Pergi ke kandungan

Gambia

Sunting pautan
Daripada Wikipedia, ensiklopedia bebas.
Republik Gambia
Republic of The Gambia (bahasa Inggeris)
Jata Gambia
Jata negara
Cogan kata: Progress, Peace, Prosperity
"Kemajuan, Keamanan, Kemakmuran"
Lagu kebangsaan: For The Gambia Our Homeland
"Untuk Gambia, Tanah Air Kita"
Peta yang menunjukkan lokasi Gambia di Afrika Barat
Lokasi Gambia di Afrika Barat
Ibu negaraBanjul
Bandar terbesarSerekunda
Bahasa rasmiBahasa Inggeris
Kumpulan etnik
(2024)
Demonimorang Gambia
PemerintahRepublik berpresiden kesatuan
• Presiden
Adama Barrow
Mohammed B. S. Jallow
Fabakary Tombong Jatta
Hassan Bubacar Jallow
Badan perundanganPerhimpunan Kebangsaan
Kemerdekaan
• daripada United Kingdom
18 Februari 1965
• Republik
24 April 1970
Keluasan
• Jumlah
11,295 km2 (4,361 bt2)
Populasi
• Bancian penduduk tahun 2024
2422712
• Kepadatan
227/km2 (587.9/sq mi)
KDNK (PPP)2026
• Jumlah
$11.3 bilion
• Per kapita
$3,860
KDNK (nominal)2026
• Jumlah
$2.79 bilion
• Per kapita
$953
Gini (2020)38.8[1]
sederhana
HDI (2023)▲ 0.524[2]
rendah (170)
Mata wangdalasi (GMD)
Zon waktuGMT
Kod panggilan+220
Kod ISO 3166GM
DPT internet.gm

Gambia (Jawi: ݢمبيا;[3] bahasa Inggeris: The Gambia), secara rasmi Republik Gambia (bahasa Inggeris: Republic of The Gambia), ialah sebuah negara di Afrika Barat dan negara terkecil di tanah besar Afrika.[4] Negara yang sempit dan memanjang ini terbentang pada kedua-dua tebing Sungai Gambia serta hampir seluruhnya dikelilingi Senegal, kecuali pesisirnya di Lautan Atlantik di sebelah barat.[5] Keluasan permukaannya ialah kira-kira 11,295 km².[6] Menurut bancian penduduk 2024, Gambia mempunyai 2,422,712 penduduk dengan kepadatan penduduk purata 227 orang bagi setiap kilometer persegi.[7] Banjul ialah ibu negara, manakala Serekunda merupakan pusat bandar terbesar.

Kawasan Gambia moden berkembang daripada persaingan perdagangan dan penjajahan Eropah di lembangan Sungai Gambia. British mengukuhkan kedudukan mereka pada abad ke-19 dan sempadan negara sekarang dibentuk melalui persempadanan British–Perancis yang berpunca daripada perjanjian 1889.[8] Gambia memperoleh pemerintahan sendiri dalaman pada 1963 dan kemerdekaan daripada United Kingdom pada 18 Februari 1965, sebelum menjadi republik pada 24 April 1970.[9] Dawda Jawara memimpin negara sehingga rampasan kuasa tentera 1994 membawa Yahya Jammeh ke tampuk pemerintahan. Jammeh kekal berkuasa sehingga kekalahannya kepada Adama Barrow dalam pilihan raya presiden 2016 mencetuskan krisis perlembagaan. Dengan tekanan diplomatik dan ketenteraan serantau, Jammeh akhirnya meninggalkan negara pada Januari 2017 dan Barrow mengambil alih jawatan presiden.[10]

Gambia ialah sebuah republik berpresiden dengan sistem perundangan unikameral. Adama Barrow telah dipilih semula bagi penggal kedua pada 2021.[11] Ekonominya merangkumi pertanian, perdagangan, perkhidmatan dan pelancongan; sektor perkhidmatan menyumbang bahagian terbesar nilai ditambah negara, sementara pertanian terus menjadi sumber mata pencarian penting.[6] Gambia mempunyai masyarakat berbilang etnik yang merangkumi komuniti Mandinka, Fula, Wolof, Jola, Soninke dan Serer. Bahasa Inggeris ialah bahasa rasmi, sementara beberapa bahasa Afrika Barat digunakan secara meluas dalam kehidupan seharian. Negara ini juga mempunyai dua tapak dalam Senarai Warisan Dunia UNESCO, iaitu Pulau Kunta Kinteh dan Tapak Berkaitan serta Bulatan Batu Senegambia.[12]

Penamaan

[sunting | sunting sumber]

Dalam penggunaan rasmi bahasa Inggeris, nama pendek negara ialah The Gambia, dengan kata sandang tentu The menjadi sebahagian daripada bentuk nama pendek yang digunakan oleh kerajaan Gambia dan dalam tatanama antarabangsa. Bentuk panjang rasminya ialah Republic of The Gambia.[13] Dalam bahasa Melayu, bentuk ringkas yang digunakan ialah Gambia dan nama rasmi negara diterjemahkan sebagai Republik Gambia.

