Pergi ke kandungan

Liechtenstein

Sunting pautan
Daripada Wikipedia, ensiklopedia bebas.
Kerajaan Liechtenstein
Fürstentum Liechtenstein
Jata negara Liechtenstein
Jata negara
Lagu kebangsaan: Oben am jungen Rhein[1]
Lokasi Liechtenstein di Eropah
Lokasi Liechtenstein di Eropah
Ibu negaraVaduz
47°08′U 9°33′T / 47.133°U 9.550°T / 47.133; 9.550
Bandar terbesarSchaan
Bahasa rasmiBahasa Jerman
Demonimorang Liechtenstein
PemerintahMonarki turun-temurun berperlembagaan berasaskan demokrasi berparlimen
• Putera
Hans-Adam II[2]
Alois[2]
Brigitte Haas[3]
Manfred Kaufmann[4]
Badan perundanganLandtag
Pembentukan dan kedaulatan
• Kerajaan Liechtenstein dibentuk
1719
• Menjadi negara berdaulat
1806
• Perlembagaan semasa
5 Oktober 1921
Keluasan
• Jumlah
160.5[5] km2 (62.0 bt2)
Populasi
• Perkiraan 2025 (sementara)
41,237[6]
KDNK (nominal)2023
• Jumlah
CHF7.4 bilion[7]
Mata wangFranc Swiss (CHF)
Zon waktuUTC+1 (CET)
• Musim panas (DST)
UTC+2 (CEST)
Kod panggilan+423
Kod ISO 3166LI
DPT internet.li

Liechtenstein (Sebutan bahasa Jerman: [ˈliːçtn̩ʃtaɪn]), secara rasmi Kerajaan Liechtenstein (Jerman: Fürstentum Liechtenstein), ialah sebuah negara mikro tanpa pantai di Eropah Tengah. Negara ini terletak di tengah lengkungan Banjaran Alp, antara Switzerland di barat dan selatan dengan Austria di utara dan timur. Dengan keluasan kira-kira 160 km², Liechtenstein ialah negara keempat terkecil di Eropah dan keenam terkecil di dunia. Penduduk tetapnya berjumlah 41,237 orang menurut hasil sementara pada 31 Disember 2025. Vaduz ialah ibu negara dan pusat pemerintahan, manakala Schaan merupakan perbandaran berpenduduk paling ramai.[5][6]

Liechtenstein ialah monarki turun-temurun berperlembagaan yang berasaskan prinsip demokrasi dan parlimen. Menurut perlembagaan, kuasa negara terletak pada Putera dan rakyat serta dilaksanakan oleh kedua-duanya. Hans-Adam II ialah ketua negara, tetapi sejak 15 Ogos 2004, anaknya Putera Mahkota Alois menjalankan kuasa berdaulat sebagai wakilnya. Badan perundangan negara ialah Landtag yang mempunyai 25 ahli, manakala kerajaan terdiri daripada perdana menteri dan empat orang menteri.[8][2]

Wilayah Vaduz dan Schellenberg disatukan sebagai Kerajaan Liechtenstein pada 1719. Negara itu memperoleh kedaulatan pada 1806 apabila menyertai Konfederasi Rhine, dan perlembagaan semasanya berkuat kuasa pada 1921. Sejak perjanjian kastam 1924, Liechtenstein mempunyai hubungan ekonomi yang rapat dengan Switzerland dan menggunakan franc Swiss. Negara ini bukan anggota Kesatuan Eropah, tetapi menyertai Persatuan Perdagangan Bebas Eropah, Kawasan Ekonomi Eropah dan Kawasan Schengen. Liechtenstein juga merupakan anggota Majlis Eropah, Pertubuhan Bangsa-Bangsa Bersatu, Pertubuhan Perdagangan Dunia dan, sejak 2024, Tabung Kewangan Antarabangsa.[2]

Ekonominya menggabungkan sektor perindustrian berorientasikan eksport dengan perkhidmatan, khususnya kewangan, insurans serta perkhidmatan profesional. Pada 2024, terdapat 43,441 pekerjaan di negara itu, melebihi jumlah penduduk tetap kerana 58 peratus tenaga kerjanya merupakan pekerja rentas sempadan yang berulang-alik dari negara jiran.[7] Bahasa Jerman ialah bahasa rasmi; dalam kehidupan harian, dialek-dialek Jerman Alemannik, terutama dialek Liechtenstein, paling banyak digunakan.[9]

Sejarah

[sunting | sunting sumber]

Zaman awal dan pembentukan kepangeranan

[sunting | sunting sumber]

Penemuan arkeologi menunjukkan bahawa kawasan yang kini membentuk Liechtenstein telah dihuni sekurang-kurangnya sejak Zaman Neolitik. Kedudukannya di persimpangan laluan utara-selatan merentasi Alps dan laluan timur-barat di lembah Rhine menjadikan kawasan ini sebahagian daripada rangkaian perhubungan serantau sejak zaman prasejarah. Orang Celt dan Rhaetia mendiami rantau tersebut sebelum Empayar Rom menakluki orang Rhaetia pada 15 SM lalu memasukkan kawasan itu ke dalam wilayah Rhaetia. Selepas berakhirnya pemerintahan Rom pada abad ke-5, orang Alemanni mula menetap di kawasan berkenaan.[1]

Pembaharuan pentadbiran pada zaman Charlemagne menghasilkan pembentukan beberapa kaunti di Rhaetia. Pada 3 Mei 1342, pembahagian warisan keluarga Werdenberg-Sargans mewujudkan Kaunti Vaduz di kawasan hulu lembah Rhine. Pada 1396, Raja Wenceslaus mengesahkan kedudukannya sebagai wilayah Empayar Rom Suci yang tertakluk terus kepada maharaja. Kawasan hilir pula membentuk Pertuanan Schellenberg, yang diperintah oleh beberapa keluarga bangsawan. Pada 1437, Wolfhart V, Baron Brandis menyatukan hak pemilikan dan pemerintahan kedua-dua wilayah di bawah satu pihak berkuasa, tetapi Vaduz dan Schellenberg terus ditadbir sebagai unit yang berasingan.[10][1]

Potret Johann Adam I, Putera Liechtenstein
Johann Adam I membeli Pertuanan Schellenberg pada 1699 dan Kaunti Vaduz pada 1712, yang membuka jalan kepada pembentukan Kepangeranan Liechtenstein.

Pada abad ke-17, kedua-dua wilayah berada di bawah pemerintahan Count Hohenems, yang menghadapi masalah kewangan serius. Johann Adam I daripada Kerabat Liechtenstein membeli Pertuanan Schellenberg pada 1699 dan Kaunti Vaduz pada 1712. Pembelian itu membolehkan kerabat tersebut memiliki wilayah yang tertakluk terus kepada maharaja, suatu syarat untuk memperoleh kerusi dan undi dalam Majlis Putera Empayar. Pada 23 Januari 1719, Maharaja Charles VI menyatukan kedua-dua wilayah tersebut dan menaikkannya menjadi sebuah kepangeranan empayar yang dinamakan Liechtenstein sempena keluarga pemerintahnya.[11][1]

Kedaulatan dan perkembangan perlembagaan

[sunting | sunting sumber]

Pada 12 Julai 1806, Liechtenstein menjadi salah sebuah negara pengasas Konfederasi Rhine. Penyertaannya dalam gabungan yang ditubuhkan di bawah naungan Napoleon Bonaparte membawa pengiktirafan rasmi terhadap kedaulatannya setelah pembubaran Empayar Rom Suci. Liechtenstein kemudiannya menyertai Konfederasi Jerman pada 1815. Apabila konfederasi itu dibubarkan selepas Perang Austria-Prusia pada 1866, Liechtenstein kekal sebagai sebuah negara berdaulat. Oleh itu, tahun 1866 menandai berakhirnya keanggotaan dalam konfederasi tersebut, bukannya permulaan kedaulatan negara.[1]

