដូណូស័រទី២ បានលើកទ័ពឡោមព័ទ្ធនិងកម្ទេចទីក្រុងយេរូសាឡឹម ក៏ដូចជាព្រះប្រាសាទសាឡូម៉ូន[៥៤] ហើយមិនតែប៉ុណ្ណោះ ព្រះអង្គក៏បានរំលាយនគរយូដាចោល និងចាប់និរទេសឥស្សរជនយូដាភាគច្រើនមកទឹកដីបាប៊ីឡូនទៀតផង។[៥៥]

តន្តីបុរាណ

[កែប្រែ]
កាក់ប្រាក់ហាស្មូនក្នុងរជ្ជកាលព្រះអង់ធីហ្កូនទី២ មត្តាធីយ៉ា ដែលមានរូបរចនាមេណូរ៉ា

បន្ទាប់ពីបានគ្រប់គ្រងបាប៊ីឡូននៅក្នុងឆ្នាំ៥៣៩​ មុន គ.ស. ព្រះស៊ីរូសមហារាជ ព្រះស្ថាបនិកនៃចក្រភពអាគែមេនិដ​ បានចេញសេចក្ដីប្រកាសមួយដែលអនុញ្ញាតឱ្យជនជាតិយូដាដែលធ្លាប់ត្រូវបានបាប៊ីឡូននិរទេសនោះត្រឡប់ទៅមាតុភូមិពួកគេវិញ។[៥៦] ព្រះប្រាសាទទីពីរត្រូវបានកសាងរួចរាល់នៅក្នុងប្រមាណឆ្នាំ៥២០ មុន គ.ស.។[៥៦] ពួកអាគែមេនិដផងដែរបានគ្រប់គ្រងតំបន់នេះជាខេត្តមួយរបស់ខ្លួនដែលមានឈ្មោះថា យេហូដមេឌីណាតា។ រំលងមកដល់ក្នុងឆ្នាំ៣៣២ មុន គ.ស. ព្រះចៅអាឡិចសង់ដ៍មហារាជបានដឹកនាំទ័ពត្រួតត្រាគ្រប់គ្រងតំបន់នេះក្នុងយុទ្ធនាការរបស់ព្រះអង្គប្រឆាំងនឹងចក្រភពអាគែមេនិដ។ ក្រោយពីទ្រង់បានសោយទិវង្គតទៅ តំបន់នេះបានធ្លាក់ក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់ព្រះនគរក្រិកបុរាណ ហើយក្រោមនឹមរបស់ពួកក្រិក វប្បធម៌ក្រិកនិងវប្បធម៌ក្នុងស្រុកបានប៉ះទង្គិចនឹងគ្នារហូតដល់ព្រះរាជាក្រិកព្រះនាមអង់ធីអូខូសទី៤ បានចេញក្រឹត្យប្រកាសចាត់ទុកការគោរពទំនៀមទម្លាប់ប្រពៃណីជ្វីហ្វថាជាអំពើខុសនឹងច្បាប់ ហើយជាប្រតិកម្ម ការបះបោរម៉ាក្កាបេស៍ក៏បានផ្ទុះឡើងនៅក្នុងឆ្នាំ១៦៧ មុន គ.ស.។ ការបះបោរនោះបានធ្វើឱ្យនឹមត្រួតត្រារបស់ក្រិកធ្លាក់ចុះទន់ខ្សោយរហូតដល់បានពួកហាស្មូនអាចទាមទារស្វ័យភាពមកបាននៅក្នុងឆ្នាំ១៤២/១៤១ មុន គ.ស. និងក្រោយបន្តិចមកក៏បានបង្កើតព្រះនគរជ្វីហ្វដ៏ឯករាជ្យមួយផ្ទាល់ខ្លួន។ នៅក្នុងឆ្នាំ៦៧ មុន គ.ស. ពួកហាស្មូនក៏ត្រូវប្រឈមនឹងជម្លោះសង្គ្រាមផ្ទៃក្នុងមួយ ដោយបានបញ្ចប់វិញនៅក្នុងឆ្នាំ៦៣ មុន គ.ស. ពោលគឺនៅពេលដែលពួករ៉ូមបានចូលឡោមព័ទ្ធក្រុងយេរូសាឡឹម។

ទិដ្ឋភាពនៃបន្ទាយម៉ាសាដាបែរទៅសមុទ្រមរណៈ វាត្រូវជាទីតាំងមួយដែលរ៉ូមបានឡោមព័ទ្ធក្នុងសតវត្សរ៍ទី១ នៃ គ.ស.

នៅក្នុងឆ្នាំ៣៧ មុន គ.ស. ព្រះហេរ៉ូដមហារាជត្រូវបានរ៉ូមចាត់តាំងឱ្យដឹកនាំតំបន់នេះក្នុងនាមជាសាមន្តរាជក្រោយពីចប់សង្គ្រាមរ៉ូម–ប៉ារ៍ធៀ។ នៅក្នុងឆ្នាំ ៦ គ.ស. តំបន់នេះក៏ត្រូវបានកាត់បញ្ចូលទៅជាខេត្តមួយរបស់រ៉ូម ខណៈភាពតានតឹងនៅក្រោមនឹមត្រួតត្រារបស់រ៉ូមបាននាំឱ្យកើតផ្ទុះសង្គ្រាមជ្វីហ្វ–រ៉ូមជាច្រើនសារ និងបង្កជាវិនាសកម្មធ្ងន់ធ្ងរ។ ឧទាហរណ៍ដូចនៅក្នុងសង្គ្រាមជ្វីហ្វ–រ៉ូមលើកទីមួយ (គ.ស. ៦៦–៧៣) បានបង្ក​ឱ្យបុរីយេរូសាឡឹម និងប្រាសាទទីពីររងការបំផ្លិចបំផ្លាញខូចខាតស្ទើរទាំងស្រុង ហើយមួយភាគធំនៃប្រជាជនក្នុងស្រុកត្រូវបានស្លាប់ដោយវេទនា ឬត្រូវភៀសខ្លួនរត់ចោលស្រុក។[៥៧] ក្រុងយេរូសាឡឹមត្រូវបានកសាងឡើងវិញជាដែនអាណានិគមរបស់រ៉ូម (អែលីយ៉ាកាពីតូលីណា) រីឯខេត្តយូដាត្រូវបានប្ដូរឈ្មោះទៅជា ស៊ីរី-ប៉ាឡេស្ទីន។[៥៨] ជនជាតិជ្វីហ្វត្រូវបានអាជ្ញាធររ៉ូមបណ្ដេញចេញហាមមិនឱ្យរស់នៅក្នុងស្រុកតំបន់ជុំវិញក្រុងយេរូសាឡឹម[៥៩] ប៉ុន្តែយ៉ាងណា សហគមន៍ជ្វីហ្វតូចមួយនៅតែមានវត្តមាននៅឯហ្កាលីឡេ។[៦០]

ចុងបុរាណសម័យ និងមជ្ឈិមសម័យ

[កែប្រែ]
ធម្មសាលាកហ្វារបារ៉ាមនៃសតវត្សរ៍ទី៣ នៅហ្កាលីឡេ

ក្នុងកំឡុងសម័យប៊ីហ្សង់តាំង សាសនាគ្រិស្តដំបូងបានចូលជំនួសពួកពាហិរសាសនារ៉ូមនៅក្នុងសតវត្សរ៍ទី៤ នៃ គ.ស. ដោយព្រះចៅកុងស្តង់តាំងបានផ្ដូរមកកាន់និងលើកកម្ពស់គ្រិស្តសាសនា ហើយព្រះចៅទីអូដូសទី១ ក្រោយមកបានកំណត់គ្រិស្តសាសនាជាសាសនារបស់រដ្ឋ។ នីតិច្បាប់ជាច្រើនត្រូវបានអនុម័តឡើងដើម្បីរើសអើងប្រឆាំងនឹងជនជាតិជ្វីហ្វនិងសាសនាយូដា ហើយជនជាតិជ្វីហ្វវិញត្រូវបានធ្វើគេទុក្ខបុកម្នេញដោយទាំងស្ថាប័នសាសនា និងអាជ្ញាធររដ្ឋ។[៦១] គិតមកដល់ពាក់កណ្ដាលសតវត្សរ៍ទី៥ ប្រជាជនរស់នៅក្នុងតំបន់ភាគច្រើនជាគ្រិស្តសាសនិក។[៦២] មកដល់ចុងសតវត្សរ៍ទី៥ ការបះបោរសាម៉ារីបានផ្ទុះឡើង និងបានបន្តរហូតដល់ចុងសតវត្សរ៍ទី៦ ហើយជាលទ្ធផលបាននាំឱ្យចំនួនជនជាតិសាម៉ារីថយចុះជាខ្លាំង។[៦៣] ក្រុងយេរូសាឡឹមបានធ្លាក់ក្រោមការត្រួតត្រារបស់ពួកសាសានមួយរយៈពេលខ្លី ខណៈជនជាតិជ្វីហ្វបានងើបបះបោរប្រឆាំងនឹងអេរ៉ាក្លៀសនៅក្នុងឆ្នាំ៦១៤ មុនពេលតំបន់ទាំងមូលត្រូវបានអាណាចក្រប៊ីហ្សង់តាំងចូលគ្រប់គ្រងវិញនៅក្នុងឆ្នាំ៦២៨។[៦៤]

នៅចន្លោះឆ្នាំ៦៣៤–៦៤១ កាលីបចក្ររ៉ាឝ៊ីឌូនបានត្រួតត្រាតំបន់ឡឺវ៉ង់។[៦៥][៦៦] ព្រះកាលីផ្វអូម៉ារ អិបិន អាល់ខាត្តាប (រ.ជ. ៦៣៤–៦៤៤) បានលើកបម្រាបបើកឱ្យជនជាតិជ្វីហ្វចូលក្រុងយេរូសាឡឹមវិញ និងព្រមទាំងអនុញ្ញាតឱ្យពួកគេគោរពបូជាសាសនាខ្លួននៅទីនោះផងដែរ។[៦៧] នៅរយៈពេលប្រាំមួយសតវត្សរ៍បន្ទាប់ តំបន់នេះត្រូវបានគ្រប់គ្រងដោយកាលីបចក្រឧមយ្យ៉ាដ អាប្បាស៊ីដ និងផ្វាទីមីដ និងក្រោយមកទៀតក្រោមពួកសិលជុក និងអាយ្យូប។[៦៨] ចំនួនប្រជាជនក្នុងស្រុកបានធ្លាក់ចុះយ៉ាងគួរឱ្យកត់សម្គាល់នៅប៉ុន្មានសតវត្សរ៍បន្ទាប់ ដោយធ្លាក់ពីចំនួនប្រមាណ ១ លាននាក់កំឡុងសម័យរ៉ូមនិងប៊ីហ្សង់តាំងមកនៅជុំវិញ ៣០០,០០០ នាក់ក្នុងដើមសម័យអូតូម៉ង់ ខណៈតំបន់ទាំងមូលត្រូវឆ្លងកាត់អារ៉ាប់នីយកម្ម និងឥស្លាមនីយកម្ម។[៦៩][៦៥][៦៦] នៅចុងសតវត្សរ៍ទី១១ បូជនីយសឹកបានផ្ទុះឡើង គាំទ្រដោយព្រះសម្ដេចប៉ាបក្នុងគោលបំណងវាយដណ្ដើមយកយេរូសាឡឹមនិងដែនដីវិសុទ្ធពីការត្រួតត្រារបស់មូស្លីម។ ពួកអាយ្យូបបានរុញពួកបូជនីយសឹកនោះចេញមុនពេលនឹមរបបមូស្លីមត្រូវបានស្ដារពេញលេញវិញក្រោមព្រះស៊ុលតង់ម៉ាម្លុកនៃអេហ្ស៊ីបនៅក្នុងឆ្នាំ១២៩១។[៧០]

សម័យទំនើប និងកំណើតនៃលទ្ធិហ្ស៊ីអន

[កែប្រែ]
ជនជាតិជ្វីហ្វនៅឯជញ្ជាំងខាងលិចក្នុងកំឡុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៨៧០ ដែលត្រូវជាទីកន្លែងដ៏វិសុទ្ធមួយក្នុងយូដាសាសនា

នៅក្នុងឆ្នាំ១៥១៦ ចក្រភពអូតូម៉ង់បានចូលត្រួតត្រាតំបន់ទឹកដីនេះ និងបានកាត់វាចូលជាតំបន់រដ្ឋបាលរបស់ខ្លួនហៅថា ស៊ីរីអូតូម៉ង់។[៧១][៦៩] នៅក្រោមចក្រភពអូតូម៉ង់ តំបន់ឡឺវ៉ង់គឺមានលក្ខណៈជាតិសាសន៍ចម្រុះ ដោយសេរីភាពខាងសាសនាមានចំពោះគ្រិស្តបរិស័ទ មូស្លីម និងជ្វីហ្វ។[៧២] នៅក្រោមប្រព័ន្ធមីល្យេត៍របស់អូតូម៉ង់ គ្រិស្តនិងយូដាសាសនិកត្រូវបានចាត់ទុកជាឌីម្មី (ការពារ) ក្រោមច្បាប់អូតូម៉ង់ជាថ្នូរនឹងភក្ដីភាពចំពោះរដ្ឋ និងការបង់ពន្ធចូលក្នុងប្រព័ន្ធជីស្យ៉ា។[៧៣]