Nama negara berkait rapat dengan Sungai Gambia, paksi geografi yang membentuk wilayahnya. Walau bagaimanapun, penjelasan mengenai asal usul linguistik yang lebih awal bagi perkataan Gambia tidak sepenuhnya seragam dalam sumber, dan teori etimologi yang saling bersaing tidak dianggap sebagai fakta pasti dalam rencana ini.

Pada Disember 2015, Presiden Yahya Jammeh mengisytiharkan nama rasmi negara sebagai Islamic Republic of The Gambia ("Republik Islam Gambia"). Selepas peralihan kuasa, Presiden Adama Barrow mengumumkan pada akhir Januari 2017 bahawa negara itu kembali menggunakan nama Republic of The Gambia.[14]

Sejarah

[sunting | sunting sumber]

Hubungan Eropah dan pemerintahan British

[sunting | sunting sumber]
Pulau rendah yang diliputi tumbuhan di tengah Sungai Gambia
Pulau Kunta Kinteh di Sungai Gambia merupakan antara tapak yang mencatat sejarah hubungan perdagangan Eropah–Afrika dan perdagangan hamba Atlantik.

Sungai Gambia telah lama menjadi laluan perdagangan antara kawasan pedalaman Afrika Barat dengan pantai Atlantik. Hubungan maritim dengan kuasa Eropah berkembang pada abad ke-15. Pulau yang kini dikenali sebagai Pulau Kunta Kinteh diperoleh oleh Portugis pada 1456 dan kemudian bertukar tangan antara beberapa kuasa Eropah. Kedudukannya mencerminkan kepentingan Sungai Gambia dalam perdagangan serantau, termasuk perdagangan hamba Atlantik serta usaha kemudiannya untuk menghapuskan perdagangan tersebut.[15]

Persaingan antara British dan Perancis bagi pengaruh di lembangan sungai berterusan pada abad ke-17 dan ke-18. Perjanjian Versailles 1783 mengiktiraf penguasaan British terhadap Gambia, walaupun Perancis mengekalkan sebuah petempatan di Albreda sehingga 1857.[9] Pada 1816, pihak British memperoleh Pulau Banjulo di muara sungai dan mengasaskan petempatan yang dikenali sebagai Bathurst, kini Banjul. Pengambilalihan wilayah lain pada abad ke-19 secara beransur-ansur memperluas penguasaan British.[8]

Sempadan moden Gambia berpunca terutamanya daripada persetujuan British–Perancis pada 1889 dan kerja persempadanan antara 1891 dengan 1905. Wilayah British kemudiannya dibahagikan antara kawasan koloni yang ditadbir secara langsung dan kawasan naungan yang meliputi sebahagian besar pedalaman.[8] Gambia pernah ditadbir bersama wilayah British lain di Afrika Barat, termasuk dari Sierra Leone, sebelum memperoleh pentadbiran kolonial tersendiri semula pada penghujung abad ke-19.[9]

Kemerdekaan dan era Jawara

[sunting | sunting sumber]

Perkembangan politik selepas Perang Dunia Kedua membawa kepada peluasan perwakilan tempatan dan pembaharuan perlembagaan. Dalam pilihan raya 1962, Parti Progresif Rakyat (PPP) muncul sebagai kuasa utama dan Dawda Jawara menjadi perdana menteri. Gambia memperoleh pemerintahan sendiri dalaman pada 1963.[9]

Gambia mencapai kemerdekaan pada 18 Februari 1965 sebagai sebuah monarki berperlembagaan dalam Komanwel, dengan Elizabeth II sebagai Ratu Gambia dan Jawara sebagai perdana menteri.[16] Selepas referendum berikutnya, negara menjadi republik pada 24 April 1970 dan Jawara menjadi presiden pertamanya.[9]

Era Jawara secara keseluruhannya mengekalkan sistem politik berbilang parti, tetapi tidak bebas daripada krisis. Pada Julai 1981, satu percubaan rampasan kuasa berlaku ketika Jawara berada di luar negara. Tentera Senegal campur tangan bagi menyokong kerajaan Gambia dan memulihkan pemerintahan Jawara. Peristiwa tersebut menyumbang kepada pembentukan Konfederasi Senegambia antara Gambia dengan Senegal pada 1982, yang bertujuan menyelaraskan pertahanan dan beberapa bidang ekonomi. Konfederasi itu dibubarkan pada 1989 selepas kedua-dua kerajaan gagal mencapai persetujuan mengenai integrasi yang lebih mendalam.[17]

Rampasan kuasa 1994 dan era Jammeh

[sunting | sunting sumber]