Perlembagaan berasaskan estet yang diperkenalkan pada 1818 menubuhkan sebuah Landtag yang dianggotai oleh wakil gereja serta ketua dan bendahari perbandaran. Badan itu lazimnya bersidang sekali setahun dan mempunyai kuasa yang amat terhad, terutama untuk memberikan persetujuan terhadap kutipan cukai. Gelombang revolusi Eropah pada 1848 turut mendorong tuntutan terhadap perlembagaan baharu, pilihan raya bebas, penghapusan beban feudal dan penyertaan rakyat dalam perundangan. Sejarawan Peter Kaiser mewakili Liechtenstein dalam Parlimen Frankfurt, manakala peruntukan perlembagaan sementara diperkenalkan pada 1849. Walau bagaimanapun, peruntukan tersebut digantung pada 1852 apabila pemerintahan berasaskan Perlembagaan 1818 dipulihkan.[1]

Hubungan ekonomi dengan Empayar Austria diperkukuh melalui perjanjian kastam dan cukai pada 1852, yang menamatkan pengasingan kastam Liechtenstein dan membantu perkembangan perdagangan serta perindustrian awal. Perlembagaan 26 September 1862 kemudian mengalihkan negara daripada pemerintahan mutlak kepada pemerintahan berperlembagaan. Landtag menjadi badan perwakilan yang sebenar dengan 15 orang ahli, iaitu 12 orang yang dipilih secara tidak langsung oleh rakyat lelaki dan tiga orang yang dilantik oleh putera. Landtag memperoleh kuasa untuk mengambil bahagian dalam perundangan, meluluskan cukai dan perjanjian antarabangsa penting serta mengawasi pentadbiran negara.[12]

Pembubaran Konfederasi Jerman menghapuskan kewajipan Liechtenstein untuk menyediakan kontinjen tentera. Selepas Landtag enggan memperuntukkan dana bagi mengekalkan angkatan tersebut, Putera Johann II memansuhkan angkatan tentera pada 12 Februari 1868. Liechtenstein tidak mempunyai angkatan tentera sejak itu, walaupun Perlembagaan masih menetapkan kewajipan rakyat yang mampu mengangkat senjata untuk mempertahankan negara dalam keadaan darurat.[13]

Hubungan dengan Switzerland dan Perang Dunia Kedua

[sunting | sunting sumber]

Hubungan kastam dan kewangan dengan Austria-Hungary menyebabkan Liechtenstein terjejas oleh sekatan perdagangan pihak Bersekutu semasa Perang Dunia Pertama. Kekurangan bahan mentah menjejaskan perindustrian, manakala kejatuhan nilai krone Austria memusnahkan sebahagian besar simpanan dan memburukkan keadaan kewangan negara. Selepas keruntuhan Austria-Hungary pada 1918, Liechtenstein menamatkan perjanjian kastamnya dengan Austria pada 1919 dan mengalihkan orientasi ekonomi serta diplomatiknya kepada Switzerland. Switzerland mula mewakili kepentingan diplomatik dan konsular Liechtenstein di luar negara pada tahun yang sama, diikuti perjanjian pos pada 1920.[14][1]

Perlembagaan baharu bertarikh 5 Oktober 1921 meletakkan monarki dan demokrasi sebagai dua asas bersama negara. Liechtenstein ditakrifkan sebagai sebuah monarki warisan berperlembagaan yang berasaskan prinsip demokrasi dan berparlimen, dengan kuasa negara dilaksanakan oleh putera dan rakyat menurut Perlembagaan. Hak inisiatif dan referendum rakyat diperluas, manakala hak putera untuk melantik tiga orang ahli Landtag dimansuhkan sehingga kesemua 15 orang ahlinya dipilih oleh rakyat.[15][12]

Perjanjian penyertaan Liechtenstein dalam kawasan kastam Switzerland ditandatangani pada 29 Mac 1923 dan mula berkuat kuasa pada 1 Januari 1924. Perjanjian itu menghapuskan sempadan kastam antara kedua-dua negara dan memperluas pemakaian perundangan kastam Switzerland ke Liechtenstein tanpa menjejaskan kedaulatan negara tersebut.[16] Pada 26 Mei 1924, Liechtenstein memperkenalkan franc Swiss sebagai mata wang sah, menggantikan sistem mata wang Austria yang telah kehilangan kestabilan selepas perang.[17]

Franz Josef II, Putera Liechtenstein, pada tahun 1988
Franz Josef II pada 1988. Beliau menjadi putera pemerintah pertama yang menetap secara tetap di Liechtenstein pada 1938.

Pengilhakan Austria oleh Jerman Nazi pada Mac 1938 mengubah kedudukan keselamatan Liechtenstein kerana negara itu kini bersempadan secara langsung dengan Jerman Nazi. Pada Julai 1938, Franz Josef II menaiki takhta dan menjadi putera pemerintah pertama yang menetap secara tetap di Liechtenstein.[18] Pada 24 Mac 1939, anggota gerakan Nazi tempatan melancarkan cubaan rampasan kuasa dengan tujuan memaksa penyatuan Liechtenstein dengan Jerman. Percubaan itu gagal dan tidak mendapat sokongan majoriti penduduk.[19]

Liechtenstein mengisytiharkan sikap berkecuali pada 30 Ogos 1939, dua hari sebelum meletusnya Perang Dunia Kedua di Eropah. Negara-negara yang berperang menerima pengisytiharan itu dan wilayah Liechtenstein tidak diduduki atau menjadi medan pertempuran, meskipun ancaman pencerobohan meningkat ketika operasi ketenteraan Jerman terhadap Switzerland dipertimbangkan pada 1940.[20][21] Sejak 1940-an, perindustrian berkembang pesat dan secara beransur-ansur menggantikan pertanian sebagai asas utama ekonomi, sementara sektor perkhidmatan dan kewangan memperoleh kepentingan yang semakin besar pada separuh kedua abad ke-20.[14]

Perkembangan politik dan integrasi antarabangsa

[sunting | sunting sumber]

Selepas perang, Liechtenstein memperluas penglibatannya dalam kerjasama pelbagai hala. Negara itu menyertai Majlis Eropah pada 23 November 1978, sekali gus menerima rangka kerja serantau dalam bidang demokrasi, hak asasi manusia dan kedaulatan undang-undang.[22]

Hak mengundi dan bertanding dalam pilihan raya pada peringkat negara diperluas kepada wanita pada 1984. Cadangan yang sama telah ditolak oleh pengundi lelaki dalam referendum pada 1971 dan 1973. Dalam pengundian pada 29 Jun dan 1 Julai 1984, cadangan tersebut akhirnya diluluskan dengan 2,370 undi menyokong berbanding 2,251 undi menentang. Hak mengundi wanita pada peringkat perbandaran pula diperkenalkan secara beransur-ansur antara 1976 dengan 1986.[23]

Liechtenstein diterima sebagai anggota Pertubuhan Bangsa-Bangsa Bersatu pada 18 September 1990.[24] Negara itu menyertai Persatuan Perdagangan Bebas Eropah pada 1991, diikuti Kawasan Ekonomi Eropah pada 1 Mei 1995. Keanggotaan Kawasan Ekonomi Eropah membolehkan Liechtenstein mengambil bahagian dalam pasaran dalaman Eropah sambil mengekalkan kesatuan kastamnya dengan Switzerland.[25] Liechtenstein turut menjadi anggota Pertubuhan Perdagangan Dunia pada 1 September 1995.[26]

