Theremin
Teremin, aslen ætherphone, etherphone, thereminophone[1] veya termenvox/thereminvox olarak bilinir, ilk elektronik ve çalarken temas gerekmeyen elektronik müzik aletidir. İsmini mucidi olan Rus Profesör Leon Theremin'den alır, 1928'de mucidi tarafından patenti de alınmıştır. Daha sonra İngilizceleşerek zamanla "Theremin" adını almıştır. Kontrolü iki metal anten arasında sağlanır, bu antenler aleti çalan kişinin ellerinin pozisyonunu algılarlar. Bir el ile titreşim dalgaları gönderilir, diğer el ile de sesin şiddeti ayarlanır. Elektrik sinyalleri Theremin üzerinde büyütülür ve bağlı olan hoparlörlere gönderilir. Theremin sanat müziklerinde ve rock gibi popüler müziklerde de kullanılır. Dünyada iki tane düzenli teremin okulu var: Rusya'da (Theremin Aile Okulu) ve Japonya'da.
Yaratılış Hikayesi
[değiştir | kaynağı değiştir]Petrograd'daki Fiziksel-Teknik Enstitüsü'nün başkanı Abram Ioffe, 1919 yılında radyo mühendisliği uzmanı olarak Leon Theremin'i kendisiyle çalışması için davet etti. Theremin'e, farklı basınç ve sıcaklıklarda gazların dielektrik katsayısını ölçme görevi verildi.[2]
Leon Theremin'in ölçüm düzeneği, katot tüplü bir elektrik dalgası osilatöründen oluşuyordu. Bu cihaz aşırı hassas bir yapıya sahipti: Örneğin bir insanın elinin boşluktaki hareketinin neden olduğu, salınım devresinin kapasitansındaki en ufak değişikliklere bile tepki veriyordu. Kapasitansın değişmesiyle birlikte sesin frekansı da değişiyordu. Küçüklüğünden beri müzikle yakından ilgilenen Leon Theremin için bu yöntemle bir melodi yakalamak hiç de zor olmadı.[3][4]
Kasım 1920'de, Profesör Kirpiçev'in adını taşıyan Mekanik Topluluğu toplantısında, fizikçi Theremin ilk konserini verdi.[2] Kendi icrası olan bu elektronik müzik aleti başlangıçta eteroton (havadan, eterden gelen ses) olarak adlandırılmış, kısa bir süre sonra ise mucidinin onuruna yeniden isimlendirilerek "theremin" ("termenvoks") adını almıştır.[5]
Leon Theremin, Rus Radyo Mühendisleri Derneği Petrograd Şubesi'nin 15 Ocak 1921'de düzenlenen genel kurulunda bu cihazı tanıtarak Skryabin, Saint-Saëns ve halk müziğinden oluşan birkaç eseri icra etti.[6] Cihaz, 0.1-1 MHz frekansında çalışan, düşük güce sahip iki adet özdeş tüplü osilatör (jeneratör) içeriyordu. Osilatörlerden gelen akımlar; bir doğrultucu (dedektör), bir amplifikatör ve bir kulaklık (telefon) içeren alıcı devresini etkiliyordu. Kulaklığın diyaframı, üretilen yüksek frekanslı salınımlara karşılık gelen sesi meydana getiriyordu. Tonunu değiştirmek (modifiye etmek) amacıyla, osilatörlerden birine metal bir nesne ekleniyordu. Müzisyen, parmağını yaklaştırıp uzaklaştırarak kapasitansı ve buna bağlı olarak osilatörlerden birinin akım frekansını çok küçük ölçüde değiştiriyordu; bu sayede kusursuz bir pürüzsüzlüğe sahip glissando etkisi (sesin kesintisizce kayması) oluşuyordu.[7][8]
Theremin, enstrümanı geliştirirken sesin elektriksel olarak üretilmesinin yanı sıra, icracının herhangi bir mekanik temas veya fiziksel kuvvet uygulamasına gerek kalmaksızın ses parametreleri üzerinde son derece hassas bir kontrol sağlayabilmesini hedefliyordu. Bu yaklaşım doğrultusunda, geleneksel enstrümanlarda olduğu gibi tellere veya tuşlara basmak yerine, icracının elleri ve parmakları enstrümandan belirli bir mesafede, serbest bir biçimde hareket ettirilerek müzikal ifade oluşturulacaktı. Bu hareketler, orkestra şefinin el ve kol jestlerine benzer şekilde, fiziksel temas olmaksızın sesin kontrol edilmesini sağlayacaktı.[9]
Leon Theremin, enstrümanı göstermek amacıyla Mart 1922'de Vladimir Lenin'i Kremlin'de ziyaret etti. Kendisi bizzat Aleksandr Skriyabin'in "Etüt" ve Camille Saint-Saëns'ın "Kuğu" eserlerini icra ettikten sonra, Lenin'in de theremin üzerinde Mihail Glinka'nın "TarlaKuşu" (Rusça: Жаворонок) eserini çalmasına yardımcı oldu. Ayrıca Lenin'e, çalışma prensibi Theremin enstrümanına çok benzeyen bir alarm sistemi de gösterildi.[9][10]
İcadın potansiyelini büyük bir takdirle karşılayan Lenin, 4 Nisan 1922 tarihinde Lev Troçki'ye yazdığı bir mektupta şöyle diyordu[11]:
Kremlin'e elektrikli alarm sistemi kurarak askeri öğrencilerinin nöbetçi sayılarını azaltıp azaltamayacağımızı tartışalım (Bir mühendis, Theremin, Kremlin'de bize deneylerini göstermişti...)