Pada 22 Julai 1994, sekumpulan pegawai muda tentera yang diketuai Leftenan Yahya Jammeh menggulingkan kerajaan Jawara dalam rampasan kuasa. Sebuah junta tentera mengambil alih pemerintahan dan Jammeh kemudiannya memenangi pilihan raya presiden 1996 selepas perlembagaan baharu diterima pakai.[5]

Jammeh kekal sebagai tokoh dominan politik Gambia selama lebih dua dekad. Suruhanjaya Kebenaran, Pendamaian dan Pampasan yang ditubuhkan selepas kejatuhannya kemudian mendokumentasikan pelbagai pencabulan hak asasi manusia sepanjang tempoh pemerintahannya, termasuk penahanan sewenang-wenangnya, penyeksaan, kehilangan secara paksa dan pembunuhan di luar proses kehakiman.[18]

Pada 3 Oktober 2013, kerajaan Jammeh menarik Gambia keluar daripada Komanwel.[19] Pada Disember 2015, Jammeh pula mengisytiharkan negara sebagai "Republik Islam Gambia", suatu gelaran yang dimansuhkan selepas beliau kehilangan kuasa.[14]

Krisis 2016–2017 dan era Barrow

[sunting | sunting sumber]
Potret Presiden Adama Barrow
Adama Barrow, presiden sejak 2017.

Dalam pilihan raya presiden pada 1 Disember 2016, calon pembangkang Adama Barrow menewaskan Jammeh. Jammeh pada mulanya menerima keputusan itu tetapi beberapa hari kemudian menolaknya dan cuba mencabar keputusan pilihan raya, mencetuskan krisis perlembagaan dan campur tangan diplomatik oleh ECOWAS, Kesatuan Afrika dan Pertubuhan Bangsa-Bangsa Bersatu.[10]

Barrow mengangkat sumpah sebagai presiden pada 19 Januari 2017 di Kedutaan Gambia di Dakar, Senegal. Selepas rundingan dan kemasukan pasukan ECOWAS ke Gambia, Jammeh bersetuju melepaskan kuasa dan meninggalkan negara pada 21 Januari.[20]

Kerajaan baharu memulakan beberapa pembaharuan institusi dan proses keadilan peralihan, termasuk penubuhan Suruhanjaya Kebenaran, Pendamaian dan Pampasan untuk menyiasat pelanggaran hak asasi manusia antara Julai 1994 dengan Januari 2017.[18] Gambia juga memohon kembali menjadi anggota Komanwel dan secara rasmi diterima semula pada 8 Februari 2018.[21]

Barrow memenangi penggal kedua dalam pilihan raya presiden Disember 2021.[11] Usaha menggantikan Perlembagaan 1997 terus menjadi isu politik utama. Pada 7 Julai 2025, sebuah rang undang-undang perlembagaan baharu gagal memperoleh sokongan tiga perempat ahli Perhimpunan Kebangsaan yang diperlukan pada bacaan kedua, dengan 35 undi menyokong dan 21 menentang.[22]

Geografi

[sunting | sunting sumber]
Matahari terbenam di atas Sungai Gambia
Sungai Gambia merupakan ciri fizikal utama negara dan mengalir ke Lautan Atlantik.

Gambia terletak di pesisir barat Afrika dan mempunyai keluasan permukaan kira-kira 11,295 km².[6] Wilayahnya membentuk jalur daratan panjang dan sempit pada kedua-dua tebing Sungai Gambia. Senegal mengelilinginya di utara, timur dan selatan, manakala Lautan Atlantik membentuk sempadan barat. Negara ini hanya sekitar 50 km lebar pada titik terlebarnya.[5]

Sungai Gambia mengalir dari kawasan tanah tinggi Fouta Djallon di Guinea merentasi Senegal sebelum memasuki Gambia dan bermuara di Atlantik. Sungai dan dataran banjir di sekelilingnya memainkan peranan utama dalam pola petempatan, pertanian, perikanan, pengangkutan dan ekologi negara.[8]

Bentuk muka bumi dan iklim

[sunting | sunting sumber]

Gambia secara umumnya mempunyai bentuk muka bumi rendah tanpa banjaran gunung utama. Landskapnya berkait rapat dengan lembah sungai, kawasan paya dan dataran savana.

Iklim Gambia ialah tropika dengan musim hujan dan musim kering yang jelas. Musim hujan biasanya berlangsung dari Jun hingga Oktober, manakala musim kering berlangsung dari November hingga Mei. Purata hujan tahunan sekitar 1,020 mm, tetapi berubah dengan ketara antara tahun dan kawasan. Pada penghujung musim kering, angin harmattan dari Sahara boleh membawa udara panas, kering dan berdebu ke pedalaman.[23]

Alam sekitar

[sunting | sunting sumber]

Ekosistem negara merangkumi kawasan sungai dan muara, hutan bakau, tanah lembap serta savana. Kawasan ini menyediakan habitat kepada pelbagai spesies burung, ikan dan hidupan liar serta menyokong pertanian dan perikanan masyarakat tempatan.