សមាជហ្ស៊ីអនលើកទីមួយ (១៨៩៧) ដែលបានធ្វើឡើងនៅទីក្រុងបាសែល ប្រទេសស្វីស

ទស្សនគំនិតនៃការវិលត្រឡប់ទៅហ្ស៊ីអនវិញនៅតែជានិមិត្តរូបមួយនៅក្នុងជំនឿសាសនារបស់ជនជាតិជ្វីហ្វ ដោយវាបានសង្កត់ធ្ងន់ថា ការវិលត្រឡប់របស់ពួកគេគួរតែត្រូវបានកំណត់ដោយព្រះហឫទ័យរបស់ព្រះទេវៈ ជាជាងសកម្មភាពរបស់មនុស្ស។ ចំនួនប្រជាជនជ្វីហ្វនៅប៉ាឡេស្ទីន ពោលចាប់តាំងពីសម័យកាលក្រោមចក្រភពអូតូម៉ង់រហូតដល់ចំណុចចាប់ផ្តើមនៃចលនាហ្ស៊ីអន គឺត្រូវបានគេសម្គាល់ហៅថា យេស៊ូហ្វចាស់ ហើយពួកគេនេះដែរត្រូវជាជនជាតិភាគតិចក្នុងតំបន់ ខណៈចំនួនពួកគេតែងប្រែប្រួលឡើងចុះទៅតាមសម័យកាលនីមួយៗ។ នៅកំឡុងសតវត្សរ៍ទី១៦ សហគមន៍ជ្វីហ្វមានមូលដ្ឋានចាក់ឬសគល់ចម្បងនៅក្នុងទីក្រុងវិសុទ្ធទាំងបួនគឺ យេរូសាឡឹម ទីបេរីយ៉ាដ អ៊ីប្រុង និងសាហ្វេដ។ ការបះបោរដោយជនជាតិឌ្រុសប្រឆាំងនឹងអូតូម៉ង់ក្នុងឆ្នាំ១៦៦០ បានធ្វើឱ្យទីក្រុងសាហ្វេដ និងទីបេរីយ៉ាដរងការខូចខាតជាទម្ងន់។[៧១]

រលកជនជាតិជ្វីហ្វសម័យដែលបានធ្វើចំណាកស្រុកមកប៉ាឡេស្ទីនដំបូង ដែលគេនិយមស្គាល់ថាអាលីយ៉ាលើកទីមួយនោះ បានចាប់ផ្ដើមនៅក្នុងឆ្នាំ១៨៨១ ដែលជាលទ្ធផលនៃប៉ូគ្រុមនៅអឺរ៉ុបខាងកើត (ហិង្សាប្រឆាំងសាសន៍ជ្វីហ្វ)។[៧៤] គោលនយោបាយអរិសេមីតគួបផ្សំជាមួយប៉ូគ្រុមនិងគោលនយោបាយផ្សេងៗទៀតក្នុងប្រទេសរុស្ស៊ីកាលសម័យនោះបានបង្ខំឱ្យជនជាតិជ្វីហ្វប្រមាណបីលាននាក់រត់ភៀសខ្លួនចេញនៅចន្លោះពីឆ្នាំ១៨៨២ ដល់ឆ្នាំ១៩១៤ ហើយក្នុងនោះមានតែ ១% ប៉ុណ្ណោះដែលបានរត់មកប៉ាឡេស្ទីន។ ម្យ៉ាងទៀត អ្នកដែលបានសម្រេចរត់មកទឹកដីប៉ាឡេស្ទីននោះគឺច្រើនដោយសារជំនឿគំនិតនៃសិទ្ធិសម្រេចជោគវាសនាខ្លួនរបស់ពួកគេ ក៏ដូចជាអត្តសញ្ញាណនៃសាសន៍ជ្វីហ្វ ច្រើនជាជាងរត់គេចពីអំពើហិង្សា និងការរើសអើងនានាពីប៉ូគ្រុម។[៧៥] ដំណាលគ្នានេះដែរ លទ្ធិហ្ស៊ីអនបានលេចឡើងជាចលនានយោបាយ ដោយមានគោលដៅបង្កើតមាតុភូមិជ្វីហ្វមួយនៅលើទឹកដីប៉ាឡេស្ទីន។[៧៦] មិនតែប៉ុណ្ណោះ ភាសាហេប្រឺក៏ត្រូវបានគេចាប់ផ្ដើមសម្រង់ចងក្រងឡើងវិញជាភាសាសម័យថ្មីមួយផងដែរ ហើយបន្តិចម្តងៗ វាបានក្លាយជាភាសាចម្បងរបស់សហគមន៍ជ្វីហ្វនៅប៉ាឡេស្ទីន។[៧៧]

អាលីយ៉ាលើកទីពីរ (១៩០៤–១៩១៤) បានកើតឡើងជាលទ្ធផលនៃប៉ូគ្រុមឈីស៊ីណូ ហើយជនជាតិជ្វីហ្វប្រមាណ ៤០,០០០ នាក់បានរត់មកជ្រកកោននៅប៉ាឡេស្ទីន យ៉ាងណា ពួកគេប្រមាណជិតពាក់កណ្ដាលបានចាកចេញវិញ។ អាលីយ៉ាលើកទីពីរនេះដែរបាននាំក្រុមពួកហ្ស៊ីអនសង្គមនិយមមកប៉ាឡេស្ទីន ដោយក្រុមនេះបានបង្កើតចលនាគីប៊ូតស៍ឡើងដោយផ្អែកលើគំនិតនៃការបង្កើតសេដ្ឋកិច្ចជ្វីហ្វដាច់ដោយឡែកមួយ ដែលពឹងផ្អែកទាំងស្រុងលើកម្លាំងពលកម្មរបស់ជាតិសាសន៍ជ្វីហ្វ។[៧៨] នៅប៉ុន្មានទសវត្សរ៍បន្ទាប់ ក្រុមមនុស្សមួយចំនួនពីអាលីយ៉ាលើកទីពីរក៏បានក្លាយជាមេដឹកនាំនៃសហគមន៍យេស៊ូហ្វ ដោយពួកនេះជឿថា សេដ្ឋកិច្ចរបស់និគមជនជ្វីហ្វមិនគួរខ្ចីពឹងផ្អែកលើកម្លាំងពលកម្មរបស់ជនជាតិអារ៉ាប់ឡើយ។ ទស្សនៈបែបនេះហើយដែលបានក្លាយជាប្រភពចម្បងនៃជម្លោះជាមួយប្រជាជនអារ៉ាប់ភាគច្រើនក្នុងស្រុក ហើយមនោគមវិជ្ជាជាតិនិយមថ្មីនេះដែរក៏បានក្លាយជាមនោគមវិជ្ជាចម្បងរបស់សហគមន៍យេស៊ូហ្វជំនួសឱ្យទស្សនៈសង្គមនិយមរបស់ខ្លួនពីមុន។[៧៩] អ្នកអាលីយ៉ាទីពីរដំបូងឡើយមានបំណងគ្រាន់តែចង់បង្កើតតំណាំងលំនៅកសិកម្មសហគមន៍ជ្វីហ្វតែប៉ុណ្ណោះទេ​ តែយូរៗទៅក៏កើតមានគម្រោងចង់បង្កើតទីប្រជុំជនជ្វីហ្វដំបូងមួយនៅទីក្រុងតែលអាវីហ្វនៅក្នុងឆ្នាំ១៩០៩។ នៅកំឡុងសម័យនោះ កងជីវពលប្រដាប់អាវុធផ្ទាល់មួយរបស់ជនជាតិជ្វីហ្វបានលេចខ្លួនឡើងនៅក្នុងឆ្នាំ១៩០៧ ដោយមានឈ្មោះថាបារហ្គីយ៉ូរ៉ា។ ពីរឆ្នាំក្រោយមក ក្រុមហាស្យូម៊ែរត្រូវបានបង្កើតឡើងដើម្បីជំនួសឱ្យបារហ្គីយ៉ូរ៉ា។[៨០]

អាណត្តិភាពប៊្រិថេននៅប៉ាឡេស្ទីន

[កែប្រែ]

ជាកិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងរបស់លោកហាអ៊ីម វ៉ៃស្មាំន ប៊្រិថេន​ (ចក្រភពអង់គ្លេស) ក៏បានសម្រេចគាំទ្រចលនាហ្ស៊ីអនតាមរយៈការចុះហត្ថលេខាលើសេចក្តីប្រកាសបាល់ហ្វួរក្នុងឆ្នាំ១៩១៧[៨១] ដែលបានថ្លែងពីសេចក្ដីប្តេជ្ញារបស់ប៊្រិថេនក្នុងការជួយគាំទ្របង្កើតជាតិមាតុភូមិជ្វីហ្វមួយនៅប៉ាឡេស្ទីន។[៨២] លោកវ៉ៃស្មាំនបានយល់ឃើញចំពោះសេចក្តីប្រកាសនោះថា រាល់កិច្ចចរចាទាំងឡាយស្ដីពីអនាគតស្រុកទេសជ្វីហ្វនឹងត្រូវធ្វើឡើងដោយផ្ទាល់រវាងតំណាងប៊្រិថេននិងជ្វីហ្វ ដោយមិនរាប់បញ្ចូលជាតិសាសន៍អារ៉ាប់ឡើយ។[៨៣]

ទិដ្ឋភាពកំណាត់ផ្លូវមួយកន្លែងនៃទីក្រុងតែលអាវីហ្វក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៣០

នៅដំណាច់សង្គ្រាមលោកលើកទី១ ពោលគឺនៅក្នុងឆ្នាំ១៩១៨ កងទាហានជ្វីហ្វបានចូលរួមជួយកងកម្លាំងប៊្រិថេនក្នុងការវាយសញ្ជ័យយកប៉ាឡេស្ទីនពីចក្រភពអូតូម៉ង់។ នៅក្នុងឆ្នាំ១៩២០ តំបន់ទឹកដីនេះត្រូវបានកាត់ចែករវាងប៊្រិថេន និងបារាំងនៅក្រោមប្រព័ន្ធអាណត្តិ ខណៈតំបន់ក្រោមរដ្ឋបាលប៊្រិថេន (រួមមានប្រទេសអ៊ីស្រាអែលបច្ចុប្បន្ន) ត្រូវបានទទួលឈ្មោះថា អាណត្តិភាពប៉ាឡេស្ទីន។[៧០] រាល់កិច្ចសម្រេចទាំងឡាយដែលធ្វើឡើងដោយមហាអំណាចអឺរ៉ុបនៅមជ្ឈិមបូព៌ាគឺមិនបានឆ្លងកាត់ការពិគ្រោះជាមុនជាមួយប្រជាម្ចាស់ស្រុកឡើយ រហូតដល់មានផ្ទុះកុបកម្មណេប៊ីមូសាឆ្នាំ១៩២០ ឡើង ដែលជាការតវ៉ាពីប្រជាជនអារ៉ាប់ក្នុងស្រុកប្រឆាំងនឹងអន្តោប្រវេសន៍ជ្វីហ្វនិងរបបអាណានិគមប្រ៊ិថេន ក៏ដូចជាស្ថាបនកម្មនៃហាហ្កាណាជាកងជីវពលប្រដាប់អាវុធថ្មីជំនួសឱ្យហាស្យូម៊ែរ។[៨៤] ដល់ដំណាក់កាលនេះ តំបន់ទាំងមូលគឺនៅតែមានប្រជាជនរស់នៅភាគច្រើនជាជនជាតិអារ៉ាប់និងមូស្លីម ខណៈជនជាតិជ្វីហ្វបានកើនឡើងដល់ ១១%[៨៥] ដោយលើសពីគ្រិស្តបរិស័ទអារ៉ាប់ទៅទៀត ដែលមានតែ ៩.៥% នៃប្រជាជនសរុបប៉ុណ្ណោះ។[៨៦]

អាលីយ៉ាលើកទីបី (១៩១៩–១៩២៣) និងទីបួន (១៩២៤–១៩២៩) បាននាំជនជាតិជ្វីហ្វប្រមាណ ១០០,០០០ នាក់បន្ថែមមកប៉ាឡេស្ទីន។ បន្ទាប់ពីកុបកម្មប៉ាឡេស្ទីនឆ្នាំ១៩២៩ របាយការណ៍ស៊ើបអង្កេតរបស់ហូប ស៊ីមសុន (១៩៣០) បានកត់ត្រាទម្លាយថា ការទិញដីធ្លីដោយមូលនិធិជាតិជ្វីហ្វ និងអង្គការនិយមហ្ស៊ីអនផ្សេងទៀត បានធ្វើឱ្យប្រជាជនអារ៉ាប់ត្រូវបាត់បង់ដីធ្លីរស់នៅនិងប្រកបរបរចិញ្ចឹមជីវិត ហើយជាលទ្ធផលបានបង្កើតនូវក្រុមមនុស្សដែលជាជនជាតិអារ៉ាប់មួយក្រុមដែលគ្មានដីធ្លីនិងអស់ឱកាសសេដ្ឋកិច្ច។[៨៧] ការរាលដាលនៃលទ្ធិណាស៊ីនៅអឺរ៉ុបក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៣០ បានបង្កឱ្យកើតមានអាលីយ៉ាលើកទីប្រាំ ដែលបានពាំនាំជនជាតិជ្វីហ្វប្រមាណ ២៥០,០០០ នាក់បន្ថែមទៀត។ ជាប្រតិកម្មនឹងអន្តោប្រវេសន៍ជ្វីហ្វលើកនេះ ការបះបោរដ៏ធ្ងន់ធ្ងរដោយប្រជាជនអារ៉ាប់ក៏បានផ្ទុះឡើង (១៩៣៦–៣៩) ប៉ុន្តែត្រូវបានបង្ក្រាបទៅវិញដោយកងកម្លាំងសន្តិសុខប៊្រិថេន និងកងជីវពលហ្ស៊ីអន។ កងអង្គភាពសន្តិសុខប្រ៊ិថេននិងជ្វីហ្វប្រមាណរាប់រយនាក់ត្រូវបាត់បង់ជីវិតជាលទ្ធផល ខណៈបាតុករតវ៉ាអារ៉ាប់វិញមានចំនួនអ្នកស្លាប់រហូតដល់ទៅ ៥,០៣២ នាក់ឯណោះ។[៨៨] មិនតែប៉ុណ្ណោះ ជនជាតិអារ៉ាប់ប៉ាឡេស្ទីនជាបុរសពេញវ័យប្រមាណ ១០ ភាគរយត្រូវបានសម្លាប់ រងរបួស ជាប់ពន្ធនាគារ ឬត្រូវនិរទេសខ្លួនចេញដោយបង្ខំ។[៨៩]