Selepas perdebatan berpanjangan tentang pembahagian kuasa antara putera, Landtag dan rakyat, cadangan pindaan perlembagaan yang dikemukakan oleh Kerabat Liechtenstein diluluskan dalam referendum pada 14 hingga 16 Mac 2003 dengan 64.3 peratus undi. Pindaan itu mengubah beberapa kuasa dan tatacara perlembagaan, termasuk proses pemilihan hakim serta keadaan apabila kerajaan kehilangan kepercayaan putera atau Landtag.[27][12]

Pada 19 Disember 2011, Liechtenstein menyertai Kawasan Schengen dan sistem Dublin. Penyertaan itu menghapuskan pemeriksaan identiti yang sistematik di sempadannya dengan Austria, sementara kawalan kastam terhadap barangan terus dilaksanakan kerana Switzerland dan Liechtenstein berada dalam kawasan kastam yang berasingan daripada Kesatuan Eropah.[28] Pada 21 Oktober 2024, Liechtenstein menjadi anggota ke-191 Tabung Kewangan Antarabangsa, selepas penyertaannya diluluskan dalam referendum kebangsaan pada bulan sebelumnya.[29]

Geografi

[sunting | sunting sumber]

Liechtenstein ialah sebuah negara terkurung daratan di bahagian tengah lengkok Banjaran Alp, antara Switzerland di barat dan selatan dengan Austria di utara dan timur. Sempadan sepanjang 41.3 km memisahkannya daripada kanton St. Gallen dan Graubünden di Switzerland, manakala sempadan sepanjang 36.6 km dikongsi dengan negeri Vorarlberg di Austria. Wilayahnya yang berkeluasan sekitar 160 km² memanjang sejauh 24.7 km dari utara ke selatan dan mencapai lebar maksimum 12.4 km.[30]

Peta topografi Liechtenstein yang menunjukkan dataran rendah di barat dan kawasan pergunungan di timur
Peta topografi berbahasa Jerman yang menunjukkan dataran lembah Rhine di barat dan kawasan pergunungan Liechtenstein di timur.

Bentuk muka bumi dan saliran

[sunting | sunting sumber]

Bentuk muka bumi Liechtenstein boleh dibahagikan kepada tiga kawasan utama, iaitu dataran Rhine Alp di barat, cerun yang menghadap lembah Rhine di bahagian tengah serta kawasan pergunungan pedalaman di timur dan tenggara. Petempatan utama berkembang di dataran dan di atas kipas aluvium pada kaki cerun, manakala kawasan timur dicirikan oleh lembah sempit, padang rumput gunung dan puncak Alp.[31]

Pemandangan lembah Sungai Rhine dan Banjaran Alp dari Triesenberg
Lembah Sungai Rhine dilihat dari Triesenberg. Dataran lembah di barat menempatkan sebahagian besar petempatan negara.

Sungai Rhine mengalir di sepanjang sebahagian besar sempadan barat dan merupakan saliran utama negara. Seluruh wilayah Liechtenstein terletak dalam lembangan saliran Rhine. Air dari dataran lembah turut dialirkan oleh Liechtensteiner Binnenkanal, yang bertemu Rhine berhampiran Ruggell, manakala sungai Spiersbach dan Samina memasuki sistem Rhine melalui Austria. Liechtenstein tidak mempunyai tasik atau jasad air pegun yang besar; jasad air pegun yang terdapat di negara itu masing-masing berkeluasan kurang daripada empat hektar.[31]

Ketinggian tanah meningkat daripada sekitar 430 hingga 480 m di dataran Rhine kepada lebih daripada 2,000 m di kawasan pergunungan. Titik tertinggi ialah Grauspitz, pada aras kira-kira 2,600 m, sementara titik terendah terletak di kawasan tanah lembap Ruggeller Riet pada aras 430 m.[30] Perbezaan ketinggian yang besar dalam wilayah yang kecil menghasilkan perubahan landskap yang ketara antara dataran pertanian, cerun berhutan dan kawasan alp.

Hutan meliputi 42.2 peratus wilayah negara, manakala kawasan pertanian merangkumi 32.2 peratus. Kawasan yang diklasifikasikan sebagai tidak produktif, termasuk kawasan berbatu dan pergunungan tinggi, membentuk 14.3 peratus, sementara kawasan petempatan dan prasarana merangkumi 11.3 peratus.[30]

Iklim

[sunting | sunting sumber]

Liechtenstein mempunyai iklim sederhana dengan ciri alp dan kebenuaan. Kawasan lembah mengalami musim sejuk yang secara relatifnya sederhana berbanding kawasan lain pada ketinggian yang setara kerana kedudukannya yang terlindung dan pengaruh angin foehn. Ketika angin tersebut bertiup, suhu di lembah boleh menjadi 10 hingga 15 °C lebih tinggi daripada kawasan tanah pamah yang bersebelahan. Angin foehn paling kerap berlaku antara Oktober dengan Mei, khususnya pada April dan Mei.[32]

Purata hujan tahunan di lembah Rhine ialah sekitar 920 mm, dengan jumlah tertinggi lazimnya dicatatkan pada musim panas dan jumlah terendah pada musim sejuk. Hujan tahunan meningkat mengikut ketinggian dan boleh menghampiri 2,000 mm di cerun serta kawasan pergunungan. Di stesen cuaca Vaduz, normal iklim 1981–2010 menunjukkan suhu purata tahunan 10.1 °C dan jumlah hujan tahunan 922.8 mm. Julai merupakan bulan paling panas dengan suhu purata 19.0 °C, manakala Januari ialah bulan paling sejuk dengan purata 0.8 °C.[32]

Data iklim untuk Vaduz (normal iklim 1981–2010)
Bulan Jan Feb Mac Apr Mei Jun Jul Ogo Sep Okt Nov Dis Tahun
Purata maksimum suhu harian, °C (°F) 4.3
(39.7)		 6.0
(42.8)		 11.1
(52.0)		 15.1
(59.2)		 19.8
(67.6)		 22.3
(72.1)		 24.5
(76.1)		 23.7
(74.7)		 19.8
(67.6)		 15.5
(59.9)		 8.9
(48.0)		 5.1
(41.2)		 14.7
(58.5)
Purata suhu harian, °C (°F) 0.8
(33.4)		 2.1
(35.8)		 6.3
(43.3)		 9.9
(49.8)		 14.4
(57.9)		 17.1
(62.8)		 19.0
(66.2)		 18.4
(65.1)		 14.9
(58.8)		 10.9
(51.6)		 5.2
(41.4)		 1.9
(35.4)		 10.1
(50.2)
Purata minimum suhu harian, °C (°F) −2.7
(27.1)		 −1.8
(28.8)		 1.9
(35.4)		 4.9
(40.8)		 9.3
(48.7)		 12.2
(54.0)		 14.1
(57.4)		 13.9
(57.0)		 10.6
(51.1)		 6.7
(44.1)		 1.7
(35.1)		 −1.4
(29.5)		 5.8
(42.4)
Purata kerpasan, mm (inci) 40.1
(1.58)		 37.3
(1.47)		 55.5
(2.19)		 53.7
(2.11)		 83.4
(3.28)		 112.2
(4.42)		 134.3
(5.29)		 138.5
(5.45)		 99.4
(3.91)		 60.8
(2.39)		 56.9
(2.24)		 50.7
(2.00)		 922.8
(36.33)
Purata bilangan hari kerpasan (≥ 1.0 mm) 7.3 6.8 9.4 9.6 11.9 12.7 13.1 13.2 9.8 8.2 9.0 8.3 119.3
Purata bulanan jangka masa sinaran matahari 70 91 124 144 166 170 194 177 145 116 68 52 1,516
Sumber: MeteoSwiss dan Amt für Umwelt[32]