Perubahan iklim merupakan cabaran pembangunan yang semakin penting. Bank Dunia mengenal pasti banjir, tekanan haba dan hakisan pesisir sebagai antara risiko utama kepada penduduk, infrastruktur dan kegiatan ekonomi Gambia. Peningkatan daya tahan infrastruktur, pengurusan pesisir dan bekalan tenaga menjadi sebahagian daripada agenda pembangunan negara.[24]

Politik dan pemerintahan

[sunting | sunting sumber]

Perlembagaan dan institusi

[sunting | sunting sumber]

Gambia ialah sebuah republik berpresiden kesatuan yang ditadbir menurut Perlembagaan 1997, yang kekal sebagai undang-undang tertinggi negara.[25] Presiden ialah ketua negara dan ketua eksekutif. Adama Barrow memegang jawatan itu sejak Januari 2017, manakala Mohammed B. S. Jallow ialah naib presiden.[26]

Kuasa perundangan dilaksanakan oleh Perhimpunan Kebangsaan, sebuah badan unikameral. Dewan semasa mempunyai 58 ahli, iaitu 53 orang yang dipilih daripada kawasan pilihan raya dan lima orang yang dicalonkan oleh presiden. Tempoh perundangan ialah lima tahun.[27] Fabakary Tombong Jatta ialah Speaker Perhimpunan Kebangsaan.[28]

Badan kehakiman berasingan daripada cabang eksekutif dan perundangan menurut perlembagaan. Mahkamah Agung Gambia berada pada peringkat tertinggi sistem mahkamah, manakala Hassan Bubacar Jallow berkhidmat sebagai Ketua Hakim.[29]

Politik semasa dan pembaharuan

[sunting | sunting sumber]

Peralihan 2017 menandakan berakhirnya lebih dua dekad pemerintahan Jammeh dan membuka tempoh pembaharuan politik serta keadilan peralihan. Suruhanjaya Kebenaran, Pendamaian dan Pampasan mendengar keterangan mangsa dan saksi serta menyiasat tanggungjawab terhadap pelanggaran hak asasi manusia yang berlaku antara 1994 dengan 2017.[18]

Pembaharuan perlembagaan bagaimanapun masih belum selesai. Cadangan menggantikan Perlembagaan 1997 telah melalui beberapa proses sejak 2017, tetapi rang undang-undang perlembagaan yang dibawa ke Perhimpunan Kebangsaan gagal pada bacaan kedua pada Julai 2025 kerana tidak mencapai majoriti tiga perempat yang disyaratkan.[22]

Hubungan luar

[sunting | sunting sumber]

Gambia menyertai Pertubuhan Bangsa-Bangsa Bersatu pada 21 September 1965 selepas memperoleh kemerdekaan.[6] Negara ini juga merupakan anggota Kesatuan Afrika dan Komuniti Ekonomi Negara-Negara Afrika Barat (ECOWAS).[30]

Hubungan dengan Senegal mempunyai kepentingan khas kerana kedudukan geografi Gambia. Kedua-dua negara pernah membentuk Konfederasi Senegambia dari 1982 hingga 1989 dan terus mempunyai hubungan ekonomi, sosial, keselamatan dan pengangkutan yang rapat.

Gambia menyertai Komanwel pada 1965, meninggalkan pertubuhan itu pada 2013 semasa pemerintahan Jammeh dan kembali menjadi anggota pada 8 Februari 2018 di bawah kerajaan Barrow.[21]

Pembahagian pentadbiran

[sunting | sunting sumber]

Untuk pentadbiran tempatan, Gambia mempunyai Majlis Bandar Raya Banjul, Majlis Perbandaran Kanifing dan lima wilayah pentadbiran. Bagi tujuan bancian dan statistik, Gambia Bureau of Statistics membahagikan negara kepada lapan Local Government Areas (LGA), dengan Wilayah Sungai Tengah dibahagikan antara LGA Kuntaur di utara dan Janjanbureh di selatan.[31]

Luas kawasan dalam jadual berikut diambil daripada Banci Ekonomi Gambia 2024, manakala jumlah penduduk dan kepadatan penduduk ialah hasil bancian penduduk 2024.[32][7]

Kawasan kerajaan tempatan Gambia
Kawasan kerajaan tempatan Wilayah atau pihak berkuasa Pusat pentadbiran Luas (km²) Penduduk (2024) Kepadatan penduduk
(orang/km²)
Banjul Majlis Bandar Raya Banjul Banjul 12.2 26,461 2,164
Kanifing Majlis Perbandaran Kanifing Kanifing 75.6 379,348 5,021
Brikama Wilayah Pantai Barat Brikama 1,764.3 1,151,128 652
Mansakonko Wilayah Sungai Hilir Mansakonko 1,608.0 90,624 56
Kerewan Wilayah Tebing Utara Kerewan 2,255.5 248,475 110
Kuntaur Wilayah Sungai Tengah (utara) Kuntaur 1,466.5 118,104 81
Janjanbureh Wilayah Sungai Tengah (selatan) Janjanbureh 1,427.8 147,412 103
Basse Wilayah Sungai Hulu Basse Santa Su 2,069.5 261,160 126

