SpaceX
Space Exploration Technologies Corporation (SpaceX) нь АНУ-ын Калифорни мужийн Хауторн хотод төвтэй, Ангараг гаргийг колоничлох замыг нээхийн тулд сансрын аяллын зардлыг бууруулах зорилгоор 2002 онд PayPal-ийн хувьцаа эзэмшигч асан, Тесла компанийн гүйцэтгэх захирал Элон Маск нарын үүсгэн байгуулсан "Сансар судлал, хайгуулын технологийн корпораци" юм.
2022 оны байдлаар SpaceX нь дэлхийн хамгийн том хиймэл дагуулын оператор болсон байв. Тус компани нь охин компаниараа дамжуулан дэлхий даяар өндөр хурдны хиймэл дагуулын интернетийг хангах Starlink хөтөлбөрийг ажиллуулдаг. 2024 оны 4-р сарын байдлаар тойрог замд 6000 гаруй жижиг хиймэл дагуул байсан юм. 2024 оны 6-р сарын байдлаар SpaceX-ийн корпорацын зах зээлийн үнэлгээ ойролцоогоор 200 тэрбум доллар байсан бол 2025 оны 7-р сар гэхэд ойролцоогоор 400 тэрбум доллар хүрсэн байв.
IPO
[засварлах | кодоор засварлах]2026 оны 2-р сард SpaceX сансрын корпорац нь xAI Holdings мэдээллийн технологийн компанийг худалдаж авсан бөгөөд үүний дараа нэгдсэн корпорацын хөрөнгө оруулалт 1.25 их наяд америк доллараар үнэлэгдэж байгаа юм.
SpaceX-ийн IPO нь 2026 оны 6-р сарын 12-нд Nasdaq хөрөнгийн бирж дээр болсон. Тус компани анх 500 сая гаруй хувьцааг нэгж хувьцааг нь 135 доллараар санал болгосон боловч анхдагч арилжаагаар нэгж хувьцааны үнэ нь 160 доллараар хаагдсан. Үүний үр дүнд SpaceX-ийн зах зээлийн үнэлгээ 2 их наяд доллараас давж, дэлхийн зургаа дахь хамгийн үнэ цэнтэй олон нийтийн компани болсон (алдагдал үргэлжилсээр байгаа ч) бөгөөд Элон Маск цэвэр хөрөнгө нь 1 их наяд доллараас давсан дэлхийн анхны хүн болсон юм. Энэ нь түүхэн дэх хамгийн том IPO болоод байна.
Үндсэн амжилтууд
[засварлах | кодоор засварлах]- Дэлхийн нам тойрог замд ачаагаа хөөргөсөн анхны шингэн түлшээр ажилладаг хөөргөх төхөөрөмж (Falcon 1) 2008 оны 9-р сарын 28-нд хөөрөгсөн.
- "Dragon" сансрын хөлгийг тойрог замд амжилттай хөөргөж, 2010 оны 12-р сарын 8-нд Дэлхий рүү буцаасан (SpaceX COTS Demo Flight 1); 2012 оны 5-р сарын 25-нд Олон улсын сансрын станц (ОУСС)-тай холбогдсон анхны хувийн сансрын хөлөг (SpaceX COTS Demo Flight 2/3).
- Хиймэл дагуулыг (SES-8) геостационар шилжүүлэх тойрог замд 2013 оны 12-р сарын 3-нд хөөргөсөн.
- Дэлхийн нам тойрог замд ачааг хөөргөсний дараа дэлхий дээрх анхны шатыг анх удаа газардуулсан бөгөөд 2015 оны 12-р сарын 22-нд хөөргөсөн.
- "Falcon 9" хөөргөх тээврийн хэрэгслийн эхний шатыг Автономит сансрын боомтын нисгэгчгүй хөлөг онгоцны тавцан дээр 2016 оны 4-р сарын 8-нд хөөргөсөн. Ашигласан "Falcon 9" өргөлтийн шатыг анх удаа хөөргөж, газардуулсан нь 2017 оны 3-р сарын 31-нд болсон.