អត្ថបទក្នុងកាសែតសារព័ត៌មានស្ដីអំពីវិវាទជ្វីហ្វនិងអារ៉ាប់ក្នុងឆ្នាំ១៩៣៨

ដើម្បីកាត់បន្ថយជម្លោះនៅប៉ាឡេស្ទីន ប៊្រិថេនក៏បានប្រកាសរឹតបន្តឹងអន្តោប្រវេសន៍ជ្វីហ្វបន្ថែមមកប៉ាឡេស្ទីនតាមរយៈលិខិតសឆ្នាំ១៩៣៩។ ដោយមានប្រទេសជាច្រើននៅជុំវិញពិភពលោកបានបដិសេធមិនទទួលយកជនភៀសសឹកជ្វីហ្វពីអូឡូកុស្ត ដូច្នេះ ចលនាសម្ងាត់មួយឈ្មោះថា អាលីយ៉ាប៊េត ក៏ត្រូវបានរៀបចំឡើងដើម្បីនាំយកជនជាតិជ្វីហ្វមកទឹកដីប៉ាឡេស្ទីន។ ក្នុងកំឡុងសង្គ្រាមលោកលើកទី២ ដែនដីប៉ាឡេស្ទីនត្រូវបានអំណាចអ័ក្សទម្លាក់គ្រាប់បែកលើជាញឹកញាប់ ដែលបាននាំឱ្យប្រជាជនក្នុងស្រុកទាំងជ្វីហ្វនិងអារ៉ាប់ស្លាប់បាត់បង់ជីវិតនិងរងរបួស។ នៅពេលសង្គ្រាមបានបញ្ចប់ ប្រជាជនរស់នៅលើទឹកដីប៉ាឡេស្ទីនប្រមាណ ៣១% នៃប្រជាជនសរុបគឺត្រូវជាជនជាតិជ្វីហ្វ។[៩០]

បន្ទាប់ពីប៊្រិថេនបានរឹតបន្តឹងលំហូរអន្តោប្រវេសន៍ជ្វីហ្វមកប៉ាឡេស្ទីន សាមីខ្លួនក៏ត្រូវប្រឈមនឹងកុបកម្មជ្វីហ្វចាប់ផ្ដើមពីឆ្នាំ១៩៤៤។ ក្រុមកងជីវពលហាហ្កាណាជ្វីហ្វបានដើរតួនាទីយ៉ាងសំខាន់នៅក្នុងចលនាតស៊ូនោះដូចជា កិច្ចប្រឹងប្រែងពាំនាំជនអន្តោប្រវេសន៍ជ្វីហ្វនិងអ្នករស់រានពីអូឡូកុស្តប្រមាណរាប់ម៉ឺននាក់តាមផ្លូវទឹកមកប៉ាឡេស្ទីន ដោយភាគច្រើនត្រូវបរាជ័យបន្ទាប់ពីកងកម្លាំងជើងទឹកប៊្រិថេនបានស្ទាក់ចាប់និងហាមឃាត់ រួចដាក់ឃុំខ្លួនពួកគេក្នុងនៅជំរុំអាំតលីត និងស៊ីប។[៩១] នៅថ្ងៃទី២២ ខែកក្កដា ឆ្នាំ១៩៤៦ អង្គភាពអៀរហ្គូនរបស់ហាហ្កាណាបានដាក់គ្រាប់បែកបំផ្ទុះទីស្នាក់ការរដ្ឋបាលប៊្រិថេនប៉ាឡេស្ទីននៅអគារប៉ែកខាងត្បូងនៃសណ្ឋាគារឃីងដេវីដដោយបានឆក់យកជីវិតមនុស្សចំនួន ៩១ នាក់។[៩២] គោលដៅនៃការវាយប្រហារភេរវកម្មនេះគឺដើម្បីកម្ទេចឯកសារភស្តុតាងរបស់ប្រ៊ិថេនដែលអះអាងថាទីភ្ញាក់ងារជ្វីហ្វបានជាប់ពាក់ព័ន្ធក្នុងកុបកម្មហិង្សាប្រឆាំងនឹងរដ្ឋបាលប៊្រិថេននៅប៉ាឡេស្ទីន។[៩៣] យ៉ាងណា កុបកម្មជ្វីហ្វនោះបាននៅបន្តសកម្មពេញមួយឆ្នាំ១៩៤៦ និងឆ្នាំ១៩៤៧។

ទោះជាប្រ៊ិថេនបានខិតខំសម្របសម្រួលយ៉ាងណាជាមួយតំណាងជ្វីហ្វនិងអារ៉ាប់ ក៏ពួកគេនៅតែមិនព្រមរារេចុះចាញ់ ដោយខាងតំណាងជ្វីហ្វបានបដិសេដរាល់ដំណោះស្រាយណាដែលមិនមានរួមបញ្ចូលការបង្កើតរដ្ឋជ្វីហ្វមួយ ហើយបានស្នើឱ្យបែងចែកទឹកដីប៉ាឡេស្ទីនទៅជារដ្ឋជ្វីហ្វនិងរដ្ឋអារ៉ាប់ ខណៈដែលភាគីអារ៉ាប់វិញនៅតែប្រកាន់ជំហរម៉ឺងម៉ាត់ថា ការបង្កើតរដ្ឋជ្វីហ្វនៅលើផ្នែកណាមួយនៃទឹកដីប៉ាឡេស្ទីនគឺជាការមិនអាចទទួលយកបានឡើយ ហើយដំណោះស្រាយតែមួយគត់គឺទឹកដីប៉ាឡេស្ទីនគឺត្រូវតែស្ថិតនៅក្រោមរដ្ឋបាលអារ៉ាប់ជាដាច់ខាត។ នៅខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ១៩៤៧ ពួកប៊្រិថេនបានបញ្ជូនបញ្ហាពាក់ព័ន្ធនឹងប៉ាឡេស្ទីនទៅកាន់អង្គការសហប្រជាជាតិដែលទើបបានបង្កើតថ្មីថ្មោង។ នៅថ្ងៃទី១៥ ខែឧសភា ឆ្នាំ១៩៤៧ មហាសន្និបាតអង្គការសហប្រជាជាតិបានសម្រេចចិត្តបង្កើតគណៈកម្មាធិការពិសេសមួយ "ដើម្បីរៀបចំ... របាយការណ៍ស្តីពីបញ្ហាប៉ាឡេស្ទីន"។[៩៤] របាយការណ៍របស់គណៈកម្មាធិការនោះបានស្នើចេញនូវផែនការមួយដោយលុបបំបាត់របបអាណត្តិភាពប្រ៊ិថេន និងជំនួសមកវិញនូវ "រដ្ឋអារ៉ាប់ឯករាជ្យមួយ រដ្ឋជ្វីហ្វឯករាជ្យមួយ និងទីក្រុងយេរូសាឡឹម [...] ដែលទីក្រុងនេះនឹងស្ថិតនៅក្រោមប្រព័ន្ធអាណាព្យាបាលអន្តរជាតិ"។[៩៥]

សង្គ្រាមឆ្នាំ១៩៤៨ និងកំណើតរដ្ឋអ៊ីស្រាអែល

[កែប្រែ]
ផែនការបែងចែកប៉ាឡេស្ទីនឆ្នាំ១៩៤៧ ដោយអង្គការសហប្រជាជាតិរវាងអ៊ីស្រាអែលនិងរដ្ឋប៉ាឡេស្ទីន

នៅថ្ងៃទី២៩ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩៤៧ មហាសន្និបាត អ.ស.ប. បានអនុម័តសេចក្ដីសម្រេចលេខ ១៨១ (២) ដោយផ្អែកលើផែនការដែលខ្លួនបានស្នើនៅក្នុងរបាយការណ៍ចុះថ្ងៃទី៣ ខែកញ្ញា នោះ ពោលគឺបែងចែកទឹកដីភាគច្រើន (៥៥–៥៦%) ទៅឱ្យទីភ្នាក់ងារជ្វីហ្វ ដែលជាតំណាងទទួលស្គាល់ជាផ្លូវការរបស់សហគមន៍ជ្វីហ្វ ថ្វីបើប្រជាជនជ្វីហ្វមានចំនួនត្រឹមប្រមាណមួយភាគបីនៃចំនួនប្រជាជនសរុបក្ដី (ហើយភាគច្រើនជាអ្នកទើបនឹងមកតាំងទីលំនៅថ្មីៗទៀត) ហើយពួកគេដែរបានកាន់កាប់ដីធ្លីត្រឹមតែប្រមាណ ៦–៧% ប៉ុណ្ណោះ។ នៅពេលនោះ ប្រជាជនអារ៉ាប់គឺជាក្រុមជនជាតិដែលមានចំនួនច្រើនជាងគេ និងកាន់កាប់ដីធ្លីប្រមាណ ២០% ខណៈដែលដីធ្លីនៅសល់ទាំងប៉ុន្មានត្រូវបានកាន់កាប់ដោយអាជ្ញាធរអាណត្តិភាព ឬម្ចាស់ដីជាជនបរទេស។ ថ្នាក់ដឹកនាំជ្វីហ្វបានយល់ព្រមទទួលយកផែនការនេះ ប៉ុន្តែថ្នាក់ដឹកនាំអារ៉ាប់បានបដិសេធវា។[៩៦]

សម្ព័ន្ធអារ៉ាប់ និងគណៈកម្មាធិការជាន់ខ្ពស់អារ៉ាប់នៃប៉ាឡេស្ទីនបានឆ្លើយតបថា ផែនការបែងចែកទឹកដីនោះគឺបង្កើតឡើងដើម្បីតែបម្រើផលប្រយោជន៍ភាគីខាងអឺរ៉ុបប៉ុណ្ណោះ ជាជាងផលប្រយោជន៍របស់ប្រជាជនប៉ាឡេស្ទីនក្នុងស្រុក ហើយដាច់ខាត ពួកគេនឹងមិនទទួលស្គាល់វាឡើយ។[៩៧] នៅថ្ងៃទី១ ខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩៤៧ គណៈកម្មាធិការជាន់ខ្ពស់អារ៉ាប់បានប្រកាសធ្វើកូដកម្មរយៈពេលបីថ្ងៃ ហើយកុបកម្មក៏បានផ្ទុះឡើងនៅក្រុងយេរូសាឡឹម[៩៨] ហើយក៏បន្តវិវត្តកើតជាសង្គ្រាមស៊ីវិល។ កងជីវពលនិងបាតុករអារ៉ាប់ត្រូវប្រឈមប៉ះគ្នានឹងកម្លាំងហាហ្កាណារបស់សហគមន៍ជ្វីហ្វ ហើយរំលងមកដល់ខែមេសា ឆ្នាំ១៩៤៨ ហាហ្កាណាក៏បានសម្រេចប្ដូរយុទ្ធសាស្ត្រមកប្រយុទ្ធវាយបកវិញ ហើយហេតុការណ៍សម្លាប់រង្គាលនៅភូមិឌែរយ៉ាស្សីនក៏បានកើតឡើងនៅថ្ងៃទី៩ ខែមេសា ដែលនាំឱ្យអ្នកភូមិប្រមាណជាង ១០០ នាក់ត្រូវបាត់បង់ជីវិតដោយក្នុងនោះមានទាំងស្ត្រីនិងកុមារផងដែរ។[៩៩]

លោកដាវីដ ប៊ែនហ្គូរីយ៉នកំពុងឈរប្រកាសពីស្ថាបនកម្មនៃរដ្ឋអ៊ីស្រាអែលនៅថ្ងៃទី១៤​ ខែឧសភា ឆ្នាំ១៩៤៨

នៅថ្ងៃទី១៤ ខែឧសភា ឆ្នាំ១៩៤៨ មួយថ្ងៃមុនពេលអាណត្តិភាពប៊្រិថេននៅប៉ាឡេស្ទីនបានផុតកំណត់ លោកដាវីដ ប៊ែនហ្គូរីយ៉ន ប្រមុខនៃទីភ្ញាក់ងារជ្វីហ្វ បានប្រកាសពី "ស្ថាបនកម្មនៃរដ្ឋជ្វីហ្វក្នុងរដ្ឋអ៊ីស្រាអែល"។ នៅថ្ងៃបន្ទាប់ កងទាហាននៃប្រទេសអារ៉ាប់ចំនួនបួនរួមមាន អេហ្ស៊ីប ស៊ីរី ត្រង់ហ្សកដានី និងអ៊ីរ៉ាក់ បានរួមគ្នាវាយលុកចូលទឹកដីអាណត្តិភាពប៉ាឡេស្ទីន ដែលនាំឱ្យផ្ទុះសង្គ្រាមអារ៉ាប់–អ៊ីស្រាអែលឆ្នាំ១៩៤៨ ឡើង។[១០០] គោលបំណងនៃការឈ្លានពាននេះគឺដើម្បីបញ្ឈប់ហាមឃាត់ដំណើរបង្កើតរដ្ឋជ្វីហ្វ[១០១] ខណៈសម្ព័ន្ធអារ៉ាប់បានថ្លែងថាវាគឺដើម្បីស្ដារសណ្ដាប់ធ្នាប់ និងទប់ស្កាត់ការបង្ហូរឈាមគ្នាតទៀត។[១០២] មួយឆ្នាំក្រោយ បទឈប់បាញ់មួយត្រូវបានប្រកាស ហើយព្រំដែនបណ្ដោះអាសន្នដែលគេនិយមស្គាល់ថាខ្សែបៃតងត្រូវបានគូសឡើង។ ប្រទេសហ្សកដានីបានកាត់យកវ៉េសប៊ែងដោយក្នុងនោះរួមមានយេរូសាឡឹមខាងកើតផងដែរ ខណៈប្រទេសអេហ្ស៊ីបបានត្រួតត្រាដែនជ្រោយហ្កាហ្សា។ ប្រជាជនប៉ាឡេស្ទីនជាង ៧០០,០០០ នាក់ត្រូវបង្ខំចិត្តរត់ភៀសខ្លួន ឬត្រូវបណ្ដេញចេញដោយបង្ខំពីសំណាក់កងជីវពលជ្វីហ្វនិងយោធាអ៊ីស្រាអែល ដោយហេតុការណ៍នេះក្រោយមកត្រូវបានគេនិយមស្គាល់ថា ណាក់បា ('ហាយនភាព')។[១០៣] ប្រជាជនអារ៉ាប់មួយចំនួនប្រមាណ ១៥៦,០០០ នាក់បានបន្តស៊ូរស់នៅក្រោមអ៊ីស្រាអែល ហើយពួកគេក៏ត្រូវក្លាយជាជនជាតិអារ៉ាប់សញ្ជាតិអ៊ីស្រាអែល។[១០៤]

