Iran

Islamskô Repùblika Iranu
‏جمهوری اسلامی ایران‎
	; Fana ; Herb
	Mòtto: استقلال، آزادی، جمهوری اسلامی; Esteghlâl, âzâdi, dżomhuri-je eslâmi; (Samòstójnota, Wòlnosc, Islamskô Repùblika)
	Himn: Sorud-e Melli-e Dżomhuri-je Eslāmi-je Irān
Òficjalny jãzëk	persczi
Stolëca	Teheran
Fòrma państwa	repùblika
Kònstitucjô	Kònstitucjô Iranu z 3 gòdnika 1979
Nôweższi Wódca	Modżtaba Chamenei
Prezydeńt	Masud Pezeszkian
Wiéchrzëzna; % wòdë	1 628 771 km² ; 0,7%
Lëdztwò (2015)	81 423 000
Dëtk	Rial (IRR)
Czasowô cona	UTC +3:30
Nôrodné swiãto	1 łżëkwiata
Kòd ISO 3166	IR
Internet	.ir
Aùtowi kòd	IR
Telefón	+98

Iran (pers. ایران) je państwã w Azëji. Stolecznym gardã je Teheran. Państwòwą religią je islam.

Historiô

Perskô to jednô z nôstarszich cywilizacji na swiece. Stôrożëtnô Perskô bëłô rządzonô bez m.jin. dinastiã Achemenidów, z jaczi pòchòdzëlë Cërus II Wiôldżi ë Dark I Wiôldżi, chtërni stwòrzëlë stolëmné persczé państwò. Pò ti państwã włôdôlë Partë ë Sasónidë^[1]. Religią Stôrożëtny Persczi béł zaratùsztriónizm.

W VII stalata zemie òstałë zdobëte przez Arabów, chtërni zapròwadzëlë w krôju islam^[2].

Pònemù Perskô przechôdzëłô wszelejaczé dinastie, midzë jinszima: Safawidów (1501–1722)^[3], chtërni ùcwiérdzëlë szyicczi islam, czedë ùczënëlë gò państwòwą religią^[4], a téż Afszaridów (1736–1796^[5]), Zandów (1750–1794^[6]), Kadżarów (1794–1925), za jich rządów Iran przëjął swòją pierszą kònstitucjã ë wpròwôdzono parlamentarny system^[7], ë slédnô dinastiô Pahlawi (1925–1979)^[1]. W 1935 Perskô zmieniłô miono na Iran^[8]. W 1979 z przëczënë islamsczi rewòlucje dinastiô Pahlawi òstała òbôlonô ë 1 łżëkwiata Iran stôł sã islamską repùbliką^[9]. 3 gòdnika 1979 z przëczënë referendum przëjãto nową kònstitucjã^[10].

Geògrafiô

Pòłożenié

Leżi na Blësczim Pòrénkù ù brzégu Òmańsczi Roztoczi, Persczi Roztoczi ë Kaspijsczégò Mòrza.

Wiéchrzëzna

całownô: 1,648,195 km²
wiéchrzëzna lądu: 1,531,595 km²
wiéchrzëzna wòdów: 116,600 km²
môl na swiece wedle wiéchrzëznë: 19.

Lądowé grańce

òglowô długòsc wszëtczich grańców: 5,894 km
państwa, z jaczima mô grańce: Afganistan 921 km; Armeniô 44 km; Azerbejdżan 689 km; Irak 1,599 km; Pakistan 959 km; Tëreckô 534 km; Turkmenistan 1,148 km

Brzegòwô liniô

12,440 km, grańca z Kaspijsczim Mòrzã (740 km)

Klimat

Klimat sëchi lub półsëchi, subtropikalny zdłuż ùbrzégù Kaspijsczégò Mòrza

Ùsztôłcenié terenu

Teren je nierówny, brzeg je wësoczi, centralny basén z piôszczëznami ë górama; môłé, nieprzeriwne równinë zdłuż òbù brzégów.

Wësokòsc terenu

strzédnô wësokòsc: 1,305 m. n.r.m.
nôniższô wësokòsc: -28 m. n.r.m. (Kaspijsczé Mòrze)
nôwëższi czëp: 5,625 m. n.r.m. (Demawend)

Gruńtë wedle ùżiwaniô

rolné gruńtë 29% (w tim 9.7% òrnëch gruńtów)
lasë 6.6% (wôrtoscë szacowóné na 2023)

Sprôwné pòdzelenié

Iran dzeli sã na 31 prowincjów (ostán), jaczimi rządzą gùbernatorzë (استاندار, ostándár). Prowincje dzelą sã na pòdprowincje (šahrestán), te zôs na gminë miesczé (bachš) i wiesczé (dehestán).