Sonuç olarak, mucidin araştırmalarına devam ettiği Devlet Röntgenoloji ve Radyoloji Enstitüsü bünyesinde bir fiziksel-teknik bölüm kurulmasına dair kararname imzalandı.[12]
Theremin kullanımı
[değiştir | kaynağı değiştir]Sahne sanatlarında kullanımı
[değiştir | kaynağı değiştir]
Theremin çalmak, müzisyenin elleri ile enstrümanın antenleri arasındaki mesafeyi değiştirmesine dayanır. Bu sırada salınım devresinin kapasitesi ve buna bağlı olarak sesin frekansı değişir.[3] Dikey düz anten sesin tonunu (frekansını) değiştirmekten, yatay at nalı şeklindeki anten ise sesin yüksekliğini (volümünü) değiştirmekten sorumludur.[13]
Enstrüman; klasik, pop (estrad), caz ve diğer müzik eserlerini icra etmek için tasarlanmıştır. Theremin, mistik, "titrek" ve dünya dışı sesi sayesinde 1950-1960'lı yıllarda uzayın ve bilimkurgu sinemasının ana müzikal sembolü haline geldi.[14]
Tasarım bakımından farklılık gösteren birkaç theremin türü mevcuttur. Hem seri üretim hem de özel yapım (butik) modeller üretilmektedir. Zamanla theremin çalma konusunda farklı ekoller oluşmuştur.[13]
Thereminin tıpta kullanımı
[değiştir | kaynağı değiştir]Theremin, sağlık üzerinde olumlu bir etki yaratmaktadır. Leon Theremin, 1920'li yıllarda icadının fiziksel engelli bireylerin eğitimindeki potansiyel olanaklarını tanımlamıştır. 1970'li yıllarda ise theremini doğuştan gelen zihinsel sorunların düzeltilmesinde kullanarak çocuklar için theremin dersleri düzenlemiştir.[15]
Mucidin torununun oğlu Peter Theremin, zihinsel engelli çocuk ve gençler için dersler düzenlemektedir. Bu çocukların dikkatlerini ve ilgilerini sürdürmeleri zorken, theremin onlarda kesin bir karşılık bulmakta ve etkileşime girme isteği uyandırmaktadır.[15]
Görme engelliler için bu müzik enstrümanı, gören ve görmeyen kişileri eşit konuma getiren tek enstrüman olmuştur: Tuşlar, teller veya fiziksel bir arayüz yoktur. Enstrümanı kullanan görme engellilerin işitme duyusu ve özel mekân algısı daha fazla gelişmiştir; ayrıca okuma için Braille alfabesi kullanıldığından parmak uçlarının hassasiyeti de büyük bir rol oynamaktadır. Theremin, duygusal olarak kendini ifade etme, sinir sistemini düzenleme, kas-iskelet sistemini geliştirme ve sosyalleşme imkanı sunmaktadır.[15]
Theremin, hızlı bir duygusal geri bildirim sağlayarak otizmli çocukların duygusal dünyalarının gelişimini olumlu yönde etkiler. Klinik psikologlar, bu enstrümanın otizmli çocuklarla yapılan derslere dahil edilmesini önermekle kalmayıp, müzik terapi üzerine yapılacak bilimsel yayınlar için araştırma materyali toplanmasını da tavsiye etmektedir.[15]
Theremin çeşitleri
[değiştir | kaynağı değiştir]Klasik theremin
[değiştir | kaynağı değiştir]Bizzat Leon Theremin tarafından yaratılan ilk thereminler gibi tasarlanan modeller klasik theremin olarak kabul edilir. Bu tür enstrümanlar çalınırken ses kontrolü, icracının ellerini iki metal antenin yakınındaki elektromanyetik alanda serbestçe hareket ettirmesiyle sağlanır. Ses perdesindeki (frekansındaki) değişim, elin sağ antene yaklaştırılmasıyla; ses yüksekliği (volümü) ise diğer elin sol antene yaklaştırılmasıyla kontrol edilir.[16]
Leon Theremin tarafından birkaç özel konser theremini modeli tasarlanmıştır. Bu modeller, farklı icracılar ve kurumlar için geliştirilmiştir.[17]:
- ilk öğrencilerinden biri olan Clara Rockmore için bir theremin;
- Lucie Rosen için bir theremin;
- mucidin kızı Natalya Theremin için bir theremin;
- müzeler için iki theremin: Politeknik Müzesi (enstrümanın muhafaza edildiği yer) ve Moskova'da bulunan Rusya Ulusal Müzik Müzesi.