ការលើកទង់ជ័យទឹកខ្មៅនៅថ្ងៃទី១០ ខែមីនា ឆ្នាំ១៩៤៩ ដែលបញ្ជាក់ការបិទបញ្ចប់សង្គ្រាមឆ្នាំ១៩៤៨

ដោយអាស្រ័យតាមសេចក្ដីសម្រេចមហាសន្និបាតអង្គការសហប្រជាជាតិលេខ ២៧៣ ប្រទេសអ៊ីស្រាអែលត្រូវបានទទួលស្គាល់ជារដ្ឋសមាជិកផ្លូវការនៃអង្គការសហប្រជាជាតិនៅថ្ងៃទី១១ ខែឧសភា ឆ្នាំ១៩៤៩។ នៅដើមឆ្នាំដំបូងៗ នយោបាយរបស់រដ្ឋនេះច្រើនស្ថិតក្រោមចលនាពលកម្មហ្ស៊ីអនដែលដឹកនាំដោយនាយករដ្ឋមន្ត្រីដាវីដ ប៊ែនហ្គូរីយ៉ន។[១០៥] នៅចុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៤០ និងដើមទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៥០ អ៊ីស្រាអែលបានអនុវត្តគោលនយោបាយអន្តោប្រវេសន៍តាមផែនការមួយលាននាក់របស់ខ្លួន ពោលគឺការអំពាវនាវកៀរគរជនជាតិជ្វីហ្វខាងក្រៅឱ្យផ្លាស់មករស់នៅក្នុងអ៊ីស្រាអែល។[១០៦] លំហូរអ្នករស់រានរួចជីវិតពីអូឡូកុស្ត ក៏ដូចជាជនជាតិជ្វីហ្វពីបណ្ដាប្រទេសអារ៉ាប់និងមូស្លីមដទៃមកអ៊ីស្រាអែលបានបង្កើនចំនួនប្រជាជនជ្វីហ្វពី ៧០០,០០០ ទៅ ១,៤០០,០០០ នាក់ ហើយគិតមកត្រឹមឆ្នាំ១៩៥៨ ចំនួនប្រជាជនសរុបបានកើនដល់ពីរលាននាក់។[១០៧] នៅចន្លោះឆ្នាំ១៩៤៨ និងឆ្នាំ១៩៧០ ជនភៀសខ្លួនជ្វីហ្វប្រមាណ ១,១៥០,០០០ នាក់បានផ្លាស់មករស់នៅក្នុងប្រទេសអ៊ីស្រាអែល។[១០៨]

ប្រជាជនប៉ាឡេស្ទីនបន្ថែមត្រូវបានបណ្ដេញចេញបន្តកន្ទុយគ្នាក្រោយរដ្ឋអ៊ីស្រាអែលត្រូវបានបង្កើត ហើយក្នុងកំឡុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៥០ យុទ្ធជនប៉ាឡេស្ទីនបានបើកការវាយលុកជារឿយៗលើរដ្ឋអ៊ីស្រាអែល ដោយភាគច្រើនចេញពីតំបន់ហ្កាហ្សា ហើយតែងសម្ដៅលើប្រជាជនស៊ីវិលអ៊ីស្រាអែល។[១០៩] ការបិទច្រកព្រែកជីកស៊ុយអេនិងច្រកទីរ៉ង់មិនឱ្យនាវាអ៊ីស្រាអែលឆ្លងកាត់ ក៏ដូចជាកំណើននៃការវាយលុកពីយុទ្ធជនប៉ាឡេស្ទីន​ អ៊ីស្រាអែលក៏បានសម្រេចចិត្តវាយប្រឆាំងនឹងប្រទេសអេហ្ស៊ីប។[១១០] អ៊ីស្រាអែលបានចូលរួមក្នុងសម្ព័ន្ធភាពសម្ងាត់មួយជាងមួយបារាំង និងសហរាជាណាចក្រដើម្បីវាយសន្ធប់គ្រប់គ្រងឧបទ្វីបស៊ីណៃ ដែលគេតែងស្គាល់ថា វិបត្តិស៊ុយអេ នោះឯង។[១១១] យ៉ាងណា កម្លាំងទ័ពនៃសម្ព័ន្ធភាពនោះត្រូវបង្ខំឱ្យដកចេញវិញក្រោយរងសម្ពាធពីអង្គការសហប្រជាជាតិ និងដើម្បីជាថ្នូរនឹងការផ្ដល់សិទ្ធិចេញចូលនាវាចរណ៍អ៊ីស្រាអែលនៅស៊ុយអេ។

នៅក្នុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៦០ ភាពតានតឹងរវាងអ៊ីស្រាអែលនិងអារ៉ាប់បានកើនឡើង ពិសេសទាក់ទងនឹងធនធានទឹកក្នុងតំបន់និងការគំរាមកំហែងផ្ទួនៗគ្នាពីថ្នាក់ដឹកនាំអេហ្ស៊ីប[១១២] ហើយមកដល់ឆ្នាំ១៩៦៦ ការប៉ះទង្គិចប្រដាប់អាវុធគ្នាតូចៗក៏បានផ្ទុះឡើង។ នៅខែឧសភា ឆ្នាំ១៩៦៧ អេហ្ស៊ីបបានប្រមូលទាហានមកផ្ដុំឈរជើងនៅក្បែរព្រំដែនជាមួយអ៊ីស្រាអែល បណ្ដេញកម្លាំងរក្សាសន្តិភាព អ.ស.ប. ដែលមានវត្តមានឈរជើងនៅស៊ីណៃតាំងឆ្នាំ១៩៥៧ ចេញ និងរឹបអូសសិទ្ធិឆ្លងសមុទ្រក្រហមរបស់អ៊ីស្រាអែល។[១១៣] ដំណាលគ្នានេះ បណ្ដាប្រទេសអារ៉ាប់នៅជុំវិញក៏ចាប់ផ្ដើមកំណែនទ័ពដូចគ្នា ហើយជាលទ្ធផល អ៊ីស្រាអែលក៏បានចោទថាវាជាអំពើសឹករួចសាមីខ្លួនក៏បានបើកការវាយប្រហារមុនទៅលើអេហ្ស៊ីបនៅក្នុងខែមិថុនា (ប្រតិបត្តិការផ្តោត) រីឯប្រទេសហ្សកដានី ស៊ីរី និងអ៊ីរ៉ាក់ក៏បានវាយអ៊ីស្រាអែលតាមក្រោយភ្លាមៗ។ ជម្លោះនេះត្រូវបានគេហៅថា សង្គ្រាមប្រាំមួយថ្ងៃ ហើយជាលទ្ធផល អ៊ីស្រាអែលបានវាយយកនិងត្រួតត្រាតំបន់វ៉េសប៊ែងពីប្រទេសហ្សកដានី ហ្កាហ្សានិងស៊ីណៃពីអេហ្ស៊ីប និងកំពូលហ្កូឡានពីស៊ីរី។[១១៤] មិនតែប៉ុណ្ណោះ កងកម្លាំងអ៊ីស្រាអែលបានបណ្ដេញប្រជាជនប៉ាឡេស្ទីនប្រហែល ៣០០,០០០ នាក់បន្ថែមចេញពីវ៉េសប៊ែងនិងហ្កាហ្សាទៀតផង ខណៈយេរូសាឡឹមខាងកើតត្រូវបានបញ្ចូលទៅក្នុងផ្នែករបស់អ៊ីស្រាអែល។ ខ្សែបៃតងកាលឆ្នាំ១៩៤៩ ក៏បានក្លាយជាព្រំប្រទល់រដ្ឋបាលរវាងអ៊ីស្រាអែល និងទឹកដីទាំងប៉ុន្មានដែលខ្លួនទើបបានកាន់កាប់។[១១៥]

ទឹកដីកាន់កាប់ដោយអ៊ីស្រាអែល៖
  ក្រោយសង្គ្រាម
ឧបទ្វីបស៊ីណៃត្រូវបានប្រគល់ទៅឱ្យអេហ្ស៊ីបវិញក្នុងឆ្នាំ១៩៨២។

មិនយូរប៉ុន្មានក្រោយបញ្ចប់សង្គ្រាមប្រាំមួយថ្ងៃ ជម្លោះថ្មីមួយទៀតក៏បានកើតឡើង (សង្គ្រាមសង្កៀត, ១៩៦៧–១៩៧០) រវាងអ៊ីស្រាអែលនិងរដ្ឋអារ៉ាប់ ក៏ដូចជាក្រុមប្រដាប់អាវុធថ្មីដែលបានបង្កើតឡើងតាំងឆ្នាំ១៩៦៤ ឈ្មោះថា អង្គការរំដោះប៉ាឡេស្ទីន (អ.រ.ប.) ដែលក្រុមនេះបានប្ដេជ្ញានឹង "តស៊ូប្រយុទ្ធដើម្បីរំដោះជាតិមាតុភូមិ" ទាល់តែបាន។[១១៦] នៅចុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៦០ និងដើមទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៧០ ក្រុមអង្គការប៉ាឡេស្ទីនបានធ្វើការវាយប្រហារទៅលើប្រជាជនអ៊ីស្រាអែល ក៏ដូចជាជនជាតិជ្វីហ្វឯទៀតនៅទូទាំងសកលលោក[១១៧] ឧទាហរណ៍ដូចជាការសម្លាប់ក្រុមអត្តពលិកអ៊ីស្រាអែលក្នុងព្រឹត្តិការណ៍កីឡាអូឡាំពិករដូវក្ដៅឆ្នាំ១៩៧២ នៅទីក្រុងមុយនិចជាដើម។

នៅថ្ងៃទី៦ ខែតុលា ឆ្នាំ១៩៧៣ កងទ័ពអេហ្ស៊ីបនិងស៊ីរីបានបើកការវាយប្រហារដោយភ្ញាក់ផ្អើលមួយទៅលើកងកម្លាំងអ៊ីស្រាអែលនៅឧបទ្វីបស៊ីណៃនិងតំបន់ខ្ពង់រាបហ្កូឡាន ដែលនាំឱ្យផ្ទុះសង្គ្រាមយមគីបពួរឡើង។ សង្គ្រាមនេះបានបញ្ចប់នៅថ្ងៃទី២៥ ខែតុលា បន្ទាប់ពីអ៊ីស្រាអែលបានវាយរុញច្រានកងកម្លាំងអេហ្ស៊ីបនិងស៊ីរីចេញពីទឹកដីខ្លួនត្រួតត្រាវិញបាន តែត្រូវបាត់បង់ចំនួនទ័ពច្រើន។[១១៨] ក្រោយសង្គ្រាមបានបញ្ចប់ ការស៊ើបអង្កេតផ្ទៃក្នុងមួយត្រូវបានធ្វើឡើង ហើយជាលទ្ធផលបានកំណត់ថារដ្ឋាភិបាលគឺមិនមែនជាអ្នកត្រូវទទួលខុសត្រូវចំពោះការបរាជ័យនានានៅមុន និងកំឡុងពេលសង្គ្រាមនោះឡើយ ប៉ុន្តែដោយសារកំហឹងសាធារណជននៅពុះកញ្ជ្រោល ដូច្នេះ លោកស្រីនាយករដ្ឋមន្ត្រីហ្គោលដា មិអៀក៏ត្រូវបង្ខំចិត្តលាលែងពីតំណែង។[១១៩]

ការបោះឆ្នោតសភាឃ្នេសេតឆ្នាំ១៩៧៧ គឺជាចំណុចរបត់ដ៏សំខាន់មួយនៅក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រនយោបាយអ៊ីស្រាអែល ពោលគឺនៅពេលដែលគណបក្សស្ដាំនិយមលីគុដដឹកនាំដោយលោកមេណាកហ៊ែម ប៊ិហ្គីនបានផ្ដួលគណបក្សពលកម្មដើម្បីក្ដោបអំណាចរដ្ឋាភិបាល។ នៅឆ្នាំបន្ទាប់ ប្រធានាធិបតីអេហ្ស៊ីប លោកអាន់វ៉ា សាដាត់បានធ្វើដំណើរមកប្រទេសអ៊ីស្រាអែល និងបានថ្លែងសុន្ទរកថាទៅកាន់ឃ្នេសេត ដោយលោកបានក្លាយខ្លួនជាប្រមុខនៃបណ្ដារដ្ឋអារ៉ាប់ដំបូងគេបង្អស់ដែលបានទទួលស្គាល់ប្រទេសអ៊ីស្រាអែល។[១២០] សាដាត់ និងប៊ិហ្គីនបានចុះហត្ថលេខាលើកិច្ចព្រមព្រៀងកាំដេវីដ (១៩៧៨) និងសន្ធិសញ្ញាសន្តិភាពអ៊ីស្រាអែល–អេហ្ស៊ីប ជាថ្នូរនឹងការដកទ័ពពីឧបទ្វីបស៊ីណៃដោយអ៊ីស្រាអែល និងការចូលចរចាជុំវិញស្វ័យភាពប៉ាឡេស្ទីននៅវ៉េសប៊ែងនិងហ្កាហ្សា។[១២១] ក្រោយរងការលុកលុយពី អ.រ.ប. នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧៨ អ៊ីស្រាអែលក៏បានបើកការឈ្លានពានចូលភាគខាងត្បូងនៃប្រទេសលីបង់ដើម្បីកម្ទេចមូលដ្ឋាន អ.រ.ប.។

