Şorca

Şorcanın Pras-su akarsuyu dolayı ağzı
Şorcanın Pras-su akarsuyu dolayı ağzı
Шор тили, Тадар тили
Ana dili olanlar	Rusya, Kemer ili, Altay Cumhuriyeti
Dil ailesi	Varsayılan Şorcanın Pras-su akarsuyu dolayı ağzı;
Dil kodları
ISO 639-3	–
ELP	Shor

Şorca Kondom yöresi ağzı
Şorca Kondom yöresi ağzı
Шор тили, Тадар тили
Ana dili olanlar	Rusya, Kemer ili, Hakasya, Altay Cumhuriyeti
Dil ailesi	Altay Dil Ailesi Türk lehçeleri Sibirya grubu Şorca Kondom yöresi ağzı; ; ;
Dil kodları
ISO 639-3	–
ELP	Shor

Şorca, Şor Türkçesi
Şorca, Şor Türkçesi
шор тили, тадар тили
Ana dili olanlar	Rusya, Kemerovo
Konuşan sayısı	2.840 (2010)
Dil ailesi	Türk dilleri Sibir Güney Sibir Şorca, Şor Türkçesi; ; ;
Dil kodları
ISO 639-1	-
ISO 639-2	tut
ISO 639-3	cjs
ELP	Shor

Şorca veya Şor Türkçesi (Şorca: тадар тили, шор тили), Şorlar tarafından konuşulan Türk dillerinin Sibirya grubuna bağlı Türk dillerinden biridir.^[2] Tuvacaya büyük benzerlik gösterir. Rusya'nın Kemerovo bölgesinde 2010 yılı itibarıyla 2.840 kişi tarafından konuşulmaktadır.^[1] Günümüzde Şorca Kemerovo Üniversitesi'nde öğretilmektedir.

Şorca, Türkçenin eski dönemlerine dair barındırdığı çok sayıda arkaik özellik ile dilbilimsel çalışmalar için özel bir yere sahiptir.^[2] Bu lehçenin bir diğer özelliği ise Rusçanın yanı sıra tarihsel süreç içerisinde Moğol ve Ural dillerinden çok sayıda kelime ödünçlemiş olmasıdır.^[2]

Şorcanın iki ana ağzı bulunmaktadır. Bunlar bulundukları coğrafyadaki nehirlerden adlarını almıştır: Mrassu ve Kondoma.^[3] Bu lehçede bugün hâlâ Türkçenin ayırıcı özelliklerinden olan /ḍ/ sesinin kayıcılaşması hadisesi canlıdır. Nitekim Mrassu kolu bir /z/ ağzı iken Kondoma ağzı ise /y/ dilidir.^[3]

Şorca ilk kez 19. yüzyılın ortalarında Hristiyan misyonerler tarafından yazılı hâle getirilen bir lehçedir. 1980'li yıllarda bu dili yeniden canlandırmak maksadı ile yapılan çalışmalarda edebî Şor dilinin temeli olarak Mrassu ağzı alınmıştır.^[3]

Bugün Şorca konuşan topluluk ekolojik bir hayat sürdürmektedir ve genel olarak çam fıstığı hasadı coğrafyanın en önemli gelir kaynağıdır.^[4]

Dil bilgisi

Adıllar

Tekil		Çoğul
Şorca (Harf çevirisi)	Türkçe	Şorca (Harf çevirisi)	Türkçe
мен (men)	ben	пис (pis)	biz
сен (sen)	sen	силер/слер (siler/sler)	siz
ол (ol)	o	ылар/лар, олор/алар (ılar/lar, olor/alar)	onlar
ол (ol)	o	пылар/плар (pılar/plar)	bunlar

Alfabe

Şorcanın alfabesi 19. yüzyılın ortalarında Rus Hristiyan misyonerleri tarafından oluşturulmuştur. 1929-1938 yılları arasında Latin alfabesi kullanan Şorlar, sonra tekrar Sovyet-Rus yönetiminin baskısı ile Kiril Alfabesi'ne geçirilmişlerdir.

Şor alfabesinde şu harfler vardır: А Б В Г Д Е З И Й К Қ Л М Н О Ö П Р С Т У Ӱ Ф Х Ч Ш Ы Э Я

А а	Б б	В в	Г г	Ғ ғ	Д д	Е е	Ё ё
Ж ж	З з	И и	Й й	К к	Қ қ	Л л	М м
Н н	Ң ң	О о	Ö ö	П п	Р р	С с	Т т
У у	Ӱ ӱ	Ф ф	Х х	Ц ц	Ч ч	Ш ш	Щ щ
Ъ ъ	Ы ы	Ь ь	Э э	Ю ю	Я я

Transkripsiyon

А а	B b	V v	G g	Ğ ğ	D d	Е е	YO yo
J j	Z z	İ i	Y y	K k	Q q	L l	M m
N n	Ñ ñ*	О о	Ö ö	P p	R r	S s	Т t
U u	Ü ü	F f	Х х**	Ț ț	Ç ç	Ş ş	ŞÇ şç
sert iş.	I ı	yum. iş.	E e	YU yu	YA ya

*'Ñ' artdamaksıl n'dir. Artdamaksıl n Türkçenin lehçe ve ağızlarında da bulunabilir. Birçok Türk dilinde de önemini korur.