Analisis iklim serantau yang diterbitkan pada 2020 menunjukkan bahawa suhu di lembah Rhine telah meningkat lebih daripada 2 °C sejak pengukuran sistematik bermula pada abad ke-19. Tempoh pertumbuhan tumbuhan menjadi dua hingga empat minggu lebih panjang berbanding pada dekad 1960-an, manakala bilangan hari bersalji di kawasan berketinggian kurang daripada 800 m berkurang kira-kira separuh sejak awal dekad 1970-an. Hujan lebat juga menjadi lebih kerap dan lebih kuat, walaupun perubahan terhadap fenomena setempat seperti foehn, kabus, ribut petir dan hujan batu masih tidak dapat ditentukan dengan pasti.[32]

Alam sekitar dan biodiversiti

[sunting | sunting sumber]

Perbezaan ketinggian antara 430 dengan 2,600 m menghasilkan zon tumbuh-tumbuhan yang merangkumi kawasan kaki bukit, hutan pergunungan dan zon alp. Kepelbagaian landskap ini menyediakan pelbagai habitat dan menyumbang kepada kekayaan flora serta fauna Liechtenstein. Walau bagaimanapun, pertumbuhan penduduk, peluasan kawasan petempatan dan perubahan guna tanah memberikan tekanan terhadap ekosistem serta spesies asli.[30]

Kawasan tanah lembap dan padang rumput di Ruggeller Riet
Ruggeller Riet merupakan kawasan tanah lembap terlindung dan satu-satunya tapak Ramsar di Liechtenstein.

Kawasan tanah lembap Ruggeller Riet di utara negara merupakan satu-satunya tapak Ramsar di Liechtenstein dan telah disenaraikan sebagai tanah lembap berkepentingan antarabangsa pada 1991.[33] Selain tanah lembap di dataran Rhine, habitat penting negara merangkumi hutan, padang rumput yang diusahakan secara ekstensif, aliran air, cerun berbatu dan kawasan tumbuh-tumbuhan gunung.

Kerajaan menerima pakai Biodiversity Action Plan 2030+ pada November 2024 sebagai kerangka bagi memelihara dan meningkatkan biodiversiti. Langkah yang digariskan termasuk mengekalkan kawasan perlindungan sedia ada, menjamin kawasan lain yang bernilai ekologi, memulihkan habitat, menyokong spesies terancam serta mengurangkan pencemaran kimia dan fizikal. Pelan itu turut bertujuan melaksanakan komitmen Liechtenstein di bawah Konvensyen Kepelbagaian Biologi.[34]

Politik dan pentadbiran

[sunting | sunting sumber]
Istana Vaduz di lereng bukit berhutan
Istana Vaduz, kediaman rasmi Putera Liechtenstein, menghadap kawasan ibu negara.

Sistem perlembagaan

[sunting | sunting sumber]

Perlembagaan mentakrifkan Liechtenstein sebagai monarki turun-temurun berperlembagaan yang berasaskan demokrasi dan parlimen. Sistemnya membahagikan kuasa antara dua pemegang kedaulatan, iaitu Putera dan rakyat. Putera ialah ketua negara serta mewakili negara dalam hubungan antarabangsa. Undang-undang yang diluluskan Landtag memerlukan perkenan Putera, tandatangan balas perdana menteri dan penerbitan dalam warta undang-undang untuk berkuat kuasa. Putera juga mempunyai kuasa perlembagaan untuk memanggil, menangguhkan dan membubarkan Landtag mengikut syarat perlembagaan.[8][35]

Hans-Adam II menaiki takhta pada 13 November 1989. Pada 15 Ogos 2004, beliau menyerahkan pelaksanaan kuasa berdaulat kepada Putera Mahkota Alois sebagai wakilnya, tetapi kekal sebagai Putera yang memerintah.[2]

Landtag, pilihan raya dan kerajaan

[sunting | sunting sumber]

Landtag ialah parlimen ekadewan yang terdiri daripada 25 ahli dengan tempoh jawatan empat tahun. Lima belas ahli dipilih dari daerah pilihan raya Oberland dan sepuluh dari Unterland melalui sistem perwakilan berkadar. Warganegara yang berumur sekurang-kurangnya 18 tahun dan menetap di negara itu berhak mengundi; parti perlu memperoleh sekurang-kurangnya lapan peratus undi di seluruh negara untuk menerima kerusi.[36]

Dalam pilihan raya 9 Februari 2025, Kesatuan Patriotik (VU) memenangi 10 kerusi, Parti Rakyat Progresif (FBP) tujuh, Demokrat untuk Liechtenstein (DpL) enam dan Senarai Bebas (FL) dua. Manfred Kaufmann daripada VU dipilih sebagai Presiden Landtag bagi penggal 2025–2029.[37][4]

Kerajaan ialah badan eksekutif tertinggi dan berfungsi secara kolektif. Ia terdiri daripada perdana menteri dan empat orang menteri, dicalonkan oleh Landtag dan dilantik oleh Putera untuk tempoh empat tahun. Kerajaan memerlukan kepercayaan kedua-dua Putera dan Landtag.[8] Kerajaan bagi penggal 2025–2029 mengangkat sumpah pada 10 April 2025:[3]

Kerajaan Liechtenstein bagi penggal 2025–2029
Jawatan Penyandang Parti Portfolio
Perdana Menteri Brigitte Haas VU Hal Ehwal Kerajaan Am dan Kewangan
Timbalan Perdana Menteri Sabine Monauni FBP Hal Ehwal Luar, Alam Sekitar dan Kebudayaan
Menteri Hubert Büchel VU Hal Ehwal Dalam Negeri, Ekonomi dan Sukan
Menteri Daniel Oehry FBP Infrastruktur dan Pendidikan
Menteri Emanuel Schädler VU Hal Ehwal Sosial dan Kehakiman

Kes sivil dan jenayah didengar pada peringkat pertama oleh Landgericht, pada peringkat rayuan oleh Obergericht dan pada peringkat tertinggi oleh Oberster Gerichtshof. Perkara undang-undang awam dikendalikan oleh Mahkamah Pentadbiran dan Staatsgerichtshof, iaitu mahkamah perlembagaan negara.[2]

Rakyat turut mengambil bahagian melalui demokrasi langsung, termasuk referendum dan inisiatif rakyat mengenai undang-undang serta pindaan perlembagaan. Sistem ini melengkapkan peranan Landtag dan kuasa perlembagaan Putera.[35]

Hubungan luar dan pertahanan

[sunting | sunting sumber]

Hubungan luar Liechtenstein dipengaruhi oleh saiznya yang kecil serta hubungan rapat dengan Switzerland dan Austria. Negara itu tidak menganggotai Kesatuan Eropah, tetapi penyertaannya dalam Kawasan Ekonomi Eropah memberikan akses kepada pasaran dalaman Eropah. Liechtenstein juga ialah satu daripada empat negara bukan anggota Kesatuan Eropah dalam Kawasan Schengen.[25][38]

Liechtenstein tidak mempunyai angkatan tentera sejak 1868. Dasar luarnya memberikan penekanan kepada pemeliharaan kedaulatan, hubungan berasaskan undang-undang antarabangsa, hak asasi manusia, kedaulatan undang-undang dan kerjasama kemanusiaan.[2][39]

Pembahagian pentadbiran

[sunting | sunting sumber]

Liechtenstein dibahagikan kepada 11 perbandaran (Jerman: Gemeinden). Perbandaran-perbandaran itu juga dikelompokkan dalam dua daerah pilihan raya tradisional, iaitu Oberland yang berpusat pada wilayah bekas Vaduz dan Unterland yang meliputi wilayah bekas Schellenberg. Angka di bawah menggunakan data penduduk akhir pada 31 Disember 2024 supaya tahun rujukan bagi penduduk dan kepadatan penduduk adalah seragam.[5][40]