1.	Teheran (تهران Tehrān)
2.	Kom (قم Qom)
3.	Markazi (مرکزی Markazī)
4.	Kazwin (قزوین Qazvīn)
5.	Gilan (گیلان Gīlān)
6.	Ardabil (اردبیل Ardabīl)
7.	Zandżan (زنجان Zanjān)
8.	Pòrénkòwi Azerbejdżan (آذربایجان شرقی Āzarbāījān-e Sharqī)
9.	Zôpadny Azerbejdżan (آذربایجان غربی Āzarbāījān-e Gharbī)
10.	Kùrdistan (کردستان Kordestān)

11.	Hamadan (همدان Hamadān)
12.	Kermanszach (کرمانشاه Kermānshāh)
13.	Ilam (ایلام Īlām)
14.	Lorestan (لرستان Lorestān)
15.	Chùzestan (خوزستان Khūzestān)
16.	Czahar Mahal wa Bachtijari (چهارمحال و بختیاری Chahārmahāl va Bakhtiyārī)
17.	Kohgiluje wa Bujerahmad (کهگیلویه و بویراحمد Kohgīluyeh va Bōyer-Ahmad)
18.	Buszehr (بوشهر Būshehr)
19.	Fars (فارس Fārs)
20.	Hòrmozgan (هرمزگان Hormozgān)

21.	Sistan i Beludżistan (سیستان و بلوچستان Sīstān va Balūchestān)
22.	Kerman (کرمان Kermān)
23.	Jazd (یزد Yazd)
24.	Isfahan (اصفهان Esfahān)
25.	Semnan (سمنان Semnān)
26.	Mazandaran (مازندران Māzandarān)
27.	Gòlestan (گلستان Golestān)
28.	Nordowi Chòrasan (خراسان شمالی Khorāsān Shamālī)
29.	Chòrasan Razawi (خراسان رضوی Khorāsān Razavī)
30.	Pôłniowi Chòrasan (خراسان جنوبی Khorāsān Janūbī)
31.	Albòrz (استان البرز Alborz)

Demografiô

Pòpùlacjô

wielëna lëdztwa: 92,417,681 (2025)^[11]

Etniczné karna

Persowie, Azerowie, Kurdowie, Lurowie, Balochowie, Arabòwie, Turkmeni ë Tërkuci

Jãzëczi

Òglowò ùżiwónym jãzëkã je persczi, le brëkòwane sã też azersczi jinsze tërkuccze dialektë, kurdijsczi, gilaki, mazandarani, luri, balochi, arabsczi

Religijné karna

Mùzułmanie (państwòwô religiô) 98.5%, chrzescëjani 0.7%, bahaici 0.3%, agnosticë 0.3%, jinszi (w tim zaratusztrianie, żëdzë, hinduiści) 0.2% (2020)

Ùrbanizacjô

mieskô pòpùlacjô: 77.3%

Pòliticzny system

Iran to teokracëjô ë islamskô repùblika z systemã prezydencczim. Przédnikã kraju je Nôweższi Wódca, wëbierany je przez Gromadã Ekspertów. Przédnikã rządu je prezydent, wëbierany na 4 lata. Parlament Islamskô Konsultatywnô Gromada je jednojizbowi ë mô 290 członków^[12], wëbierany je na sztërëlatną kadencjã^[13].

Nôweższi Wódca: Modżtaba Chamenei
Prezydent: Masud Pezeszkian

Galeriô

Òbaczë téż

Nôweższi Wódca Iranu

Przëpisë

1 2 Iran. Historia Encyklopedia PWN
↑ History of Iran Encyclopedia Britannica
↑ Safavids Encyclopedia Iranica
↑ Removal of the heart: how Islam became a matter of state in Iran The Guardian
↑ Afsharid dynasty Oxford Reference
↑ Zand dynasty Oxford Reference
↑ Protokoły pierwszego parlamentu Iranu 1906-1908. Tłumaczenie i analiza językowo-literacka i historyczna. [online], Narodowe Centrum Nauki [dost. 2025-07-17] (pòl.).
↑ This day in history: Persia renamed ‘Iran’ Al Majalla
↑ Iran Becomes an Islamic Republic EBSCO
↑ Historia Powszechna – Świat po upadku ZSRR. Czasy współczesne. Indeksy, Biblioteka Gazety Wyborczej, 2008, s. 64, ISBN 978-84-9819-827-0 (pòl.).
↑ Iran Population (LIVE) Worldometer
↑ Majles Shoraye Eslami (Islamic Parliament of Iran) Asian Parliamentary Assembly
↑ Iran’s 2024 elections House of Commons Library