Brikama ialah LGA yang paling ramai penduduk, manakala Kanifing mempunyai kepadatan penduduk tertinggi. Banjul sendiri mempunyai jumlah penduduk yang lebih kecil berbanding kawasan bandar di sekeliling Kanifing dan Brikama.[7]

Ekonomi

[sunting | sunting sumber]

Struktur ekonomi

[sunting | sunting sumber]

Ekonomi Gambia bergantung pada gabungan perkhidmatan, pertanian, perdagangan, pelancongan dan kegiatan industri berskala sederhana. Menurut data Pertubuhan Bangsa-Bangsa Bersatu bagi 2025, perkhidmatan dan kegiatan lain menyumbang sekitar 57.4% daripada nilai ditambah kasar, diikuti pertanian sebanyak 24.8% dan industri sebanyak 17.8%.[6]

Pertanian masih penting kepada kehidupan isi rumah walaupun bahagiannya dalam keluaran negara lebih kecil daripada sektor perkhidmatan. Bancian 2024 mendapati 47.2% isi rumah terlibat dalam sekurang-kurangnya satu bentuk kegiatan pertanian; penanaman tanaman, perikanan dan penternakan merupakan antara kegiatan utama.[7] Kacang tanah secara sejarah merupakan tanaman tunai penting, di samping tanaman makanan, hortikultur, ternakan dan perikanan.

Pelancongan tertumpu terutamanya di kawasan pesisir dan kawasan bandar Greater Banjul. Selepas kemerosotan besar semasa pandemik COVID-19, sektor itu kembali berkembang. Bank Dunia melaporkan ketibaan pelancong meningkat daripada 224,472 pada 2024 kepada 233,113 pada 2025.[33] Kiriman wang daripada rakyat Gambia di luar negara juga merupakan sumber pendapatan dan pertukaran asing yang penting.[33]

Tabung Kewangan Antarabangsa dalam World Economic Outlook April 2026 menganggarkan KDNK nominal Gambia bagi 2026 sekitar AS$2.79 bilion, atau kira-kira AS$953 seorang. Berdasarkan pariti kuasa beli, KDNK dianggarkan sekitar AS$11.3 bilion, bersamaan kira-kira AS$3,860 seorang.[34]

Pembangunan dan cabaran sosioekonomi

[sunting | sunting sumber]

Pertumbuhan ekonomi dianggarkan meningkat daripada 5.6% pada 2024 kepada 5.9% pada 2025, disokong kegiatan pertanian, industri, perkhidmatan, penggunaan swasta dan pemulihan pelancongan.[33] Walau bagaimanapun, ruang fiskal negara masih terhad. Hutang awam dianggarkan sekitar 76.4% daripada KDNK pada 2025 dan Gambia terus menghadapi risiko kemampanan hutang yang tinggi.[33]

Pasaran buruh mempunyai sektor tidak formal yang besar. Bank Dunia menganggarkan kira-kira 81% pekerja bekerja dalam sektor tidak formal, sementara 41.3% belia berusia 15 hingga 34 tahun tidak berada dalam pekerjaan, pendidikan atau latihan. Anggaran yang sama meletakkan kadar kemiskinan tegar pada sekitar 20.3% pada 2025.[33]

Dalam Laporan Pembangunan Manusia 2025, nilai Indeks Pembangunan Manusia Gambia bagi 2023 ialah 0.524, meletakkannya pada kedudukan ke-170 daripada 193 negara dan wilayah dalam kategori pembangunan manusia sederhana. Nilai itu meningkat daripada 0.519 pada 2022.[2] Indeks Gini Bank Dunia yang terkini ialah 38.8 bagi 2020.[1]

Demografi

[sunting | sunting sumber]

Penduduk

[sunting | sunting sumber]

Bancian Penduduk dan Perumahan 2024 merekodkan 2,422,712 penduduk. Bancian tersebut ialah bancian penuh keenam sejak kemerdekaan dan bancian digital sepenuhnya yang pertama di negara itu.[7]

Struktur umur penduduk adalah muda. Pada 2024, 40.8% penduduk berusia di bawah 15 tahun, 56.2% berusia antara 15 hingga 64 tahun dan 3.0% berusia sekurang-kurangnya 65 tahun.[7] Corak petempatan sangat tidak seimbang: lebih separuh penduduk negara tinggal di LGA Brikama dan Kanifing, yang merangkumi sebahagian besar kawasan metropolitan di sekitar Banjul dan pesisir barat.