Perbandaran Liechtenstein, 2024
Daerah pilihan raya Perbandaran Keluasan (km²) Penduduk Kepadatan penduduk
(orang/km²)		 Aras pusat
(m)
Oberland Vaduz 17.3 6,032 349 460
Triesen 26.5 5,701 215 512
Balzers 19.7 4,804 244 477
Triesenberg 29.7 2,703 91 886
Schaan 26.9 6,287 234 462
Planken 5.3 491 93 786
Unterland Eschen 10.4 4,730 455 457
Mauren 7.5 4,632 618 472
Gamprin 6.2 1,782 287 468
Ruggell 7.4 2,555 345 433
Schellenberg 3.6 1,169 325 630

Ekonomi

[sunting | sunting sumber]

Liechtenstein mempunyai ekonomi yang pelbagai dengan banyak perusahaan kecil dan sederhana. Industri pembuatan, perkhidmatan kewangan dan perkhidmatan profesional menyumbang bahagian penting kepada nilai ditambah, manakala bahagian sektor awam dalam ekonomi adalah secara relatifnya kecil. Keluaran dalam negara kasar pada harga semasa ialah CHF7.4 bilion pada 2023.[7]

Pada 2024, negara itu mempunyai 43,441 pekerjaan. Daripada jumlah tersebut, 66.0 peratus berada dalam sektor perkhidmatan, 33.4 peratus dalam sektor pengeluaran barangan, termasuk pembuatan dan pembinaan, serta 0.6 peratus dalam pertanian dan perhutanan. Seramai 24,943 pekerja berulang-alik masuk dari luar negara, bersamaan kira-kira 58 peratus tenaga kerja.[7] Oleh sebab KDNK dihasilkan oleh seluruh tenaga kerja, termasuk pekerja rentas sempadan, pejabat perangkaan negara mengingatkan bahawa perbandingan KDNK per kapita Liechtenstein dengan negara lain boleh menghasilkan kesimpulan yang mengelirukan; KDNK bagi setiap orang bekerja lebih sesuai bagi perbandingan tertentu.[7]

Pasaran domestik yang kecil menyebabkan perusahaan besar berorientasikan eksport. Switzerland, Jerman dan Amerika Syarikat ialah antara pasaran utama bagi industri pengeluaran barangan. Pertukaran barangan dengan dan melalui Switzerland tidak dicatat secara berasingan dalam statistik perdagangan langsung kerana kedua-dua negara berada dalam kesatuan kastam yang sama.[41]

Liechtenstein menggunakan franc Swiss sebagai mata wang sah dan menerapkan indeks harga pengguna Switzerland. Dalam sektor perkhidmatan, kegiatan utama merangkumi kewangan dan insurans, perundingan undang-undang dan cukai, perdagangan serta perkhidmatan perniagaan lain.[7][41] Pada 2024, 28 hotel dan rumah tamu menyediakan 1,251 katil serta merekodkan 96,670 ketibaan dan 179,655 penginapan semalaman; purata tempoh menginap ialah 1.9 malam.[42]

Demografi

[sunting | sunting sumber]

Penduduk dan kewarganegaraan

[sunting | sunting sumber]

Penduduk tetap Liechtenstein berjumlah 41,237 orang pada 31 Disember 2025 menurut hasil sementara, meningkat 351 orang atau 0.9 peratus berbanding tahun sebelumnya. Daripada jumlah itu, 26,676 orang ialah warganegara Liechtenstein dan 14,561 orang, atau 35.3 peratus, ialah warganegara asing. Antara penduduk asing, kewarganegaraan Switzerland, Austria dan Jerman merupakan kumpulan terbesar.[6]

Penduduk tersebar di 11 perbandaran. Berdasarkan angka akhir 2024, Schaan mempunyai 6,287 penduduk dan merupakan perbandaran terbesar, diikuti Vaduz dengan 6,032 penduduk. Pertumbuhan penduduk dan kebergantungan ekonomi pada pekerja dari negara jiran menjadikan pergerakan rentas sempadan suatu ciri penting masyarakat dan pasaran tenaga kerja Liechtenstein.[40][7]

Bahasa dan agama

[sunting | sunting sumber]

Perkara 6 Perlembagaan menetapkan bahasa Jerman sebagai bahasa kebangsaan dan bahasa rasmi.[43] Dalam banci 2020, 92.4 peratus penduduk menyatakan bahasa Jerman sebagai bahasa utama. Bagi bahasa yang digunakan di rumah, dialek Liechtenstein mencatat 72.6 peratus, dialek Jerman lain 11.9 peratus dan bahasa Jerman baku 7.7 peratus.[44]

Perlembagaan menjamin kebebasan beragama dan mengiktiraf Gereja Katolik Rom sebagai gereja negara, sambil memberikan hak kepada agama lain untuk mengamalkan kepercayaan mereka dalam batas undang-undang dan kesusilaan.[45] Menurut banci 2020, 69.6 peratus penduduk beragama Katolik Rom, 8.1 peratus tergolong dalam gereja atau komuniti Protestan, manakala 9.6 peratus tidak mempunyai anutan agama.[44]

Pendidikan dan penyelidikan

[sunting | sunting sumber]

Sistem persekolahan merangkumi pendidikan prasekolah, sekolah rendah, beberapa aliran sekolah menengah, pendidikan menengah atas dan latihan vokasional. Oleh sebab saiz negara yang kecil, Liechtenstein bekerjasama rapat dengan Switzerland dan Austria bagi pengiktirafan kelayakan serta akses pelajar kepada institusi pendidikan di luar negara.[46][47]

Terdapat dua universiti yang diiktiraf oleh negara dan berhak menganugerahkan ijazah, iaitu Universiti Liechtenstein dan Universiti Swasta di Kerajaan Liechtenstein. Institut Liechtenstein pula ialah institusi penyelidikan bertaraf universiti yang tidak mempunyai kuasa menganugerahkan ijazah. Perjanjian antarabangsa membantu memastikan penduduk Liechtenstein dapat mengikuti pengajian tinggi di negara jiran.[47]

Pengangkutan

[sunting | sunting sumber]

Rangkaian jalan raya Liechtenstein terdiri daripada kira-kira 420 km jalan berturap dan 425 km jalan tidak berturap. Pengangkutan awam berasaskan terutamanya rangkaian bas yang menghubungkan kesemua 11 perbandaran serta rangkaian kereta api di Switzerland dan Austria. Perkhidmatan bas rentas sempadan turut menghubungkan negara itu dengan Sargans dan Buchs di Switzerland serta Feldkirch di Austria.[48][49]

Laluan kereta api serantau ÖBB antara Feldkirch dengan Buchs melalui Liechtenstein dan mempunyai tiga hentian menurut statistik rasmi 2026. Pada pertengahan 2025, terdapat 31,683 kereta penumpang berdaftar, bersamaan 775 buah bagi setiap 1,000 penduduk.[48]

Kebudayaan

[sunting | sunting sumber]

Kebudayaan Liechtenstein berkembang dalam lingkungan berbahasa Jerman dan tradisi masyarakat Alp. Dialek tempatan, adat bermusim, kegiatan persatuan, muzik, seni pentas dan institusi warisan membentuk kehidupan kebudayaan negara. Dasar kebudayaan kerajaan menumpukan penyelidikan, pemeliharaan, pengembangan dan penyampaian warisan Liechtenstein, termasuk perlindungan aset budaya dan artifak arkeologi, pengarkiban dokumen sejarah serta penggalakan kegiatan kebudayaan.[39]

Bahasa dan identiti budaya

[sunting | sunting sumber]

Bahasa Jerman ditetapkan oleh Perlembagaan sebagai bahasa negara dan bahasa rasmi. Walau bagaimanapun, komunikasi lisan dalam kehidupan harian sebahagian besarnya menggunakan dialek tempatan, manakala bahasa Jerman baku lebih lazim dalam pendidikan, mahkamah, gereja dan konteks rasmi. Menurut banci penduduk 2020, 92.4 peratus penduduk tetap menyatakan bahasa Jerman sebagai bahasa utama mereka.[50][44]