ច្បាប់យេរូសាឡឹមឆ្នាំ១៩៨០ ត្រូវបានគេយល់ឃើញថាជាការកាត់បញ្ចូលក្រុងយេរូសាឡឹមទាំងមូលទៅក្នុងទឹកដីអ៊ីស្រាអែលតាមផ្លូវច្បាប់ ហើយបានបង្កជាការជជែកវែកញែកដេញដោលជាថ្មីលើឆាកអន្តរជាតិជុំវិញស្ថានការណ៍របស់ទីក្រុងនេះ។ រហូតមកដល់ពេលបច្ចុប្បន្ននេះ មិនមានច្បាប់ណាមួយរបស់អ៊ីស្រាអែលដែលបានកំណត់ទម្រង់ទឹកដីរបស់ខ្លួនបានច្បាស់លាស់ឡើយ ហើយក៏មិនមានច្បាប់ណាមួយដែលបានចែងជាក់លាក់អំពីការបញ្ចូលតំបន់យេរូសាឡឹមខាងកើតទៅក្នុងទឹកដីខ្លួននោះដែរ។[១២២] នៅឆ្នាំ១៩៨១ អ៊ីស្រាអែលបានកាត់បញ្ចូលកំពូលហ្កូឡានទៅក្នុងទឹកដីរបស់ខ្លួនជាផ្លូវការ ខណៈសកម្មភាពនេះត្រូវបានសហគមន៍អន្តរជាតិភាគច្រើនបានប្រឆាំងបដិសេដ ដោយក្នុងនោះ ក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខអង្គការសហប្រជាជាតិបានប្រកាសចាត់ទុកច្បាប់យេរូសាឡឹម ក៏ដូចជាច្បាប់កំពូលហ្កូឡានថាមោឃៈ។[១២៣] នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៨២ អ៊ីស្រាអែលបានបើកការឈ្លានពានចូលប្រទេសលីបង់ម្តងទៀតដើម្បីវាយកម្ទេចមូលដ្ឋាន អ.រ.ប. ជាថ្មី[១២៤] ហើយមកដល់ឆ្នាំ១៩៨៦ ទើបអ៊ីស្រាអែលបានដកទ័ពចេញពីទឹកដីលីបង់ភាគច្រើនលើកលែងតែនៅតំបន់រណបព្រំដែននៃភាគខាងត្បូងលីបង់ ដែលអ៊ីស្រាអែលបន្តកាន់កាប់រហូតដល់ឆ្នាំ២០០០។

ការបះបោរប៉ាឡេស្ទីនប្រឆាំងនឹងនឹមត្រួតត្រាអ៊ីស្រាអែល ដែលគេនិយមស្គាល់ថាអ៊ីនធីហ្វាដាលើកទីមួយនោះបានផ្ទុះឡើងនៅក្នុងឆ្នាំ១៩៨៧[១២៥] ដោយនាំមកនូវរលកបាតុកម្មនិងហិង្សានៅក្នុងតំបន់វ៉េសប៊ែងនិងហ្កាហ្សា។ នៅរយៈពេលប្រាំមួយឆ្នាំបន្ទាប់ ចលនាអ៊ីនធីហ្វាដាបានមានការរៀបចំប្រសើរជាងមុន​តាមរយៈការប្រើប្រាស់វិធានការសេដ្ឋកិច្ចនិងវប្បធម៌ក្នុងគោលបំណងបំបែកការត្រួតត្រាអ៊ីស្រាអែល។ ជាលទ្ធផលនៃចលនាមហាបះបោរមួយនេះ មនុស្សសរុបជាង ១,០០០ នាក់ត្រូវបានបាត់បង់ជីវិត។[១២៦] ក្នុងកំឡុងសង្គ្រាមឈូងសមុទ្រឆ្នាំ១៩៩១ អ.រ.ប. បានគាំទ្រលោកសាដាម ហ៊ូសេន និងការបាញ់ប្រហារមីស៊ីលរបស់អ៊ីរ៉ាក់មកលើអ៊ីស្រាអែល។ ថ្វីបើមានប្រតិកម្មខឹងសម្បារពីសាធារណជនក្ដី រដ្ឋាភិបាលអ៊ីស្រាអែលបានគោរពតាមការអំពាវនាវរបស់សហរដ្ឋអាមេរិក និងបន្តនៅស្ងៀមមិនធ្វើការវាយបកតបតវិញ។[១២៧]

លោកស៊ីម្មន ប៉េរ៉េស (ឆ្វេង) ជាមួយលោកយីតសាក់ រ៉ាប៊ីន (កណ្ដាល) និងព្រះបាទហ៊ូសេននៃហ្សកដានី (ស្ដាំ) នៅមុនពិធីចុះហត្ថលេខាលើកិច្ចព្រមព្រៀងសន្តិភាពហ្សកដានី–អ៊ីស្រាអែលក្នុងឆ្នាំ១៩៩៤

នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៩២ លោកយីតសាក់ រ៉ាប៊ីនបានឈ្នះឆ្នោតក្លាយជានាយករដ្ឋមន្ត្រីថ្មី ខណៈលោកនិងគណបក្សរបស់លោកបានអំពាវនាវឱ្យមានការសម្របសម្រួលជាមួយប្រទេសជិតខាងរបស់អ៊ីស្រាអែល។ នៅឆ្នាំបន្ទាប់ លោកស៊ីម្មន ប៉េរ៉េស តំណាងប្រទេសអ៊ីស្រាអែល និងលោកយ៉ាស៊ែរ អារ៉ាហ្វាត់ តំណាង អ.រ.ប. បានចុះហត្ថលេខាលើកិច្ចព្រមព្រៀងទីក្រុងអូស្លូ ដែលផ្តល់សិទ្ធិដល់អាជ្ញាធរជាតិប៉ាឡេស្ទីន (អ.ជ.ប.) ក្នុងការគ្រប់គ្រងផ្នែកខ្លះនៃតំបន់វ៉េសប៊ែង និងដែនជ្រោយហ្កាហ្សា។[១២៨] មិនតែប៉ុណ្ណោះ អ.រ.ប. ក៏ថែមទាំងបានទទួលស្គាល់សិទ្ធិអត្ថិភាពរបស់អ៊ីស្រាអែលផងដែរ ក៏ដូចជាបានសន្យាថានឹងបញ្ចប់សកម្មភាពភេរវកម្មរបស់ខ្លួន។[១២៩] នៅឆ្នាំ១៩៩៤ កិច្ចព្រមព្រៀងសន្តិភាពហ្សកដានី–អ៊ីស្រាអែលត្រូវបានចុះ ដែលធ្វើឱ្យហ្សកដានីក្លាយជាប្រទេសអារ៉ាប់ទីពីរដែលបានធ្វើនិយតកម្មទំនាក់ទំនងជាមួយអ៊ីស្រាអែល។ នៅខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩៩៥ លោកនាយករដ្ឋមន្ត្រីរ៉ាប៊ីនត្រូវបានធ្វើឃាតដោយយីហ្កាល់ អាមៀរ ដែលជាជនជាតិជ្វីហ្វមាននិន្នាការស្តាំនិយមជ្រុលនិងក៏ដូចជាទំនោរប្រឆាំងនឹងកិច្ចព្រមព្រៀងទាំងនោះ។[១៣០]

ក្នុងកំឡុងអាណត្តិនាយករដ្ឋមន្ត្រីប៊ីនយ៉ាមីន ណេតាន់យ៉ាហ៊ូនាចុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៩០ ប្រទេសអ៊ីស្រាអែលបានយល់ព្រមដកទាហានចេញពីទីក្រុងអ៊ីប្រុង (ទោះបីជាកិច្ចព្រមព្រៀងនេះមិនត្រូវបានផ្តល់សច្ចាប័ន ឬអនុវត្តក៏ដោយ)[១៣១] ហើយលោកក៏បានចុះហត្ថលេខាលើអនុស្សរណៈទន្លេវ៉ាយផងដែរ ពោលជាកិច្ចព្រមព្រៀងពាក់ព័ន្ធនឹងការដាក់ពង្រាយកងកម្លាំងឡើងវិញបន្ថែមនៅវ៉េសប៊ែង និងបញ្ហាសន្តិសុខផ្សេងៗ។ លោកអេហ៊ូដ បារ៉ាក់ ដែលជានាយករដ្ឋមន្ត្រីថ្មីជាប់ឆ្នោតក្នុងឆ្នាំ១៩៩៩ បានបញ្ជាដកទ័ពចេញពីប្រទេសលីបង់ និងបានធ្វើការចរចាជាមួយប្រធាន អ.ជ.ប. លោកយ៉ាស៊ែរ អារ៉ាហ្វាត់ និងប្រធានាធិបតីអាមេរិក លោកប៊ីល គ្លីនតុន នៅក្នុងកិច្ចប្រជុំកំពូលកាំដេវីដឆ្នាំ២០០០។ ក្នុងនោះ លោកបារ៉ាក់បានដាក់ស្នើផែនការសម្រាប់បង្កើតរដ្ឋប៉ាឡេស្ទីនមួយ ដែលរួមបញ្ចូលតំបន់ហ្កាហ្សាទាំងមូល និងជាង ៩០% នៃវ៉េសប៊ែង ដោយមានយេរូសាឡឹមជារដ្ឋធានីរួម។[១៣២] ភាគីទាំងពីរបានចោទប្រកាន់គ្នាទៅវិញទៅមកចំពោះការបរាជ័យនៃកិច្ចប្រជុំនេះ។

សតវត្សរ៍ទី២១

[កែប្រែ]

នៅចុងឆ្នាំ២០០០ ដំណើរទស្សនកិច្ចដ៏ចម្រូងចម្រាសដោយលោកអារីយ៉ែល ឆារ៉នទៅភ្នំប្រាសាទបាននាំ​ឱ្យផ្ទុះអ៊ីនធីហ្វាដាលើកទីពីរឡើង។ ការបះបោរលើកនេះត្រូវបានអ៊ីស្រាអែលព្យាយាមបង្ក្រាបយ៉ាងចាស់ដៃ ខណៈការបំផ្ទុះគ្រាប់បែកអត្តឃាតប៉ាឡេស្ទីនបានកើតឡើងជារឿយៗ។[១៣៣] លោកឆារ៉នបានក្លាយជានាយករដ្ឋមន្ត្រីអ៊ីស្រាអែលនៅក្នុងឆ្នាំ២០០១ ហើយក្រោមរដ្ឋបាលលោក តំណាំងលំនៅដ្ឋានអ៊ីស្រាអែលនៅហ្កាហ្សាត្រូវបានបញ្ជាឱ្យរុះរើចេញអស់ ហើយកសាងរបាំងវ៉េសប៊ែងឡើង និងទីបំផុតបានបញ្ចប់ចលនាអ៊ីនធីហ្វាដានោះ។[១៣៤] នៅរវាងចន្លោះឆ្នាំ២០០០ និងឆ្នាំ២០០៨ ជនជាតិអ៊ីស្រាអែលចំនួន ១,០៦៣ នាក់បានបាត់បង់ជីវិត រីឯជនជាតិប៉ាឡេស្ទីនវិញមានរហូតដល់ទៅ ៥,៥១៧ នាក់ និងជនបរទេសមានចំនួន ៦៤ នាក់។[១៣៥]

នៅក្នុងខែកក្កដា ឆ្នាំ២០០៦ ក្រុមសកម្មប្រយុទ្ធនៅលីបង់ឈ្មោះហេស្បុលឡាបានបំផ្លោងគ្រាប់ចូលទឹកដីខាងជើងអ៊ីស្រាអែលនិងចាប់ជំរិតទាហានអ៊ីស្រាអែលចំនួនពីររូប ដែលជាហេតុបង្កឱ្យកើតមានសង្គ្រាមលីបង់លើកទីពីររយៈពេលមួយខែ ដោយក្នុងនោះលីបង់ត្រូវរងការឈ្លានពានពីអ៊ីស្រាអែលផងដែរ។[១៣៦] សង្គ្រាមនេះបានថមថយចុះវិញនៅខែសីហា ឆ្នាំ២០០៦ បន្ទាប់ពីមានការអនុម័តលើសេចក្តីសម្រេចក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខ អ.ស.ប. លេខ ១៧០១។ កងកម្លាំងអ៊ីស្រាអែលភាគច្រើនបានដកខ្លួនចេញពីប្រទេសលីបង់នៅត្រឹមខែតុលា ឆ្នាំ២០០៦ ប៉ុន្តែនៅមានមួយចំនួនដែលបន្តកាន់កាប់ភូមិរ៉ាដចារនៅឯខាងទឹកដីលីបង់។[១៣៧]