.jpg)
Thereminin klasik çeşidi, dünyanın farklı ülkelerinde yaygın bir şekilde kullanım alanı bulmuştur. En yaygın olanları, theremin üretimine kurulduğu andan itibaren, yani 1954 yılından beri devam eden Amerikan şirketi "Moog"un enstrümanları ile[18], Peter Theremin yönetimindeki Rusya Theremin Okulu (Russian Theremin School) tarafından üretilen enstrümanlar kabul edilir.[19]
Kovalski sistemi theremin
[değiştir | kaynağı değiştir]Kovalski sistemi theremin; Leon Theremin'in ilk icracısı ve öğrencisi olan Konstantin Kovalski tarafından tasarlanmıştır. Böyle bir enstrüman çalınırken ses perdesi sağ elle ayarlanır, sol el bir butonlu manipülatör yardımıyla sesin genel özelliklerini kontrol eder ve ses yüksekliği (volüm) bir pedal vasıtasıyla düzenlenir.[20]
Tasarımcı Lev Korolyov (1930—2012), uzun yıllar boyunca bu sistemdeki thereminleri geliştirmiş ve mükemmelleştirmiştir: Korolyov, "terşumfon" (sesi, belirgin bir ses perdesine sahip dar bantlı bir gürültüden oluşan bir theremin çeşidi) adlı enstrümanın yanı sıra thereminde o an çalınan notayı gösteren optik bir gösterge olan "görselleştiriciyi" (vizualizatör) yaratmıştır.[21][22]
Matremin (Matryomin)
[değiştir | kaynağı değiştir]Matremin, 1999 yılında Japonya'da, theremin çalma okulunun yöneticisi Masami Takeuchi tarafından yaratılmış bir müzik enstrümanıdır.[23] Bu, Rus matruşka bebeğinin gövdesine gizlenmiş, otomatik ses yüksekliği (volüm) ayarına sahip bir theremindir. Enstrüman çalınırken sesin frekansı, elin matruşkaya yaklaştırılması ve uzaklaştırılmasıyla değişir. Matremin icracıları, 270 kişiye varan büyük topluluklar halinde bir araya gelmektedir.[24]
Sanal theremin
[değiştir | kaynağı değiştir]Sanal theremin; dokunmatik ekrana sahip bir akıllı cep telefonu veya cep bilgisayarı için geliştirilmiş, yazılım formundaki bir theremin analogudur. Ekrana bir stylus kalem veya parmakla dokunulduğunda program dokunma noktasının koordinatlarını belirler, bu koordinatları ekranda görüntülenen koordinat sistemine göre frekans ve ses yüksekliğine dönüştürür ve belirlenen frekans ile ses yüksekliğinde sesi canlandırır.[25]
Theremin eğitimi
[değiştir | kaynağı değiştir]Dünyadaki tek otantik theremin eğitim kurumu olarak tanımlanan Russian Theremin School, Leon Theremin'in torunu Peter Theremin'in yönetiminde faaliyet göstermektedir. Okul, theremin icrasına yönelik eğitim çalışmalarını Moskova ve St. Petersburg'da sürdürmektedir.[26] Ayrıca Japonya'da da Masami Takeuchi yönetiminde bir theremin çalma okulu faaliyet göstermektedir.[27]
Bu enstrümanın bazı kullanıcıları
[değiştir | kaynağı değiştir]
|
|
Kaynakça
[değiştir | kaynağı değiştir]- ↑ London Mercury, vol. XVII, no. 99 (1928)
- 1 2 Кокин Л. М. (1967). "История о том, как из электроизмерительного прибора родилась электромузыка". Наука и жизнь (12).