Dari segi geografi bahasa, kebanyakan dialek Liechtenstein tergolong dalam kelompok Alemannik Rendah dan berkait rapat dengan dialek di Vorarlberg, lembah Rhine di kanton St. Gallen dan kawasan sekitar Chur. Perbezaan sebutan dan kosa kata turut wujud antara kawasan Oberland dengan Unterland. Triesenberg merupakan pengecualian utama kerana masyarakat Walser yang menetap di situ sejak sekitar 1280 mengekalkan dialek Walser daripada kelompok Alemannik Tertinggi yang berbeza dengan dialek di kawasan lembah.[50]

Warisan dan adat

[sunting | sunting sumber]

Pemuliharaan warisan merangkumi tapak arkeologi, bangunan bersejarah, objek muzium, arkib, koleksi perpustakaan dan bentuk warisan tidak ketara. Perlindungan undang-undang bagi aset budaya disediakan melalui Akta Aset Budaya 2016, yang menetapkan kerangka untuk mengenal pasti, menyelidik, memelihara dan melindungi objek serta tapak yang mempunyai kepentingan sejarah, seni, arkeologi atau kebudayaan.[51]

Antara adat bermusim yang masih diamalkan ialah Funkensonntag, yang diadakan pada Ahad pertama dalam masa Prapaskah. Persatuan atau kumpulan tempatan membina menara atau timbunan kayu dan jerami yang dinyalakan selepas senja. Perayaan ini lazimnya disertai perarakan obor, bunga api dan jamuan masyarakat. Walaupun kadangkala digambarkan sebagai upacara untuk mengusir musim sejuk, asal usulnya tidak dapat dipastikan dan tradisi tersebut lebih berkait rapat dengan Fasnacht, Prapaskah dan kalendar gereja Kristian.[52]

Istana Vaduz diterangi dengan warna kebangsaan Liechtenstein pada Hari Kebangsaan 2025
Istana Vaduz diterangi dengan warna kebangsaan sempena Hari Kebangsaan pada 15 Ogos 2025.

Hari Kebangsaan disambut pada 15 Ogos. Kerajaan menetapkan tarikh tersebut sebagai hari kebangsaan pada 1940 kerana bertepatan dengan Hari Pengangkatan Maria dan sehari sebelum hari keputeraan Putera Franz Josef II. Sambutan itu pada asalnya bertujuan menonjolkan perpaduan antara putera dengan rakyat serta kebebasan negara ketika menghadapi ancaman Jerman Nazi. Selepas kemangkatan Franz Josef II pada 1989, Landtag mengekalkan 15 Ogos sebagai hari kebangsaan melalui undang-undang pada 1990.[53]

Sejak 1991, upacara rasmi diadakan pada waktu pagi di padang bersebelahan Istana Vaduz, dengan ucapan oleh wakil keluarga diraja dan kerajaan serta persembahan muzik. Acara itu diikuti dengan majlis sambutan awam di Vaduz, termasuk kegiatan kebudayaan, persembahan dan bunga api. Sambutan tersebut menggabungkan unsur istiadat negara dengan pesta masyarakat dan merupakan antara acara awam terbesar di Liechtenstein.[53]

Seni, kesusasteraan dan institusi

[sunting | sunting sumber]
Bangunan Kunstmuseum Liechtenstein di Vaduz dengan Istana Vaduz di lereng bukit
Kunstmuseum Liechtenstein di Vaduz, dengan Istana Vaduz kelihatan di lereng bukit.

Institusi kebudayaan awam utama termasuk Muzium Negara Liechtenstein, Kunstmuseum Liechtenstein, Perpustakaan Negara Liechtenstein dan Yayasan Kebudayaan Liechtenstein. Muzium Negara meneliti dan mempamerkan sejarah budaya serta alam semula jadi negara. Yayasan yang mengendalikannya turut merangkumi Muzium Pos Liechtenstein, Bilik Khazanah Liechtenstein dan sebuah muzium rumah ladang di Schellenberg. Bangunan utama muzium di Vaduz dibuka pada 1972 dan diperluas sebagai kompleks tiga bangunan pada 2003.[54]

Kunstmuseum Liechtenstein ialah muzium negara bagi seni moden dan kontemporari. Koleksinya menumpukan karya seni antarabangsa dari awal kemodenan hingga masa kini, sementara pameran sementara mempertemukan koleksi negara dengan perkembangan seni serantau dan antarabangsa.[55] Perpustakaan Negara pula berfungsi sebagai perpustakaan kebangsaan, perpustakaan penyelidikan dan perpustakaan awam. Mandatnya merangkumi pengumpulan dan pemeliharaan penerbitan yang dihasilkan di Liechtenstein, ditulis oleh warganegaranya atau membincangkan negara tersebut.[56] Yayasan Kebudayaan Liechtenstein melengkapkan institusi tersebut dengan memberikan sokongan kepada projek, penggiat dan pertubuhan kebudayaan.[39]

Kesusasteraan Liechtenstein sebagai tradisi tersendiri merupakan perkembangan yang secara relatifnya muda dan lazimnya ditarikhkan dari separuh pertama abad ke-19. Pendahulunya ialah Heinrich von Frauenberg, seorang penyair istana zaman pertengahan yang mungkin pernah memiliki Istana Gutenberg; beberapa karyanya dihimpunkan dalam manuskrip puisi Codex Manesse. Kesusasteraan awal negara banyak menumpukan sejarah tempatan, kehidupan desa, legenda, patriotisme dan identiti kebangsaan. Karya dalam dialek tempatan kemudian berkembang sebagai cabang penting, diikuti prosa dan puisi moden yang meluaskan tema serta bentuk kesusasteraan negara.[57]

Muzik berpersatuan mempunyai kedudukan penting dalam kehidupan masyarakat. Kumpulan muzik tiupan mula ditubuhkan pada pertengahan abad ke-19, dengan kumpulan terawal dicatatkan di Triesenberg pada 1857 dan Triesen pada 1862. Pesta muzik kebangsaan yang pertama diadakan di Vaduz pada 1886. Kumpulan muzik tiupan, koir gereja dan koir sekular terus menjadi sebahagian daripada kehidupan sosial dan kebudayaan perbandaran.[58]

Tokoh muzik Liechtenstein yang paling dikenali di peringkat antarabangsa ialah Josef Gabriel Rheinberger, yang dilahirkan di Vaduz pada 1839 dan kemudian menjadi profesor komposisi serta pemain organ di Munich. Karya beliau merangkumi muzik gereja, sonata organ, muzik koir, karya kamar, simfoni dan opera. Rheinberger dianggap sebagai salah seorang penggubah dan pendidik muzik penting di Eropah pada separuh kedua abad ke-19.[59]

Seni pentas berkembang melalui persatuan teater dan persembahan muzik tempatan sejak akhir abad ke-19. Theater am Kirchplatz di Schaan, yang mula beroperasi pada 1970, berkembang sebagai pusat teater serantau dengan program drama, muzik, kabaret, tarian serta persembahan untuk kanak-kanak dan remaja. Institusi itu turut mempersembahkan produksi dari Liechtenstein dan negara-negara jiran.[60]

Sukan

[sunting | sunting sumber]
Pemain ski alp Liechtenstein Tina Weirather pada tahun 2018
Pemain ski alp Tina Weirather pada 2018.