Bancian 2024 merekodkan 2,306,066 warga Gambia, bersamaan 95.2% daripada jumlah penduduk. Antara komuniti warga asing yang terbesar ialah penduduk yang berasal dari Senegal dan Guinea.[7]

Kumpulan etnik dan bahasa

[sunting | sunting sumber]

Gambia mempunyai masyarakat berbilang etnik tanpa satu kumpulan yang membentuk majoriti mutlak. Dalam data bancian 2024 bagi penduduk Gambia, Mandinka merupakan kumpulan terbesar dengan 34.4%, diikuti Fula 25.0%, Wolof 15.4%, Jola 9.5%, Sarahule atau Soninke 8.2% dan Serer 2.9%. Kumpulan lain termasuk Manjago, Bambara, Aku atau Krio dan beberapa komuniti Afrika Barat yang lebih kecil.[7]

Bahasa Inggeris ialah bahasa rasmi negara.[11] Bahasa Mandinka, Fula, Wolof, Jola, Soninke dan Serer digunakan secara meluas dalam komuniti masing-masing. Penggunaan pelbagai bahasa merupakan ciri umum kehidupan sosial dan perdagangan, khususnya kerana kumpulan etnik Gambia turut mempunyai jaringan sejarah dan kekeluargaan merentasi sempadan Senegal.

Agama

[sunting | sunting sumber]

Islam merupakan agama dominan di Gambia, manakala Kristian membentuk minoriti agama utama. Masyarakat juga mengekalkan beberapa amalan budaya tempatan yang boleh wujud bersama tradisi agama formal.

Perlembagaan menjamin kebebasan beragama, melarang diskriminasi berasaskan agama dan tidak menetapkan suatu agama negara.[25] Pengisytiharan Jammeh pada 2015 sebagai "Republik Islam" tidak mengubah peruntukan perlembagaan tersebut dan gelaran itu dimansuhkan oleh kerajaan Barrow pada 2017.[14]

Pendidikan dan kesihatan

[sunting | sunting sumber]

Tanggungjawab pendidikan asas dan menengah berada di bawah kerajaan pusat, manakala pendidikan tinggi dikendalikan oleh institusi awam dan swasta. Universiti Gambia ditubuhkan melalui undang-undang Perhimpunan Kebangsaan pada Mac 1999 dan berkembang menjadi institusi pendidikan tinggi kebangsaan yang menawarkan program dalam bidang seperti sastera dan sains, pendidikan, undang-undang, perubatan, pertanian, perniagaan dan teknologi.[35]

Petunjuk pendidikan kekal sebagai salah satu komponen yang mengekang pembangunan manusia. Data UNDP bagi 2023 memberikan jangkaan tempoh persekolahan sekitar 9.0 tahun dan purata tempoh persekolahan sekitar 4.7 tahun.[36]

Jangka hayat ketika lahir yang digunakan UNDP bagi 2023 ialah sekitar 65.9 tahun.[36] Data Pertubuhan Kesihatan Sedunia pula menunjukkan kadar kematian kanak-kanak bawah lima tahun sebanyak 44.1 bagi setiap 1,000 kelahiran hidup pada 2023. Negara terus menghadapi cabaran dalam peluasan akses kepada perkhidmatan kesihatan, tenaga kerja kesihatan, pembiayaan dan rawatan di luar kawasan bandar utama.[37]

Budaya

[sunting | sunting sumber]

Masyarakat Gambia mencerminkan pertindihan budaya yang lebih luas di wilayah Senegambia. Tradisi Mandinka, Fula, Wolof, Jola, Soninke, Serer dan komuniti lain dapat dilihat dalam bahasa, muzik, penceritaan lisan, pakaian, upacara keluarga dan makanan. Alat muzik tradisional termasuk kora, balafon dan gendang seperti tama.[38]

Tradisi penceritaan dan muzik profesional mempunyai hubungan rapat dengan golongan penghibur dan penjaga sejarah lisan yang lazimnya dikenali sebagai griot di Afrika Barat. Muzik moden Gambia pula berkembang melalui gabungan tradisi tempatan dengan pengaruh serantau dan antarabangsa.

Warisan budaya

[sunting | sunting sumber]
Sekumpulan batu laterit tinggi yang disusun membentuk bulatan
Bulatan batu di Wassu, sebahagian daripada Tapak Warisan Dunia Bulatan Batu Senegambia.

Gambia mempunyai dua hartanah yang disenaraikan sebagai Tapak Warisan Dunia UNESCO.[12] Pulau Kunta Kinteh dan Tapak Berkaitan, yang disenaraikan pada 2003, merangkumi beberapa lokasi di sepanjang Sungai Gambia yang berkaitan dengan hubungan Eropah–Afrika, perdagangan hamba Atlantik dan penghapusan perdagangan hamba.[15]

Bulatan Batu Senegambia, yang disenaraikan pada 2006 dan dikongsi dengan Senegal, terdiri daripada kelompok monumen megalit di kawasan lembangan Sungai Gambia. Komponen Gambia yang utama terletak di Wassu dan Kerbatch. Tapak-tapak tersebut merupakan sebahagian daripada tradisi pembinaan monumen batu yang berkembang di rantau itu selama lebih daripada satu alaf.[39]

Pengangkutan dan infrastruktur

[sunting | sunting sumber]
Jalan menuju Jambatan Senegambia
Jambatan Senegambia, dibuka pada Januari 2019, menghubungkan kedua-dua tebing Sungai Gambia pada koridor Trans-Gambia.