កំណត់សម្គាល់

[កែប្រែ]
  1. ↑ ទទួលស្គាល់ដោយរដ្ឋសមាជិក អសប៖ រុស្ស៊ី (យេរូសាឡឹមខាងលិច)[១] សាធារណរដ្ឋឆែក (យេរូសាឡឹមខាងលច)[២] អាហ្សង់ទីន[៣] ហុងឌូរ៉ាស[៤] ក្វាតេម៉ាឡា[៥] ណូរូ[៦] និងសហរដ្ឋអាមេរិក។[៧]
  2. ↑ យេរូសាឡឹមគឺជាទីក្រុងធំបំផុតរបស់អ៊ីស្រាអែល ប្រសិនបើរាប់បញ្ចូលទាំងយេរូសាឡឹមខាងកើត ដែលគេច្រើនចាត់ទុកវាថាជាតំបន់អ៊ីស្រាអែលកាន់កាប់។[៨] ប្រសិនបើមិនរាប់បញ្ចូលយេរូសាឡឹមខាងកើតទេនោះ តែលអាវីហ្វគឺជាទីក្រុងធំបំផុតប្រចាំប្រទេសនេះ។
  3. ↑ ភាសាអារ៉ាប់គឺមាន "ឋានៈពិសេស" ដោយអាស្រ័យតាមច្បាប់មូលដ្ឋានក្នុងឆ្នាំ២០១៨។[៩][១០] ដើមឡើយមុនពេលច្បាប់មូលដ្ឋាននោះបានអនុម័ត ភាសាអារ៉ាប់ធ្លាប់ជាភាសាផ្លូវការមួយរបស់រដ្ឋអ៊ីស្រាអែល។[១១]
  1. ↑ ចំនួនប្រជាជន និងទិន្នន័យសេដ្ឋកិច្ចរបស់អ៊ីស្រាអែលបានគ្របដណ្តប់លើទឹកដីសេដ្ឋកិច្ចទាំងអស់របស់អ៊ីស្រាអែលរួមមាន៖ កំពូលហ្កូឡាន យេរូសាឡឹមខាងកើត និងទីតាំងលំនៅប្រជាជនអ៊ីស្រាអែលនៅតំបន់វ៉េសប៊ែង។
  2. ↑ ច្បាប់យេរូសាឡឹមបានចែងថា "ទីក្រុងយេរូសាឡឹមគឺជារដ្ឋធានីពេញលេញ និងតែមួយគត់នៃប្រទេសអ៊ីស្រាអែល" ហើយទីក្រុងនេះបម្រើជាអាសនៈរបស់រដ្ឋាភិបាលអ៊ីស្រាអែល ជាមូលដ្ឋាននៃគេហដ្ឋានប្រធានាធិបតី ការិយាល័យរដ្ឋាភិបាល តុលាការកំពូល និងសភាជាតិ។ សេចក្តីសម្រេចក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខអង្គការសហប្រជាជាតិលេខ ៤៧៨ (២០ សីហា ១៩៤០; ១៤–០, ដោយមានអាមេរិកបោះឆ្នោតអនុប្បវាទ) បានប្រកាសច្បាប់យេរូសាឡឹមថា "មោឃៈ និងគ្មានន័យ" ហើយ​បាន​អំពាវនាវ​ឲ្យ​រដ្ឋ​សមាជិក អសប ទាំងអស់​ដក​បេសកកម្ម​ការទូត​របស់​ខ្លួន​ចេញ​ពី​ក្រុងយេរូសាឡឹម (សូមមើល Kellerman 1993, ទ. 140)។ សម្រាប់ព័ត៌មានបន្ថែមសូមមើល ស្ថានការណ៍យេរូសាឡឹម។