Bentuk muka bumi pergunungan menjadikan sukan musim sejuk, khususnya ski alpine, bidang pencapaian antarabangsa utama Liechtenstein. Negara itu telah memenangi 10 pingat Olimpik, kesemuanya dalam ski alpine di Sukan Olimpik Musim Sejuk. Tujuh daripada pingat tersebut dimenangi oleh anggota keluarga Wenzel-Weirather, iaitu Hanni Wenzel, Andreas Wenzel dan Tina Weirather. Hanni Wenzel memenangi dua pingat emas di Sukan Olimpik Musim Sejuk 1980 dan kekal sebagai satu-satunya atlet Liechtenstein yang memenangi gelaran juara Olimpik.[61][62]

Bola sepak juga mempunyai penyertaan yang meluas, tetapi negara itu tidak menganjurkan liga kebangsaan tersendiri. Tujuh kelab seniornya bertanding dalam sistem liga Switzerland, sementara Piala Liechtenstein menjadi pertandingan domestik utama. FC Vaduz ialah satu-satunya kelab profesional sepenuhnya dan pernah bertanding dalam divisyen tertinggi Switzerland. Pada 2022, kelab itu menjadi pasukan Liechtenstein pertama yang mara ke peringkat kumpulan pertandingan kelab anjuran UEFA, menerusi Liga Persidangan Eropah UEFA 2022–23.[63]

Lihat juga

[sunting | sunting sumber]