Rangkaian jalan raya merupakan tulang belakang pengangkutan darat Gambia dan menghubungkan kawasan metropolitan pesisir dengan petempatan di sepanjang kedua-dua tebing Sungai Gambia. Kedudukan sungai yang membelah negara menyebabkan lintasan antara tebing utara dan selatan mempunyai kepentingan ekonomi dan sosial yang besar.

Jambatan Senegambia di kawasan Farafenni–Soma dibuka pada Januari 2019. Jambatan itu membolehkan lalu lintas merentasi Sungai Gambia pada koridor Trans-Gambia tanpa bergantung sepenuhnya pada perkhidmatan feri dan turut memperbaiki hubungan darat antara bahagian utara dengan selatan Senegal melalui wilayah Gambia.[40] Jalan akses berkaitan projek itu disiapkan secara berperingkat sehingga 2025.

Lapangan Terbang Antarabangsa Banjul ialah pintu masuk udara antarabangsa utama negara, manakala Pelabuhan Banjul di muara Sungai Gambia mengendalikan perdagangan maritim. Pelaburan infrastruktur semasa juga memberi tumpuan kepada peningkatan rangkaian jalan raya, bekalan elektrik dan hubungan kawasan luar bandar.[41]

Lihat juga

[sunting | sunting sumber]