- Ашигласан "Falcon Heavy" өргөлтийн шатыг анх удаа амжилттай хөөргөж, газардуулсан нь 2018 оны 2-р сарын 6-нд болсон. Энэ нь хөөргөх үед оршин байсан хамгийн хүчирхэг хөөргөх тээврийн хэрэгсэл болсон бөгөөд 2022 оны 11-р сарын 16-нд SLS өргөлтийн анхны хөөргөлт хүртэл хэвээр байв.
- Анх удаа түүхэнд хувийн эзэмшлийн "Crew Dragon" сансрын хөлгийг 2020 оны 5-р сарын 30-нд NASA-гийн хоёр сансрын нисгэгчтэй хамт тойрог замд амжилттай хөөргөсөн.
- 2022 онд тус компани хөөргөх тээврийн хэрэгслийн хөөргөлтийн тэргүүлэгч болж, 61 хөөргөлт хийсэн. Энэ нь жилийн бүх хөөргөлтийн гуравны нэгээс илүү хувийг эзэлж байна. Starlink хиймэл дагуулыг хүргэсэн "Falcon 9" пуужин хамгийн олон удаа хөөргөсөн (60 хөөргөлт). 2024 онд SpaceX компани Starship пуужингийн тав дахь туршилтын нислэгийн үеэр дахин ашиглах боломжтой Super Heavy пуужинг анх удаа амжилттай газардуулсан. Нислэгийг Техас мужийн Бока Чика дахь хөөргөх талбайгаас хийсэн юм.
Сансрын аж үйлдвэрийн салбарт үзүүлэх нөлөө
[засварлах | кодоор засварлах]2013 онд SpaceX-ийн нэг пуужин хөөргөх үнийг 56.5 сая долларын санал нь тус салбарын хамгийн ашигтай санал болсон.
2014 онд шинэ арилжааны хиймэл дагуул хөөргөх 20 гэрээний 9-ийг SpaceX авсан байна.
SpaceX-ийн өсөлтийн хариуд Америкийн United Launch Alliance компани (Atlas болон Delta пуужин үйлдвэрлэгч) хөөргөх зардлыг хоёр дахин бууруулах зорилготой томоохон бүтцийн өөрчлөлтийг зарласан. 2015 оны 5-р сард тус компани засгийн газрын цэргийн гэрээ буурч байгаатай холбогдуулан арилжааны гэрээнд өрсөлдөж чадахгүй бол дампуурна гэж сүрдүүлсэн.
Японы Mitsubishi Heavy Industries компани (H-II пуужин үйлдвэрлэгч) мөн хөөргөх зардлыг хоёр дахин бууруулах төлөвлөгөөгөө зарласан.
China Great Wall Industry Corp. (Long March пуужин үйлдвэрлэдэг) нь SpaceX-ийн дарамт шахалтаас үл хамааран үнээ бууруулах бодолгүй байгаагаа мэдэгдэв (SpaceX-ээс өмнө тус компани хямд өртөгтэй хөөргөх сегментэд монополь эрхтэй байсан).
Оросын пуужин, сансрын салбарыг хариуцдаг Дмитрий Рогозин Оросын сансрын хөлгүүдийг хөөргөхийг хамаагүй хямд болгохыг уриалан зарласан байна.
2023 оны хоёрдугаар хагас гэхэд тус компанийн арилжааны хөөргөлтийн зах зээл дэх эзлэх хувь (Starlink-ийн хөөргөлтийг оруулаагүй) 64%-д хүрсэн бөгөөд үүнийг Wall Street Journal сэтгүүл бараг монополь гэж тодорхойлсон. SpaceX зургаан сарын хугацаанд 21 хөөргөлт хийсэн бол хамгийн ойрын өрсөлдөгч нь ердөө 5 удаа хөөргөлт хийсэн. SpaceX-ийн амжилт нь бусад компаниудыг дараагийн үеийн хөөргөлтийн тээврийн хэрэгслийг хөгжүүлэхэд түлхэц болсон боловч тухайн үед бүгд хөгжүүлэлтийн шатандаа явж байсан бол SpaceX нь хүнд даацын "Falcon 9" болон хэт хүнд "Falcon Heavy" пуужингуудаар хөөргөлт санал болгож байгаа юм.