Rujukan

[sunting | sunting sumber]
  1. 1 2 3 4 5 6 7 "The Principality of Liechtenstein: Encounter with a Small State" (PDF) (dalam bahasa Inggeris). Government of the Principality of Liechtenstein. 2025. m/s. 10–18. Dicapai pada 25 Julai 2026.
  2. 1 2 3 4 5 6 7 "Liechtenstein in Figures 2026" (PDF) (dalam bahasa Inggeris). Office of Statistics, Principality of Liechtenstein. Januari 2026. m/s. 8–9. Dicapai pada 25 Julai 2026.
  3. 1 2 "Swearing-in ceremony: Liechtenstein's new Government takes office" (dalam bahasa Inggeris). Government of the Principality of Liechtenstein. 10 April 2025. Dicapai pada 25 Julai 2026.
  4. 1 2 "Manfred Kaufmann" (dalam bahasa Inggeris). Landtag of the Principality of Liechtenstein. Dicapai pada 25 Julai 2026.
  5. 1 2 3 "Liechtenstein in Figures 2026" (PDF) (dalam bahasa Inggeris). Office of Statistics, Principality of Liechtenstein. Januari 2026. m/s. 4–5. Dicapai pada 25 Julai 2026.
  6. 1 2 3 "Bevölkerungsstand: Vorläufige Ergebnisse 31. Dezember 2025" (dalam bahasa Jerman). Amt für Statistik Fürstentum Liechtenstein. 18 Mac 2026. Dicapai pada 25 Julai 2026.
  7. 1 2 3 4 5 6 7 "Liechtenstein in Figures 2026" (PDF) (dalam bahasa Inggeris). Office of Statistics, Principality of Liechtenstein. Januari 2026. m/s. 16–19, 23–25. Dicapai pada 25 Julai 2026.
  8. 1 2 3 "Constitution of the Principality of Liechtenstein of 5 October 1921" (PDF) (dalam bahasa Inggeris). Government of the Principality of Liechtenstein. arts. 1–2, 46 dan 78–80. Dicapai pada 25 Julai 2026.
  9. ↑ "Bevölkerungsstruktur" (dalam bahasa Jerman). Amt für Statistik Fürstentum Liechtenstein. 15 Disember 2022. Dicapai pada 25 Julai 2026.
  10. ↑ Dopsch, Heinz (31 Disember 2011). "Vaduz (Grafschaft)". Historisches Lexikon des Fürstentums Liechtenstein online (dalam bahasa Jerman). Liechtenstein-Institut. Dicapai pada 25 Julai 2026.
  11. ↑ "Liechtenstein (Land)". Historisches Lexikon des Fürstentums Liechtenstein online (dalam bahasa Jerman). Liechtenstein-Institut. Dicapai pada 25 Julai 2026.
  12. 1 2 3 "Liechtenstein Parliament" (PDF) (dalam bahasa Inggeris). Landtag of the Principality of Liechtenstein. 2017. m/s. 38–45. Dicapai pada 25 Julai 2026.
  13. ↑ Frommelt, Fabian; Quaderer, Rupert (31 Disember 2011). "Militär". Historisches Lexikon des Fürstentums Liechtenstein online (dalam bahasa Jerman). Liechtenstein-Institut. Dicapai pada 25 Julai 2026.
  14. 1 2 "Wirtschaft". Historisches Lexikon des Fürstentums Liechtenstein online (dalam bahasa Jerman). Liechtenstein-Institut. Dicapai pada 25 Julai 2026.
  15. ↑ "Constitution of the Principality of Liechtenstein of 5 October 1921" (PDF) (dalam bahasa Inggeris). Government of the Principality of Liechtenstein. 3 Februari 2026. m/s. 1–2. Dicapai pada 25 Julai 2026.
  16. ↑ "Treaty of 29 March 1923 between Switzerland and Liechtenstein on Accession of the Principality of Liechtenstein to the Swiss Customs Area" (PDF) (dalam bahasa Inggeris). Government of the Principality of Liechtenstein. m/s. 1–2, 16–17. Dicapai pada 25 Julai 2026.
  17. ↑ "Währungsvertrag". Historisches Lexikon des Fürstentums Liechtenstein online (dalam bahasa Jerman). Liechtenstein-Institut. Dicapai pada 25 Julai 2026.
  18. ↑ Wanger, Harald (31 Disember 2011). "Liechtenstein, Franz Josef II. von". Historisches Lexikon des Fürstentums Liechtenstein online (dalam bahasa Jerman). Liechtenstein-Institut. Dicapai pada 25 Julai 2026.
  19. ↑ Büchel, Donat (31 Disember 2011). "Anschlussputsch". Historisches Lexikon des Fürstentums Liechtenstein online (dalam bahasa Jerman). Liechtenstein-Institut. Dicapai pada 25 Julai 2026.
  20. ↑ Marxer, Roland (31 Disember 2011). "Neutralität". Historisches Lexikon des Fürstentums Liechtenstein online (dalam bahasa Jerman). Liechtenstein-Institut. Dicapai pada 25 Julai 2026.
  21. ↑ Geiger, Peter (31 Disember 2011). "Zweiter Weltkrieg". Historisches Lexikon des Fürstentums Liechtenstein online (dalam bahasa Jerman). Liechtenstein-Institut. Dicapai pada 25 Julai 2026.
  22. ↑ "Liechtenstein" (dalam bahasa Inggeris). Council of Europe. Dicapai pada 25 Julai 2026.
  23. ↑ Frick, Julia (31 Disember 2011). "Frauenstimm- und -wahlrecht". Historisches Lexikon des Fürstentums Liechtenstein online (dalam bahasa Jerman). Liechtenstein-Institut. Dicapai pada 25 Julai 2026.
  24. ↑ "Admission of the Principality of Liechtenstein to membership in the United Nations: resolution adopted by the General Assembly" (dalam bahasa Inggeris). United Nations Digital Library. 18 September 1990. Dicapai pada 25 Julai 2026.
  25. 1 2 "Liechtenstein celebrates 25 years of EEA membership" (dalam bahasa Inggeris). European Free Trade Association. 1 Mei 2020. Dicapai pada 25 Julai 2026.
  26. ↑ "Liechtenstein: Member information" (dalam bahasa Inggeris). World Trade Organization. Dicapai pada 25 Julai 2026.
  27. ↑ Marxer, Wilfried (31 Disember 2011). "Initiative". Historisches Lexikon des Fürstentums Liechtenstein online (dalam bahasa Jerman). Liechtenstein-Institut. Dicapai pada 25 Julai 2026.
  28. ↑ "Liechtenstein is now part of the Schengen area" (dalam bahasa Inggeris). European Commission. 19 Disember 2011. Dicapai pada 25 Julai 2026.
  29. ↑ "Principality of Liechtenstein Becomes IMF's 191st Member" (dalam bahasa Inggeris). International Monetary Fund. 21 Oktober 2024. Dicapai pada 25 Julai 2026.
  30. 1 2 3 4 "Liechtenstein in Figures 2026" (PDF) (dalam bahasa Inggeris). Office of Statistics, Principality of Liechtenstein. Januari 2026. m/s. 4–7. Dicapai pada 25 Julai 2026.
  31. 1 2 "Bewirtschaftungsplan und Massnahmenprogramm nach Wasserrahmenrichtlinie" (PDF) (dalam bahasa Jerman). Regierung des Fürstentums Liechtenstein. Oktober 2019. m/s. 12–14. Dicapai pada 25 Julai 2026.
  32. 1 2 3 4 Scherrer, Simon; Fischer, Andreas; Schlegel, Thomas (Julai 2020). "Zahlen und Fakten zum Klima in Liechtenstein" (PDF) (dalam bahasa Jerman). MeteoSwiss dan Amt für Umwelt, Fürstentum Liechtenstein. m/s. 2–5. Dicapai pada 25 Julai 2026.
  33. ↑ "The List of Wetlands of International Importance" (PDF) (dalam bahasa Inggeris). Secretariat of the Convention on Wetlands. Dicapai pada 25 Julai 2026.
  34. ↑ "Biodiversity Action Plan 2030+ presented" (dalam bahasa Inggeris). Liechtensteinische Landesverwaltung. 11 November 2024. Dicapai pada 25 Julai 2026.
  35. 1 2 "Capacity: Duties and Position in the State Structure" (dalam bahasa Inggeris). Landtag of the Principality of Liechtenstein. Dicapai pada 25 Julai 2026.
  36. ↑ "Parliamentary Elections" (dalam bahasa Inggeris). Landtag of the Principality of Liechtenstein. Dicapai pada 25 Julai 2026.
  37. ↑ "Landtag für neue Legislatur gewählt" (dalam bahasa Jerman). Landtag des Fürstentums Liechtenstein. 10 Februari 2025. Dicapai pada 25 Julai 2026.
  38. ↑ "Schengen area" (dalam bahasa Inggeris). European Commission. 27 Mei 2025. Dicapai pada 25 Julai 2026.
  39. 1 2 3 "Ministry of Foreign Affairs, Environment and Culture: Contents" (dalam bahasa Inggeris). Government of the Principality of Liechtenstein. Dicapai pada 25 Julai 2026.
  40. 1 2 "Liechtenstein in Figures 2026" (PDF) (dalam bahasa Inggeris). Office of Statistics, Principality of Liechtenstein. Januari 2026. m/s. 5, 10–12. Dicapai pada 25 Julai 2026.
  41. 1 2 "Liechtenstein in Figures 2026" (PDF) (dalam bahasa Inggeris). Office of Statistics, Principality of Liechtenstein. Januari 2026. m/s. 32–35. Dicapai pada 25 Julai 2026.
  42. ↑ "Liechtenstein in Figures 2026" (PDF) (dalam bahasa Inggeris). Office of Statistics, Principality of Liechtenstein. Januari 2026. m/s. 36–37. Dicapai pada 25 Julai 2026.
  43. ↑ "Constitution of the Principality of Liechtenstein of 5 October 1921" (PDF) (dalam bahasa Inggeris). Government of the Principality of Liechtenstein. art. 6. Dicapai pada 25 Julai 2026.
  44. 1 2 3 "Bevölkerungsstruktur 2020" (dalam bahasa Jerman). Amt für Statistik, Fürstentum Liechtenstein. 15 Disember 2022. Dicapai pada 25 Julai 2026.
  45. ↑ "Constitution of the Principality of Liechtenstein of 5 October 1921" (PDF) (dalam bahasa Inggeris). Government of the Principality of Liechtenstein. art. 37. Dicapai pada 25 Julai 2026.
  46. ↑ "Schools" (dalam bahasa Inggeris). Liechtenstein National Administration, Office of Education. Dicapai pada 25 Julai 2026.
  47. 1 2 "Higher education" (dalam bahasa Inggeris). Liechtenstein National Administration, Office of Education. Dicapai pada 25 Julai 2026.
  48. 1 2 "Liechtenstein in Figures 2026" (PDF) (dalam bahasa Inggeris). Office of Statistics, Principality of Liechtenstein. Januari 2026. m/s. 38–39. Dicapai pada 25 Julai 2026.
  49. ↑ "Public transport" (dalam bahasa Inggeris). Liechtenstein National Administration. Dicapai pada 25 Julai 2026.
  50. 1 2 Banzer, Anton (31 Disember 2011). "Sprache". Historisches Lexikon des Fürstentums Liechtenstein online (dalam bahasa Jerman). Liechtenstein-Institut. Dicapai pada 25 Julai 2026.
  51. ↑ "Law of 9 June 2016 on the Protection, Preservation, and Maintenance of Cultural Goods (Cultural Goods Act, KGG)" (dalam bahasa Inggeris). Government of the Principality of Liechtenstein. 9 Jun 2016. Dicapai pada 25 Julai 2026.
  52. ↑ Heymann Meier, Vera (31 Disember 2011). "Funkensonntag". Historisches Lexikon des Fürstentums Liechtenstein online (dalam bahasa Jerman). Liechtenstein-Institut. Dicapai pada 25 Julai 2026.
  53. 1 2 Büchel, Donat; Frommelt, Fabian (14 Januari 2022). "Staatsfeiertag". Historisches Lexikon des Fürstentums Liechtenstein online (dalam bahasa Jerman). Liechtenstein-Institut. Dicapai pada 25 Julai 2026.
  54. ↑ "History of the NationalMuseum" (dalam bahasa Inggeris). Liechtenstein NationalMuseum. Dicapai pada 25 Julai 2026.
  55. ↑ "Collection". Kunstmuseum Liechtenstein (dalam bahasa Inggeris). Dicapai pada 25 Julai 2026.
  56. ↑ "English Information" (dalam bahasa Inggeris). Liechtensteinische Landesbibliothek. Dicapai pada 25 Julai 2026.
  57. ↑ Hürlimann, Josef; Martin, Graham (31 Disember 2011). "Literatur". Historisches Lexikon des Fürstentums Liechtenstein online (dalam bahasa Jerman). Liechtenstein-Institut. Dicapai pada 25 Julai 2026.
  58. ↑ Frommelt, Josef (31 Disember 2011). "Musik". Historisches Lexikon des Fürstentums Liechtenstein online (dalam bahasa Jerman). Liechtenstein-Institut. Dicapai pada 25 Julai 2026.
  59. ↑ Wanger, Harald (31 Disember 2011). "Rheinberger, Josef Gabriel". Historisches Lexikon des Fürstentums Liechtenstein online (dalam bahasa Jerman). Liechtenstein-Institut. Dicapai pada 25 Julai 2026.
  60. ↑ Schremser, Jürgen (31 Disember 2011). "Theater am Kirchplatz (TaK)". Historisches Lexikon des Fürstentums Liechtenstein online (dalam bahasa Jerman). Liechtenstein-Institut. Dicapai pada 25 Julai 2026.
  61. ↑ "25 facts for 25 editions: Celebrating the Olympic Winter Games" (dalam bahasa Inggeris). International Olympic Committee. 6 Februari 2025. Dicapai pada 25 Julai 2026.
  62. ↑ "Why 7 of Liechtenstein's 10 Olympic medals have been won by one family" (dalam bahasa Inggeris). International Olympic Committee. Dicapai pada 25 Julai 2026.
  63. ↑ "Developing football in Liechtenstein" (dalam bahasa Inggeris). Union of European Football Associations. 26 Julai 2023. Dicapai pada 25 Julai 2026.

Pautan luar

[sunting | sunting sumber]
Diambil daripada "https://ms.wikipedia.org/w/index.php?title=Liechtenstein&oldid=6910985"