Bùtnowé lënczi

Commons: Iran – Zbiérk òdjimków na Wikimedia Commons

Państwa w Azji
Afganistan \| Armeniô \| Azerbejdżan \| Bahrajn \| Bangladesz \| Bhutan \| Brunejô \| Chinë \| Cyper \| Filipinë \| Grëzóńskô \| Indie \| Iran \| Irak \| Izrael \| Japóńskô \| Jemen \| Indonezjô \| Jordaniô \| Kambòdżô \| Katar \| Kazachstan \| Kirgistan \| Kùwejt \| Laòs \| Liban \| Malediwë \| Malezjô \| Mòngòlskô \| Mianma \| Nepal \| Nordowô Kòreja \| Òman \| Pakistan \| Palestina \| Pòrénczny Timór \| Pôłniowô Kòreja \| Ruskô \| Saudijskô Arabiô \| Sri Lanka \| Syngapùr \| Syriô \| Tadżikistan \| Tajlandiô \| Tajwan \| Tëreckô \| Turkmenistan \| Ùzbekistan \| Wietnam \| Zjednóné Arabsczé Emiratë
Zanôléżné teritoria: Makaù \| Tibet
Nieùznôwóné teritoria: Kùrdistan \| Nordowi Cyper
Teritoria państwów bùten Azje: Aùstraliô: Gòdowi Òstrów ë Kòkòsowé Òstrowë \| Egipt: Synaj \| Greckô: òstrowë Spòradë, Chijos ë Lesbòs

[:0-1] 1 2 Iran. Historia Encyklopedia PWN

[2] History of Iran Encyclopedia Britannica

[3] Safavids Encyclopedia Iranica

[4] Removal of the heart: how Islam became a matter of state in Iran The Guardian

[5] Afsharid dynasty Oxford Reference

[6] Zand dynasty Oxford Reference

[7] Protokoły pierwszego parlamentu Iranu 1906-1908. Tłumaczenie i analiza językowo-literacka i historyczna. [online], Narodowe Centrum Nauki [dost. 2025-07-17] (pòl.).

[8] This day in history: Persia renamed ‘Iran’ Al Majalla

[9] Iran Becomes an Islamic Republic EBSCO

[10] Historia Powszechna – Świat po upadku ZSRR. Czasy współczesne. Indeksy, Biblioteka Gazety Wyborczej, 2008, s. 64, ISBN 978-84-9819-827-0 (pòl.).

[11] Iran Population (LIVE) Worldometer

[12] Majles Shoraye Eslami (Islamic Parliament of Iran) Asian Parliamentary Assembly

[13] Iran’s 2024 elections House of Commons Library

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

Państwa w Azji
Afganistan \| Armeniô \| Azerbejdżan \| Bahrajn \| Bangladesz \| Bhutan \| Brunejô \| Chinë \| Cyper \| Filipinë \| Grëzóńskô \| Indie \| Iran \| Irak \| Izrael \| Japóńskô \| Jemen \| Indonezjô \| Jordaniô \| Kambòdżô \| Katar \| Kazachstan \| Kirgistan \| Kùwejt \| Laòs \| Liban \| Malediwë \| Malezjô \| Mòngòlskô \| Mianma \| Nepal \| Nordowô Kòreja \| Òman \| Pakistan \| Palestina \| Pòrénczny Timór \| Pôłniowô Kòreja \| Ruskô \| Saudijskô Arabiô \| Sri Lanka \| Syngapùr \| Syriô \| Tadżikistan \| Tajlandiô \| Tajwan \| Tëreckô \| Turkmenistan \| Ùzbekistan \| Wietnam \| Zjednóné Arabsczé Emiratë
Zanôléżné teritoria: Makaù \| Tibet
Nieùznôwóné teritoria: Kùrdistan \| Nordowi Cyper
Teritoria państwów bùten Azje: Aùstraliô: Gòdowi Òstrów ë Kòkòsowé Òstrowë \| Egipt: Synaj \| Greckô: òstrowë Spòradë, Chijos ë Lesbòs