- 1 2 "Терменвокс". digitalmusicacademy.ru. 21 Nisan 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 21 Nisan 2021.
- ↑ Гужва, Анастасия (25 Haziran 2020). "Уловить музыку сфер. Изобретатель терменвокса Лев Термен". Granite of science (Rusça). 19 Ağustos 2026 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 29 Ağustos 2026.
- ↑ "Лев Термен — изобретатель электронной музыки, советский разведчик, политзаключённый и лауреат Сталинской премии. История России. СССР и современная Россия". statehistory.ru. 1 Eylül 2010 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 10 Mayıs 2016.
- ↑ "Журнал «Техника – молодёжи», №3 за 1960 год. Автор: Б.Орлов". 25 Temmuz 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 25 Temmuz 2022.
- ↑ Алексей Петровский (1922). "Радиотехника и музыка". Природа (8—9).
- ↑ "Наука и жизнь сто лет назад". Наука и жизнь (4). 2022.
- 1 2 Термен Л. С. (1968). "Электроника и музыка". Массовая радиобиблиотека.
- ↑ "Терменвокс и Ленин". leninism.su. 12 Ağustos 2014 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 12 Ağustos 2014.
- ↑ Евгений Жирнов (26 Şubat 2002). "Красный Терменатор". Коммерсантъ-Власть. 4 Aralık 2014 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 12 Ağustos 2014.
Слухи об изобретении Термена дошли до вождя мирового пролетариата. И охочий до всего нового Ильич пригласил Термена продемонстрировать свои изобретения в Кремле
- ↑ В. П. Самохин (12 Aralık 2013). "Памяти Льва Термена (1896–1993)". Наука и образование. 17 Ekim 2017 tarihinde kaynağından (pdf) arşivlendi. Erişim tarihi: 12 Ağustos 2014.
Лев Термен был гением технической разведки, общался с Лениным, Павловым, Ворошиловым, Рахманиновым, Эйнштейном, Берией, Алфёровым…, состоял членом клуба миллионеров, встречался с Эйзенхауэром, Фордом, Чаплином
- 1 2 "Терменвокс: музыкальный инструмент вне времени". Вечерняя Москва (Rusça). 6 Ağustos 2026 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 5 Ağustos 2026.
- ↑ "Показ фильма «Женщина на Луне» с живым саундтреком от Петра Термена и Якова Чашникова". lektorij-vdnh.timepad.ru.
- 1 2 3 4 "Терменвокс в реабилитации при аутизме". mgzt.ru. 30 Ağustos 2026 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 29 Ağustos 2026.
- ↑ "Терменвокс". cehov.info. 29 Ağustos 2026 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 29 Ağustos 2026.
- ↑ Петр Термен. "Терменвоксы Льва Термена". Theremin Times - первый русскоязычный портал о терменвоксе. 7 Ekim 2015 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 19 Haziran 2019.
- ↑ "History of the theremin". nythereminsociety.org (İngilizce). 30 Ağustos 2026 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 29 Ağustos 2026.
- ↑ "В Петербурге осенью планируется начать серийный выпуск терменвоксов". tass.ru.
- ↑ "Терменвокс - Ковальский К.И. Подробное описание экспоната, аудиогид, интересные факты". ar.culture.ru. Erişim tarihi: 29 Ağustos 2026.
- ↑ Королёв Л. Терменвокс. — Радио, 2005, № 8, с. 48—51; № 9, с. 48—51.
- ↑ Наша консультация. О налаживании инструмента. — Радио, 2007, № 6, с. 50.
- ↑ LIVE: японский ансамбль терменвоксов 18 Eylül 2020 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. // Москва 24 Archived Eylül 18, 2020 at the Wayback Machine
- ↑ abukreev (19 Ağustos 2020). "Вблизи от терменвокса (начало). журнал радиоаматор, №1, 2011 год, стр. 45-49". auercompetition.ru. 24 Ocak 2026 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 29 Ağustos 2026.
- ↑ "Терменвокс - уникальный музыкальный инструмент". lafestamusic.info. 30 Ağustos 2026 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 29 Ağustos 2026.
- ↑ "О школе - Theremin Family School | Школа терменвокса" (Rusça). 1 Ekim 2015. 29 Ağustos 2026 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 29 Ağustos 2026.
- ↑ Daria Strelávina, RBTH (3 Kasım 2015). "Thereminology: From Lenin to Led Zeppelin". Russia Beyond (İngilizce). Russia Beyond The Headlines. 11 Haziran 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 11 Haziran 2022.