ឯកសារយោង

[កែប្រែ]
  1. ↑ "Foreign Ministry statement regarding Palestinian-Israeli settlement". www.mid.ru. 6 April 2017.
  2. ↑ "Czech Republic announces it recognizes West Jerusalem as Israel's capital". Jerusalem Post. 6 December 2017. Retrieved 18 មេសា 2022.
  3. ↑ "Javier Milei on his first diplomatic visit to Israel as President of Argentina". Retrieved 3 September 2026.
  4. ↑ "Honduras recognizes Jerusalem as Israel's capital". The Times of Israel. 29 August 2019. https://www.timesofisrael.com/honduras-recognizes-jerusalem-as-israels-capital/.
  5. ↑ "(ភាសាអេស្ប៉ាញ) Guatemala se suma a EEUU y también trasladará su embajada en Israel a Jerusalén". Infobae. 24 December 2017. Guatemala's embassy was located in Jerusalem until the 1980s, when it was moved to Tel Aviv.
  6. ↑ "Nauru recognizes J'lem as capital of Israel". Israel National News. 29 August 2019. http://www.israelnationalnews.com/News/News.aspx/268084.
  7. ↑ "Trump Recognizes Jerusalem as Israel's Capital and Orders U.S. Embassy to Move". The New York Times. 6 December 2017. https://www.nytimes.com/2017/12/06/world/middleeast/trump-jerusalem-israel-capital.html.
  8. ↑ The Legal Status of East Jerusalem, Norwegian Refugee Council, ១ ខែធ្នូ ២០១៣, pp. 8, 29, https://www.nrc.no/globalassets/pdf/reports/the-legal-status-of-east-jerusalem.pdf
  9. ↑ "Israel Passes 'National Home' Law, Drawing Ire of Arabs". The New York Times. 19 July 2018. https://www.nytimes.com/2018/07/18/world/middleeast/israel-passes-national-home-law.html.
  10. ↑ Lubell, Maayan (19 July 2018). "Israel adopts divisive Jewish nation-state law". Reuters. https://www.reuters.com/article/us-israel-politics-law/israel-adopts-divisive-jewish-nation-state-law-idUSKBN1K901V.
  11. ↑ "Arabic in Israel: an official language and a cultural bridge". Israel Ministry of Foreign Affairs. 18 December 2016. Retrieved 18 មេសា 2022.
  12. ↑ "Population, by Population Group". Monthly Bulletin of Statistics (Israel Central Bureau of Statistics). 14 August 2025. https://www.cbs.gov.il/he/publications/DocLib/2025/yarhon0825/b1.pdf។ បានយកមក 3 September 2026.
  13. ↑ "Population Of Israelis, by Religion". Statistical Abstract of Israel (Israel Central Bureau of Statistics). 30 December 2024. https://www.cbs.gov.il/he/publications/DocLib/2024/2.ShnatonPopulation/st02_02.pdf។ បានយកមក 3 September 2026.
  14. ↑ "Surface water and surface water change". OECD. Retrieved 18 មេសា 2022.
  15. ↑ "Time Series DataBank". Israel Central Bureau of Statistics. Retrieved 3 September 2026.
  16. ↑ "Geographic Areas – Nationwide". 2022 Population Census Data. ការិយាល័យកណ្ដាលនៃស្ថិតិ. Retrieved 3 September 2026.
  17. 1 2 3 4 5 "World Economic Outlook Database (April 2026 Edition)". www.imf.org. មូលនិធិរូបិយវត្ថុអន្តរជាតិ. 14 April 2026. Retrieved 3 September 2026.
  18. ↑ "Gini Index coefficient". The World Factbook. Archived from the original on 26 January 2026. Retrieved 3 កញ្ញា 2026. {{cite web}}: More than one of |archivedate= and |archive-date= specified (help); More than one of |archiveurl= and |archive-url= specified (help)
  19. ↑ "Human Development Report 2025" (PDF). កម្មវិធីអភិវឌ្ឍន៍សហប្រជាជាតិ. 6 May 2025. Archived (PDF) from the original on 6 May 2025. Retrieved 3 September 2026.
  20. ↑ Akram, Susan M., Michael Dumper, Michael Lynk, and Iain Scobbie, eds. 2010. International Law and the Israeli-Palestinian Conflict: A Rights-Based Approach to Middle East Peace. Routledge. p. 119: "UN General Assembly Resolution 181 recommended the creation of an international zone, or corpus separatum, in Jerusalem to be administered by the UN for a 10-year period, after which there would be a referendum to determine its future. This approach applies equally to West and East Jerusalem and is not affected by the occupation of East Jerusalem in 1967. To a large extent it is this approach that still guides the diplomatic behaviour of states and thus has greater force in international law."
  21. 1 2 "Zionism | Definition, History, Examples, & Facts | Britannica". www.britannica.com. 19 October 2023. Archived from the original on 25 December 2018. Retrieved 9 September 2026.
  22. ↑ (Fall 2018)"Turning Points in the Historiography of Jewish Immigration from Arab Countries to Israel". Israel Studies 23 (3): 114–122. DOI:10.2979/israelstudies.23.3.15.
  23. ↑ Fischbach 2008, pp. 26–27.
  24. ↑ Slater 2020, pp. 81–92, 350.
  25. ↑ (March 2009)"Poetics of Disaster: Nationalism, Gender, and Social Change Among Palestinian Poets in Israel After Nakba". International Journal of Politics, Culture, and Society 22: 23–39 [25–26]. ISSN 0891-4486. DOI:10.1007/s10767-009-9049-9.
  26. ↑ Cleveland, William L.; Bunton, Martin (2016). A History of the Modern Middle East. Westview Press. p. 270. ល.ស.ប.អ. 978-0-429-97513-4. https://books.google.com/books?id=CUhaDwAAQBAJ&pg=PT290.
  27. ↑ Beker, Avi (2005). "The Forgotten Narrative: Jewish Refugees from Arab Countries". Jewish Political Studies Review 17 (3/4): 3–19. ISSN 0792-335X.
  28. ↑ Dinstein, Yoram (11 October 2021). Israel Yearbook on Human Rights, Volume 6 (1976). BRILL. p. 282. ល.ស.ប.អ. 978-90-04-42287-2. https://books.google.com/books?id=-cpKEAAAQBAJ&dq=650000+%2872%25%29+of+these+Jews+resettled+in+Israel.&pg=PA282។ បានយកមក 9 September 2026.
  29. ↑ ប្រភពច្រើនចំនួន៖
    • "A genocide is unfolding before our eyes: History will not forgive our inaction, UN Special Committee warns General Assembly in report". OHCHR. 2024-11-19. Archived from the original on 2025-10-02. Retrieved 2026-09-10. Our findings conclude that Israel's methods of war align with the characteristics of genocide
    • "Israel has committed genocide in the Gaza Strip, UN Commission finds". OHCHR. 2025-09-16. Archived from the original on 2025-12-06. Retrieved 2026-09-10. The Commission has been investigating the events on and since 7 October 2023 for the last two years, and concluded that Israeli authorities and Israeli security forces committed four of the five genocidal acts defined by the 1948 Convention on the Prevention and Punishment of the Crime of Genocide, namely killing, causing serious bodily or mental harm, deliberately inflicting conditions of life calculated to bring about the destruction of the Palestinians in whole or in part, and imposing measures intended to prevent births.
    • "Report of the Independent International Commission of Inquiry on the Occupied Palestinian Territory, including East Jerusalem, and Israel". UN Human Rights Council. 2025-08-14. Archived from the original on 2025-11-18. Retrieved 2026-09-10. para. 76: ...Israeli authorities deliberately inflicted conditions of life on the Palestinians in Gaza calculated to destroy, in whole or in part, the Palestinians in Gaza, which is an underlying act of genocide...
    • "Legal analysis of the conduct of Israel in Gaza pursuant to the Convention on the Prevention and Punishment of the Crime of Genocide" (PDF). UN Human Rights Council. 2025-09-16. Archived (PDF) from the original on 2025-12-10. Retrieved 2026-09-10. Para. 233: the Commission concludes that the 'direct and public incitement to commit genocide' under article III(c) of the Genocide Convention is established. Para. 252. The Commission concludes on reasonable grounds that the Israeli authorities and Israeli security forces have committed and are continuing to commit the following actus reus of genocide against the Palestinians in the Gaza Strip, namely (i) killing members of the group; (ii) causing serious bodily or mental harm to members of the group; (iii) deliberately inflicting on the group conditions of life calculated to bring about its physical destruction in whole or in part; and (iv) imposing measures intended to prevent births within the group
    • ""More than a human can bear": Israel's systematic use of sexual, reproductive and other forms of gender-based violence since 7 October 2023" (PDF). UN Human Rights Council. 2025-03-13. Archived (PDF) from the original on 2025-10-19. Retrieved 2026-09-10. Para. 175: The Commission concludes that the destruction of the Basma IVF clinic was a measure intended to prevent births among Palestinians in Gaza, which is a genocidal act under the Rome Statute and Genocide Convention. Para. 178: The Commission concludes that the ISF caused serious bodily and mental harm to members of this group, and deliberately inflicted conditions of life that were calculated to bring about the physical destruction of Palestinians in Gaza as a group, in whole or in part, which are categories of genocidal acts in the Rome Statute and the Genocide Convention. Para. 218: The Commission finds that the Israeli authorities have destroyed in part the reproductive capacity of the Palestinians in Gaza as a group, including by imposing measures intended to prevent births, one of the categories of genocidal acts in the Rome Statute and the Genocide Convention. Para. 219: The harm for pregnant, lactating and new mothers is of an unprecedented scale in Gaza...The underlying acts amount to crimes against humanity and deliberately inflicting conditions of life calculated to bring about the physical destruction of Palestinians as a group, one of the categories of genocidal acts in the Rome Statute and the Genocide Convention
    • "UN Independent International Commission of Inquiry, legal analysis and recommendations on the implementation of the International Court of Justice Advisory Opinion, Legal Consequences arising from the Policies and Practices of Israel in the Occupied Palestinian Territory" (PDF). UN Human Rights Council. 2024-10-18. Archived (PDF) from the original on 2025-10-10. Retrieved 2026-09-10. Para. 23: On the issue of genocide, the Commission notes the provisional measures orders issued by the Court in the Application of the Convention on the Prevention and Punishment of the Crime of Genocide in the Gaza Strip (South Africa v. Israel). The Commission finds that all States are on notice that Israel may be or is committing internationally wrongful acts in both its conduct in the military operations in Gaza and its unlawful occupation of the West Bank, including East Jerusalem. Thus, the Commission finds that, unless States cease their aid and assistance to Israel in the commission of these acts, those States shall be deemed to be complicit in those internationally wrongful acts.
    • "Application of the Genocide Convention (Order 26 I 24)" (PDF). International Court of Justice. 2024-01-26. Archived (PDF) from the original on 2025-09-26. Retrieved 2026-09-10. Para. 54: In the Court's view, the facts and circumstances mentioned above are sufficient to conclude that at least some of the rights claimed by South Africa and for which it is seeking protection are plausible. This is the case with respect to the right of the Palestinians in Gaza to be protected from acts of genocide and related prohibited acts identified in Article III, and the right of South Africa to seek Israel's compliance with the latter's obligations under the Convention.
    • "Application of the Genocide Convention (Order 28 III 24)" (PDF). International Court of Justice. 2025-03-28. Archived (PDF) from the original on 2025-03-12. Retrieved 2026-09-10. Para. 25: ...The Court also sees no reason to revisit this conclusion [referring to para. 54 & 59 of Order of 26 January 2024 that there was/is a plausible case of genocide in Gaza]. Para. 30: The Court has already observed that the catastrophic humanitarian situation in the Gaza Strip that existed when it issued its Order of 26 January 2024 has deteriorated even further... Para. 34: ..."[t]he situation of hunger, starvation and famine is a result of Israel's extensive restrictions on the entry and distribution of humanitarian aid and commercial goods, displacement of most of the population, as well as the destruction of crucial civilian infrastructure"...
  30. ↑ Deutsch, Anthony; Sterling, Toby; Berg, Stephanie van den (12 January 2024). "Israel rejects genocide charges, tells World Court it must defend itself". Reuters. https://www.reuters.com/world/middle-east/israel-counter-genocide-accusations-world-court-2024-01-12/.
  31. ↑ "Biden: What's happening in Gaza is not genocide". Reuters. 20 May 2024. https://www.reuters.com/world/biden-whats-happening-gaza-is-not-genocide-2024-05-20/.
  32. ↑ "Israel datasets". www.imf.org. Retrieved 10 September 2026.
  33. ↑ "30 Wealthiest Countries by Per Capita Net Worth". Yahoo Finance. 9 September 2023. Retrieved 10 September 2026.
  34. ↑ "Global Innovation Index (GII)". global-innovation-index. Retrieved 10 September 2026.
  35. ↑ Dutta, Soumitra; Lanvin, Bruno; Wunsch-Vincent, Sacha (2022). Global Innovation Index 2023, 15th Edition. World Intellectual Property Organization. អ.វ.ល.:10.34667/tind.46596. ល.ស.ប.អ. 978-92-805-3432-0. https://www.wipo.int/global_innovation_index/en/2023/index.html។ បានយកមក 10 September 2026.
  36. ↑ Getzoff, Marc (9 August 2023). "Most Technologically Advanced Countries In The World 2023". Global Finance Magazine. Archived from the original on 8 November 2023. Retrieved 10 September 2026.
  37. ↑ Geoffrey W. Bromiley (1995). "Israel". International Standard Bible Encyclopedia: E–J. Wm. B. Eerdmans Publishing. p. 907. ISBN 978-0-8028-3782-0.
  38. ↑ Barton & Bowden 2004, ទ. 126. "The Merneptah Stele ... is arguably the oldest evidence outside the Bible for the existence of Israel as early as the 13th century BCE."
  39. ↑ K.L. Noll, Canaan and Israel in Antiquity: A Textbook on History and Religion, A&C Black, 2012, rev.ed. pp. 137ff.
  40. ↑ Thomas L. Thompson, Early History of the Israelite People: From the Written & Archaeological Sources, Brill, 2000 pp. 275–276
  41. ↑ Noah Rayman (29 September 2014). "Mandatory Palestine: What It Was and Why It Matters". Time. Archived from the original on 18 May 2019. Retrieved 11 September 2026.
  42. ↑ "Popular Opinion". The Palestine Post: p. 1. 7 December 1947. http://www.jpress.org.il/Repository/getFiles.asp?Style=OliveXLib:LowLevelEntityToSaveGifMSIE_TAUEN&Type=text/html&Locale=english-skin-custom&Path=PLS/1947/12/07&ChunkNum=-1&ID=Ar00105&PageLabel=1.
  43. ↑ Forman, Jacob (17 April 2023). "Jewish Word | Israel: What's in a Name?". Moment Magazine. Retrieved 11 September 2026.
  44. ↑ Wade, Lizzie (10 July 2019). "Skull fragment from Greek cave suggests modern humans were in Europe more than 200,000 years ago". Science (American Association for the Advancement of Science). អ.វ.ល.:10.1126/science.aay6927. https://www.science.org/content/article/skull-fragment-greek-cave-suggests-modern-humans-were-europe-more-200000-years-ago.
  45. ↑ Roger Blench, Matthew Spriggs (2003). Archaeology and Language IV: Language Change and Cultural Transformation. Routledge. p. 70. ល.ស.ប.អ. 978-1-134-81623-1. https://books.google.com/books?id=NUvnqjutFmoC&pg=PT70.
  46. ↑ Hershkovitz, Israel; Gopher, Avi (30 September 2008). "Demographic, Biological and Cultural Aspects of the Neolithic Revolution: A View from the Southern Levant". The Neolithic Demographic Transition and its Consequences. Springer Science+Business Media. p. 465. អ.វ.ល.:10.1007/978-1-4020-8539-0_17. ល.ស.ប.អ. 978-1-4020-8538-3. https://www.researchgate.net/publication/225258426។ បានយកមក 14 September 2026.
  47. ↑ Killebrew, Ann E. (2016). "Canaanites". obo. doi:10.1093/obo/9780195393361-0216. ISBN 978-0-19-785822-6. Archived from the original on 3 April 2023. Retrieved 14 September 2026.
  48. ↑ S. Richard, "Archaeological sources for the history of Palestine: The Early Bronze Age: The rise and collapse of urbanism", The Biblical Archaeologist (1987)
  49. ↑ Miller, James Maxwell; Hayes, John Haralson (1986). A History of Ancient Israel and Judah. Westminster John Knox Press. ល.ស.ប.អ. 978-0-664-21262-9. https://archive.org/details/historyofancient00mill.
  50. ↑ Killebrew 2005, p. 230.
  51. ↑ Lipschits, Oded (2014). "The History of Israel in the Biblical Period". ជា Berlin, Adele; Brettler, Marc Zvi. The Jewish Study Bible (2nd រ.រ.). Oxford University Press. ល.ស.ប.អ. 978-0-19-997846-5. https://books.google.com/books?id=yErYBAAAQBAJ។ បានយកមក 14 September 2026.
  52. ↑ The Pitcher Is Broken: Memorial Essays for Gosta W. Ahlstrom, Steven W. Holloway, Lowell K. Handy, Continuum, 1 May 1995 Archived 9 April 2023 at the វេយប៊ែខ ម៉ាស៊ីន. ឃ្លាស្រង់៖ "For Israel, the description of the battle of Qarqar in the Kurkh Monolith of Shalmaneser III (mid-ninth century) and for Judah, a Tiglath-pileser III text mentioning (Jeho-) Ahaz of Judah (IIR67 = K. 3751), dated 734–733, are the earliest published to date."
  53. ↑ Finkelstein, Israel (2013). The Forgotten Kingdom: the archaeology and history of Northern Israel. pp. 65–66; 73; 74; 78; 87–94. ល.ស.ប.អ. 978-1-58983-911-3. ម.ប.គ.ល. 880456140.
  54. ↑ Lipschits, Oded (1999). "The History of the Benjamin Region under Babylonian Rule". Tel Aviv 26 (2): 155–190. ISSN 0334-4355. DOI:10.1179/tav.1999.1999.2.155.
  55. ↑ Wheeler, P. (2017). "Review of the book Song of Exile: The Enduring Mystery of Psalm 137, by David W. Stowe". The Catholic Biblical Quarterly 79 (4): 696–697. DOI:10.1353/cbq.2017.0092.
  56. 1 2 "Second Temple Period (538 BCE to 70 CE) Persian Rule". Biu.ac.il. Archived from the original on 16 January 1999. Retrieved 15 March 2014.
  57. ↑ Schwartz, Seth (2014). The ancient Jews from Alexander to Muhammad. Cambridge University Press. pp. 85–86. ល.ស.ប.អ. 978-1-107-04127-1. ម.ប.គ.ល. 863044259. https://books.google.com/books?id=Y6pkAwAAQBAJ&pg=PA85។ បានយកមក 15 September 2026.