Rujukan

[sunting | sunting sumber]
  1. 1 2 "Gini index - Gambia, The" (dalam bahasa Inggeris). Bank Dunia. Dicapai pada 8 Ogos 2026.
  2. 1 2 "Human Development Index trends, 1990–2023" (PDF). Human Development Report 2025 (dalam bahasa Inggeris). Program Pembangunan Pertubuhan Bangsa-Bangsa Bersatu. 2025. Dicapai pada 8 Ogos 2026.
  3. ↑ "Gambia". Pusat Rujukan Persuratan Melayu. Dewan Bahasa dan Pustaka. Dicapai pada 8 Ogos 2026.
  4. ↑ "Gambia" (dalam bahasa Inggeris). Agence française de développement. Dicapai pada 8 Ogos 2026.
  5. 1 2 3 "About The Gambia" (dalam bahasa Inggeris). Government of The Gambia. Dicapai pada 8 Ogos 2026.
  6. 1 2 3 4 5 "Gambia: informations générales" (dalam bahasa Perancis). United Nations Statistics Division. Dicapai pada 8 Ogos 2026.
  7. 1 2 3 4 5 6 7 8 "The Gambia 2024 Population and Housing Census: Preliminary Report" (PDF) (dalam bahasa Inggeris). Gambia Bureau of Statistics. Ogos 2024. Dicapai pada 8 Ogos 2026.
  8. 1 2 3 4 "National Land Policy 2026–2035" (PDF) (dalam bahasa Inggeris). Ministry of Lands, Regional Government and Religious Affairs. Dicapai pada 8 Ogos 2026.
  9. 1 2 3 4 5 "Independent Electoral Commission: A brief history of politics and elections in The Gambia" (dalam bahasa Inggeris). Government of The Gambia. Dicapai pada 8 Ogos 2026.
  10. 1 2 "Security Council Backs Adama Barrow as President of The Gambia" (dalam bahasa Inggeris). Pertubuhan Bangsa-Bangsa Bersatu. 19 Januari 2017. Dicapai pada 8 Ogos 2026.
  11. 1 2 3 "Frequently Asked Questions" (dalam bahasa Inggeris). Government of The Gambia. 12 November 2025. Dicapai pada 8 Ogos 2026.
  12. 1 2 "The Gambia" (dalam bahasa Inggeris). UNESCO. Dicapai pada 8 Ogos 2026.
  13. ↑ "United Nations Group of Experts on Geographical Names: List of Country Names" (PDF) (dalam bahasa Inggeris). Pertubuhan Bangsa-Bangsa Bersatu. Dicapai pada 8 Ogos 2026.
  14. 1 2 3 "The Gambia: President Adama Barrow pledges reforms". Al Jazeera (dalam bahasa Inggeris). 28 Januari 2017. Dicapai pada 8 Ogos 2026.
  15. 1 2 "Kunta Kinteh Island and Related Sites" (dalam bahasa Inggeris). UNESCO. Dicapai pada 8 Ogos 2026.
  16. ↑ "The Gambia". Office of the Historian (dalam bahasa Inggeris). United States Department of State. Dicapai pada 8 Ogos 2026.
  17. ↑ "Historical Dictionary of The Gambia" (PDF) (dalam bahasa Inggeris). Dicapai pada 8 Ogos 2026.
  18. 1 2 3 "Truth, Reconciliation and Reparations Commission Final Report: Volume 1, Part B" (PDF) (dalam bahasa Inggeris). Ministry of Justice, The Gambia. Dicapai pada 8 Ogos 2026.
  19. ↑ "Statement by Commonwealth Secretary-General Kamalesh Sharma on The Gambia" (dalam bahasa Inggeris). Sekretariat Komanwel. 3 Oktober 2013. Dicapai pada 8 Ogos 2026.
  20. ↑ "Joint Declaration on the Political Situation in The Gambia" (dalam bahasa Inggeris). Pertubuhan Bangsa-Bangsa Bersatu. 21 Januari 2017. Dicapai pada 8 Ogos 2026.
  21. 1 2 "The Gambia rejoins the Commonwealth" (dalam bahasa Inggeris). Sekretariat Komanwel. 8 Februari 2018. Dicapai pada 8 Ogos 2026.
  22. 1 2 "The Gambia: National Assembly rejects draft constitution" (dalam bahasa Inggeris). International IDEA. Julai 2025. Dicapai pada 8 Ogos 2026.
  23. ↑ "Climate" (dalam bahasa Inggeris). Government of The Gambia. 31 Disember 2024. Dicapai pada 8 Ogos 2026.
  24. ↑ "Building Resilience, Powering Jobs and Growth for The Gambia's Future" (dalam bahasa Inggeris). Bank Dunia. 5 Mei 2026. Dicapai pada 8 Ogos 2026.
  25. 1 2 "Constitution of The Gambia" (dalam bahasa Inggeris). Judiciary of The Gambia. Dicapai pada 8 Ogos 2026.
  26. ↑ "The Cabinet" (dalam bahasa Inggeris). Office of the President, Republic of The Gambia. Dicapai pada 8 Ogos 2026.
  27. ↑ "History" (dalam bahasa Inggeris). National Assembly of The Gambia. Dicapai pada 8 Ogos 2026.
  28. ↑ "National Assembly Leadership" (dalam bahasa Inggeris). National Assembly of The Gambia. Dicapai pada 8 Ogos 2026.
  29. ↑ "First Gambia National Dialogue: Remarks by Chief Justice Hassan B. Jallow" (PDF) (dalam bahasa Inggeris). Judiciary of The Gambia. 16 Februari 2024. Dicapai pada 8 Ogos 2026.
  30. ↑ "Member States" (dalam bahasa Inggeris). Komuniti Ekonomi Negara-Negara Afrika Barat. Dicapai pada 8 Ogos 2026.
  31. ↑ "2013 Population and Housing Census: Directory of Settlements" (dalam bahasa Inggeris). Gambia Bureau of Statistics. Dicapai pada 8 Ogos 2026.
  32. ↑ "The Gambia Economic Census 2024 Report" (dalam bahasa Inggeris). Gambia Bureau of Statistics. 2024. Dicapai pada 8 Ogos 2026.
  33. 1 2 3 4 5 "Charting a Path to Stronger Growth, Fiscal Resilience, and Women's Economic Participation in The Gambia" (dalam bahasa Inggeris). Bank Dunia. 9 Jun 2026. Dicapai pada 8 Ogos 2026.
  34. ↑ "Gambia, The". World Economic Outlook, April 2026 (dalam bahasa Inggeris). Tabung Kewangan Antarabangsa. 2026. Dicapai pada 8 Ogos 2026.
  35. ↑ "About" (dalam bahasa Inggeris). Universiti Gambia. Dicapai pada 8 Ogos 2026.
  36. 1 2 "Human Development Index and its components" (PDF). Human Development Report 2025 (dalam bahasa Inggeris). Program Pembangunan Pertubuhan Bangsa-Bangsa Bersatu. 2025. Dicapai pada 8 Ogos 2026.
  37. ↑ "The Gambia" (dalam bahasa Inggeris). Pertubuhan Kesihatan Sedunia. Dicapai pada 8 Ogos 2026.
  38. ↑ "People & Culture" (dalam bahasa Inggeris). Government of The Gambia. Dicapai pada 8 Ogos 2026.
  39. ↑ "Stone Circles of Senegambia" (dalam bahasa Inggeris). UNESCO. Dicapai pada 8 Ogos 2026.
  40. ↑ "Major bridge linking Gambia to Senegal ushers in new era of connectivity" (dalam bahasa Inggeris). Bank Pembangunan Afrika. 21 Januari 2019. Dicapai pada 8 Ogos 2026.
  41. ↑ "World Bank Approves $52.6 Million to Boost Transport and Energy Infrastructure Access in The Gambia" (dalam bahasa Inggeris). Bank Dunia. 29 Mei 2025. Dicapai pada 8 Ogos 2026.

Pautan luar

[sunting | sunting sumber]
Diambil daripada "https://ms.wikipedia.org/w/index.php?title=Gambia&oldid=6922995"