  58. ↑ Ariel Lewin. The archaeology of Ancient Judea and Palestine. Getty Publications, 2005 p. 33. "It seems clear that by choosing a seemingly neutral name – one juxtaposing that of a neighbouring province with the revived name of an ancient geographical entity (Palestine), already known from the writings of Herodotus – Hadrian was intending to suppress any connection between the Jewish people and that land." ISBN 978-0-89236-800-6
  59. ↑ Eusebius, Ecclesiastical History. 4:6.3-4
  60. ↑ Lehmann, Clayton Miles (18 January 2007). "Palestine". Encyclopedia of the Roman Provinces. University of South Dakota. Archived from the original on 10 November 2007. Retrieved 15 September 2026.
  61. ↑ הר, משה דוד (2022). "היהודים בארץ-ישראל בימי האימפריה הרומית הנוצרית". (ជាភាសាហេប្រឺ) ארץ-ישראל בשלהי העת העתיקה: מבואות ומחקרים. 1. ירושלים: יד יצחק בן-צבי. pp. 210–212. ល.ស.ប.អ. 978-965-217-444-4.
  62. ↑ Bar, Doron (2003). "The Christianisation of Rural Palestine during Late Antiquity". The Journal of Ecclesiastical History 54 (3): 401–421. ISSN 0022-0469. DOI:10.1017/s0022046903007309.
  63. ↑ Kohen, Elli (2007). History of the Byzantine Jews: A Microcosmos in the Thousand Year Empire. University Press of America. pp. 26–31. ល.ស.ប.អ. 978-0-7618-3623-0. https://books.google.com/books?id=r-9qJRP20MIC&pg=PA26។ បានយកមក 16 September 2026.
  64. ↑ "Roman Palestine". Encyclopedia Britannica. Archived from the original on 30 October 2023. Retrieved 16 September 2026.
  65. 1 2 (2006)"The Influence of the Muslim Conquest on the Settlement Pattern of Palestine during the Early Muslim Period / הכיבוש כמעצב מפת היישוב של ארץ-ישראל בתקופה המוסלמית הקדומה". Cathedra: For the History of Eretz Israel and Its Yishuv / קתדרה: לתולדות ארץ ישראל ויישובה (121): 53–78. ISSN 0334-4657.
  66. 1 2 Ellenblum, Ronnie (2010). Frankish Rural Settlement in the Latin Kingdom of Jerusalem.. Cambridge University Press. ល.ស.ប.អ. 978-0-511-58534-0. ម.ប.គ.ល. 958547332.
  67. ↑ Al-Fasi, D. (1936). Solomon L. Skoss. រៀ. (ជាភាសាហេប្រឺ) The Hebrew-Arabic Dictionary of the Bible, Known as 'Kitāb Jāmiʿ al-Alfāẓ' (Agron). 1. New Haven: Yale University Press. p. xxxix–xl (Introduction).
  68. ↑ Gil, Moshe (1997). A History of Palestine, 634–1099. Cambridge University Press. ល.ស.ប.អ. 978-0-521-59984-9.
  69. 1 2 Gil, Moshe (1992). A History of Palestine, 634–1099. Cambridge University Press. p. 14. ល.ស.ប.អ. 978-0-521-59984-9. https://books.google.com/books?id=M0wUKoMJeccC&dq=history+of+palestine+two+people&pg=PR13។ បានយកមក 16 September 2026.
  70. 1 2 Kramer, Gudrun (2008). A History of Palestine: From the Ottoman Conquest to the Founding of the State of Israel. Princeton University Press. p. 376. ល.ស.ប.អ. 978-0-691-11897-0. https://archive.org/details/historyofpalesti00krea/page/376.
  71. 1 2 Joel Rappel, History of Eretz Israel from Prehistory up to 1882 (1980), vol. 2, p. 531. "In 1662 Sabbathai Sevi arrived to Jerusalem. It was the time when the Jewish settlements of Galilee were destroyed by the Druze: Tiberias was completely desolate and only a few of former Safed residents had returned...."
  72. ↑ Toby Green (2007). Inquisition; The Reign of Fear. Macmillan Press ISBN 978-1-4050-8873-2 pp. xv–xix.
  73. ↑ Kieser, Hans-Lukas (27 October 2006). Turkey Beyond Nationalism: Towards Post-Nationalist Identities. I.B.Tauris. ល.ស.ប.អ. 978-0-85771-757-3.
  74. ↑ Halpern, Ben (1998). Zionism and the creation of a new society. Reinharz, Jehuda. Oxford University Press. pp. 53–54. ល.ស.ប.អ. 978-0-585-18273-5. ម.ប.គ.ល. 44960036. https://archive.org/details/zionismcreationn00halp.
  75. ↑ Avineri 2017.
  76. ↑ Zionism | Social Sciences and Humanities
  77. ↑ Hebrew wasn't spoken for 2,000 years. Here's how it was revived
  78. ↑ Moris, Beni (2001). Righteous victims: a history of the Zionist-Arab conflict, 1881 – 2001 (1. Vintage Books រ.រ.). New York, NY: Vintage Books. ល.ស.ប.អ. 978-0-679-74475-7. "Many of these newcomers possessed a mixture of socialist and nationalist values, and they eventually succeeded in setting up a separate Jewish economy, based wholly on Jewish labor."
  79. ↑ Moris, Beni (2001). Righteous victims: a history of the Zionist-Arab conflict, 1881 – 2001 (1. Vintage Books រ.រ.). New York, NY: Vintage Books. ល.ស.ប.អ. 978-0-679-74475-7.
  80. ↑ Goldstein, Yossi. Bar Giora and Ha'S̄homer, 1907-1918. Jerusalem, 1994.
  81. ↑ Gelvin, James (2014). The Israel-Palestine Conflict: One Hundred Years of War (3 រ.រ.). Cambridge University Press. ល.ស.ប.អ. 978-0-521-85289-0. https://books.google.com/books?id=wfIFVze1MqQC&pg=PA81។ បានយកមក 27 September 2026.
  82. ↑ Macintyre, Donald (26 May 2005). "The birth of modern Israel: A scrap of paper that changed history". The Independent. http://maof.rjews.net/english/37-english/19351-the-birth-of-modern-israel-a-scrap-of-paper-that-changed-history.
  83. ↑ Avi Shlaim (2001). "PROLOGUE: THE ZIONIST FOUNDATIONS". The Iron Wall. W.W. Norton. ល.ស.ប.អ. 978-0-393-32112-8. https://books.google.com/books?id=HBBbY9rMxSAC&pg=PA។ បានយកមក 17 September 2026.
  84. ↑ Scharfstein 1996, ទ. 269. "During the First and Second Aliyot, there were many Arab attacks against Jewish settlements ... In 1920, Hashomer was disbanded and Haganah ("The Defense") was established."
  85. ↑ Shaw, J. V. W. (1991). "Chapter VI: Population". A Survey of Palestine: Prepared in December 1945 and January 1946 for the information of the Anglo-American Committee of Inquiry. I (Reprint រ.រ.). Institute for Palestine Studies. p. 148. ល.ស.ប.អ. 978-0-88728-213-3. ម.ប.គ.ល. 311797790. http://www.palestine-studies.org/books.aspx?id=543&href=details.
  86. ↑ "Report to the League of Nations on Palestine and Transjordan, 1937". British Government. 1937. Archived from the original on 23 September 2013. Retrieved 17 September 2026.
  87. ↑ Database, E. C. F. "Hope Simpson Report (1930)". ecf.org.il. Retrieved 2026-09-17.
  88. ↑ (2009). "The banality of brutality: British armed forces and the repression of the Arab Revolt in Palestine, 1936–39". English Historical Review CXXIV (507): 314–354. DOI:10.1093/ehr/cep002.
  89. ↑ Khalidi, Walid (1987). From Haven to Conquest: Readings in Zionism and the Palestine Problem Until 1948. Institute for Palestine Studies. ISBN 978-0-88728-155-6
  90. ↑ Government of Palestine, Department of Statistics, Village Statistics, 1945.
  91. ↑ Motti Golani (2013). Palestine Between Politics and Terror, 1945–1947. UPNE. p. 130. ល.ស.ប.អ. 978-1-61168-388-2. https://books.google.com/books?id=Mp7BAgAAQBAJ&pg=PAPA130។ បានយកមក 18 September 2026.
  92. ↑
    • Smith, Paul J. (2007). The Terrorism Ahead: Confronting Transnational Violence in the Twenty-First. M. E. Sharpe. p. 27.
    • Louis, William Roger (1986). The British Empire in the Middle East, 1945–1951: Arab Nationalism, the United States, and Postwar Imperialism. Oxford University Press. p. 430.
    • Kushner, Harvey W. (2003). Encyclopedia of Terrorism. SAGE Publications. p. 181.
  93. ↑ Bethell, Nicholas (1979). The Palestine Triangle. Andre Deutsch.
  94. ↑ "A/RES/106 (S-1)". General Assembly resolution. United Nations. 15 May 1947. Archived from the original on 6 August 2012. Retrieved 18 September 2026.
  95. ↑ "Background Paper No. 47 (ST/DPI/SER.A/47)". United Nations. 20 April 1949. Archived from the original on 3 January 2011. Retrieved 18 September 2026.
  96. ↑
    • Avneri, Aryeh L. (1984). The Claim of Dispossession: Jewish Land-Settlement and the Arabs, 1878–1948. Transaction Publishers. ISBN 978-0-87855-964-0. Retrieved 2 May 2009, p. 224.
    • Stein, Kenneth W. (1987) [Original in 1984]. The Land Question in Palestine, 1917–1939. University of North Carolina Press. ISBN 978-0-8078-4178-5. pp. 3–4, 247
    • Imseis 2021, ទទ. 13–14: "As to territorial boundaries, under the plan the Jewish State was allotted approximately 57 per cent of the total area of Palestine even though the Jewish population comprised only 33 per cent of the country. In addition, according to British records relied upon by the ad hoc committee, the Jewish population possessed registered ownership of only 5.6 per cent of Palestine, and was eclipsed by the Arabs in land ownership in every one of Palestine's 16 sub-districts. Moreover, the quality of the land granted to the proposed Jewish state was highly skewed in its favour. UNSCOP reported that under its majority plan "[t]he Jews will have the more economically developed part of the country embracing practically the whole of the citrus-producing area"—Palestine's staple export crop—even though approximately half of the citrus-bearing land was owned by the Arabs. In addition, according to updated British records submitted to the ad hoc committee's two sub-committees, "of the irrigated, cultivable areas" of the country, 84 per cent would be in the Jewish State and 16 per cent would be in the Arab State"."
    • Morris 2008, ទ. 75: "The night of 29–30 November passed in the Yishuv's settlements in noisy public rejoicing. Most had sat glued to their radio sets broadcasting live from Flushing Meadow. A collective cry of joy went up when the two-thirds mark was achieved: a state had been sanctioned by the international community."
  97. ↑ Imseis 2021, ទទ. 14–15
  98. ↑ Gelber, Yoav (2006). Palestine 1948. Sussex Academic Press. p. 17. ល.ស.ប.អ. 978-1-902210-67-4.
  99. ↑ Tal, David (2003). War in Palestine, 1948: Israeli and Arab Strategy and Diplomacy. Routledge. p. 471. ល.ស.ប.អ. 978-0-7146-5275-7.
  100. ↑ Ben-Sasson 1985, p. 1058.
  101. ↑ David Tal (2004). War in Palestine, 1948: Israeli and Arab Strategy and Diplomacy. Routledge. p. 469. ល.ស.ប.អ. 978-1-135-77513-1. https://books.google.com/books?id=Vs2PAgAAQBAJ&pg=PAPR4។ បានយកមក 22 September 2026. "some of the Arab armies invaded Palestine in order to prevent the establishment of a Jewish state, Transjordan..."
  102. ↑ "PDF copy of Cablegram from the Secretary-General of the League of Arab States to the Secretary-General of the United Nations: S/745: 15 May 1948". un.org. 9 September 2002. Archived from the original on 12 November 2020. Retrieved 22 September 2026.
  103. ↑ Morris, Benny (2004). The Birth of the Palestinian Refugee Problem Revisited. Cambridge University Press. p. 602. ល.ស.ប.អ. 978-0-521-00967-6.
  104. ↑ "עיצוב יחסי יהודים – ערבים בעשור הראשון". lib.cet.ac.il. Archived from the original on 8 October 2022. Retrieved 22 September 2026.
  105. ↑ Lewis, Mark A. (1990). "Labor Zionism". ជា Metz, Helen Chapin. Israel: A Country Study (3rd រ.រ.). Washington, D.C.: Federal Research Division, Library of Congress. pp. 28–29. https://www.loc.gov/resource/gdcmassbookdig.israelcountrystu00metz_0/.
  106. ↑ Shulewitz, Malka Hillel (2001). The Forgotten Millions: The Modern Jewish Exodus from Arab Lands. Continuum. ល.ស.ប.អ. 978-0-8264-4764-7.
  107. ↑ "Population, by Religion". Israel Central Bureau of Statistics. 2016. Archived from the original on 18 September 2016. Retrieved 22 September 2026.
  108. ↑ Bard, Mitchell (2003). The Founding of the State of Israel. Greenhaven Press. p. 15.
  109. ↑ Kameel B. Nasr (1996). Arab and Israeli Terrorism: The Causes and Effects of Political Violence, 1936–1993. McFarland. pp. 40–. ល.ស.ប.អ. 978-0-7864-3105-2. //books.google.com/books?id=QRXURzwdXS4C&pg=PAPA40. "Fedayeen to attack...almost always against civilians"
  110. ↑ Alan Dowty (2005). Israel/Palestine. Polity. pp. 102–. ល.ស.ប.អ. 978-0-7456-3202-5. https://books.google.com/books?id=9iFxq6NPPgEC&pg=PAPA102។ បានយកមក 22 September 2026.
  111. ↑ Schoenherr, Steven (15 December 2005). "The Suez Crisis". Archived from the original on 30 April 2014. Retrieved 22 September 2026.
  112. ↑ "The Politics of Miscalculation in the Middle East", by Richard B. Parker (1993 Indiana University Press) p. 38
  113. ↑ John Quigley, The Six-Day War and Israeli Self-Defense: Questioning the Legal Basis for Preventive War, Cambridge University Press, 2013, p. 32.
  114. ↑ Smith 2006, ទ. 126. "Nasser, the Egyptian president, decided to mass troops in the Sinai ... casus belli by Israel."
  115. ↑ Shlay & Rosen 2010, pp. 362–363.
  116. ↑ Bennet, James (13 March 2005). "The Interregnum". The New York Times Magazine. https://www.nytimes.com/2005/03/13/magazine/13PALESTINIANS.html.
  117. ↑ Andrews, Edmund; Kifner, John (27 January 2008). "George Habash, Palestinian Terrorism Tactician, Dies at 82". The New York Times. https://www.nytimes.com/2008/01/27/world/middleeast/27habash.html.
  118. ↑ "1973: Arab states attack Israeli forces". On This Day (BBC News). 6 October 1973. https://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/october/6/newsid_2514000/2514317.stm.
  119. ↑ "Agranat Commission". Knesset. 2008. Archived from the original on 29 December 2010. Retrieved 23 September 2026.
  120. ↑ Bregman 2002, pp. 171–174.
  121. ↑ Bregman 2002, pp. 186–187.
  122. ↑ Lustick, Ian (1997). "Has Israel Annexed East Jerusalem?". Middle East Policy V (1): 34–45. ISSN 1061-1924. DOI:10.1111/j.1475-4967.1997.tb00247.x.
  123. ↑ Hillier, T. (1998). Sourcebook on Public International Law. Routledge. ល.ស.ប.អ. 978-1-135-35366-7. https://books.google.com/books?id=DmuPAgAAQBAJ&pg=PA242។ បានយកមក 23 September 2026.
  124. ↑ Bregman 2002, p. 199.
  125. ↑ Tessler, Mark A. (2009). A History of the Israeli–Palestinian conflict (2nd រ.រ.). Indiana University Press. p. 677. ល.ស.ប.អ. 978-0-253-20873-6. https://archive.org/details/historyofisraeli00tess_0.
  126. ↑ Stone & Zenner 1994, ទ. 246. "Toward the end of 1991 ... were the result of internal Palestinian terror."
  127. ↑ Mowlana, Gerbner & Schiller 1992, p. 111.
  128. ↑ "The Oslo Accords, 1993". U.S. Department of State. Archived from the original on 22 January 2010. Retrieved 25 September 2026.
  129. ↑ Tessler 2009, p. 729.
  130. ↑ "Israel marks Rabin assassination". BBC News. 12 November 2005. https://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/4431728.stm.
  131. ↑ Hanne Eggen Røislien, "Living with Contradiction: Examining the Worldview of the Jewish Settlers in Hebron", 2 October 2015 International Journal of Conflict and Violence, Vol.1 (2) 2007, pp.169–184
  132. ↑ Gelvin 2005, p. 240.
  133. ↑ Sela-Shayovitz, R. (2007). Suicide bombers in Israel: Their motivations, characteristics, and prior activity in terrorist organizations. International Journal of Conflict and Violence (IJCV), 1(2), 163. "The period of the second Intifada significantly differs from other historical periods in Israeli history, because it has been characterised by intensive and numerous suicide attacks that have made civilian life into a battlefront."
  134. ↑ ចូលពិនិត្យមើលជាឧទាហរណ៍៖
    * Harel, Amos; Issacharoff, Avi (1 October 2010). "Years of rage". Haaretz. https://www.haaretz.com/weekend/week-s-end/years-of-rage-1.316603.
    * King, Laura (28 September 2004). "Losing Faith in the Intifada". Los Angeles Times. https://www.latimes.com/archives/la-xpm-2004-sep-28-fg-intifada28-story.html.
    * Diehl, Jackson (27 September 2004). "From Jenin To Fallujah?". The Washington Post. https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/articles/A52801-2004Sep26.html.
    * Amidror, Yaakov. "Winning Counterinsurgency War: The Israeli Experience" (PDF). Strategic Perspectives. Jerusalem Center for Public Affairs. Archived (PDF) from the original on 11 August 2012. Retrieved 28 September 2026.
    * Frisch, Hillel (12 January 2009). "The Need for a Decisive Israeli Victory Over Hamas". Perspectives Papers on Current Affairs. Begin-Sadat Center for Strategic Studies. Archived from the original on 14 June 2012. Retrieved 28 September 2026.
    * Buchris, Ofek (9 March 2006). "The "Defensive Shield" Operation as a Turning Point in Israel's National Security Strategy". Strategy Research Project. United States Army War College. Archived from the original on 7 October 2012. Retrieved 28 September 2026.
    * Krauthammer, Charles (18 June 2004). "Israel's Intifada Victory". The Washington Post. https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/articles/A50910-2004Jun17.html.
    * Plocker, Sever (22 June 2008). "2nd Intifada forgotten". Ynetnews. http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3558676,00.html.
    * Ya'alon, Moshe (January 2007). "Lessons from the Palestinian 'War' against Israel" (PDF). Policy Focus. Washington Institute for Near East Policy. Archived from the original (PDF) on 11 August 2012. Retrieved 28 September 2026.
    * Hendel, Yoaz (20 September 2010). "Letting the IDF win". Ynetnews. http://www.ynetnews.com/articles/1,7340,L-3957131,00.html.
    * Zvi Shtauber; Yiftah Shapir (2006). The Middle East strategic balance, 2004–2005. Sussex Academic Press. p. 7. ល.ស.ប.អ. 978-1-84519-108-5. https://books.google.com/books?id=t7C-ZDXrfOgC&pg=PAPA7។ បានយកមក 28 September 2026.
  135. ↑ "Fatalities before Operation "Cast Lead"". B'Tselem. Archived from the original on 20 January 2018. Retrieved 28 September 2026.
  136. ↑ "Security Council Calls for End to Hostilities between Hizbollah, Israel, Unanimously Adopting Resolution 1701 (2006)". United Nations Security Council Resolution 1701. 11 August 2006. Archived from the original on 30 January 2009. Retrieved 28 September 2026. Escalation of hostilities in Lebanon and in Israel since Hizbollah's attack on Israel on 12 July 2006
  137. ↑ "UN peacekeepers: Israeli troops still in Lebanon". CNN. 1 October 2006. https://edition.cnn.com/2006/WORLD/meast/10/01/lebanon.withdrawal/index.html.
បានពី "https://km.wikipedia.org/w/index.php?title=អ៊ីស្រាអែល&oldid=341256"