**X, İngiliz alfabesindeki x değildir. 'X' geniz h'sidir (hırıltılı h).

Yıllara göre Şor alfabesi

Kiril		Latince	Kiril
1885	1927-1930	1930-1938	1938-1980	1980–günümüz alfabesi
А а	A a	A a	А а	А а
Б б	Б б	B в	Б б	Б б
В в	В в	V v	В в	В в
Г г	Г г	G g	Г г	Г г
Г г	Г г	Ƣ ƣ	Г г	Ғ ғ
Д д	Д д	D d	Д д	Д д
Е е	Е е		Е е	Е е
				Ё ё
Ж ж	Ж ж	Ƶ ƶ	Ж ж	Ж ж
З з	З з	Z z	З з	З з
И и, I i, Ѵ ѵ	И и	I i, Į į	И и	И и
Й й	Й й	J j	Й й	Й й
К к	К к	K k	К к	К к
К к	К к	Q q	К к	Қ қ
Л л	Л л	L l	Л л	Л л
М м	М м	M m	М м	М м
Н н	Н н	N n	Н н	Н н
Ҥ ҥ	Ҥ ҥ	Ꞑ ꞑ	Нъ нъ	Ң ң
О о	О о	О о	О о	О о
Ӧ ӧ	Ө ө	Ө ө	Ӧ ӧ	Ӧ ӧ
П п	П п	P p	П п	П п
Р р	Р р	R r	Р р	Р р
С с	С с	S s	C c	C c
Т т	Т т	T t	Т т	Т т
У у	У у	U u	У у	У у
Ӱ ӱ	Ӱ ӱ	Y y	Ӱ ӱ	Ӱ ӱ
Ѳ ѳ	Ф ф	F f	Ф ф	Ф ф
Х х	Х х		Х х	Х х
Ц ц	Ц ц		Ц ц	Ц ц
Ч ч, J j	Ч ч	C c	Ч ч	Ч ч
Ш ш	Ш ш	Ş ş	Ш ш	Ш ш
	Щ щ		Щ щ	Щ щ
ъ			ъ	ъ
Ы ы	Ы ы	Ь ь	Ы ы	Ы ы
ь	ь		ь	ь
Э э	Э э	Ə ə, Е е	Э э	Э э
Ю ю	Ю ю		Ю ю	Ю ю
Я я	Я я		Я я	Я я

Morfoloji

Bütün Türk dillerinde olduğu gibi zümre, sınıf, cinsiyet, kategori ayrımı yoktur. Çokluk eki sözcüğe göre ayarlanır, bu ekler (-lar/-ler, -nar/-ner, -tar/-ter), ekleridir.

Metinler

Туған черим – Тағлығ Шор.
Чатқан чуртум ырыстығ чурт.
Туған ичем – Қудайдығ иче.
Чатқан ÿгем чарық ÿге.
Туған черимде – ақ чачықтар.
Чатқан черимде – кöк тегри.^[5]

Tuğan çerim- Tağlığ Şor.
Çatqan çurtum ırıstığ çurt.
Tuğan içem- Qudaydığ içe.
Çatqan ügem çarıq üge.
Tuğan çerimde - aq çaçıqtar.
Çatqan çerimde- Kök Tegri.^[6]

Kondom Şor ağzı

Kondom Şor ağzı (Rusça: Кондомское шорское наречие ), Türk dillerinin Sibirya grubu içinde konuşulan bir ağızdır.

Mras-su Şor ağzı

Mras-su Şor ağzı (Rusça: Мрасское шорское наречие / Mrasskoye Şorskoye nareçiye )— Türk dillerinin Sibirya grubu ve Hakasya grubu içinde konuşulan bir ağızdır. Hem Hakasçanın hem de Şorcanın bir ağzı konumundadır. Her iki Türk şivesinin bağlam noktasındadır.

Etimoloji

Rusça'ya Mrasssu (Rusça: Мрассу / Мрас-Су́ ) olarak geçen sözdeki Mrass Şorcada Pras (Şorca: Прас) olarak söylenir. Şorca anlamı rahatlık, huzur demektir. Rahat Su diye anlamı olan Mrassu akarsuyu Rusya Federasyonu'nda Kemerovo bölgesi içindeki bir akarsudur.

Ayrıntılar

Şorca'nın Mrassu ağzı geleneksel Şorca olarak tarif edilir. Mrassu dili veya ağzı edebi Şor dilinin esasıdır. Mrassu Şor ağzı Kemerovo Oblastında, Mrassu ve Tom akarsuları bölgesinde ve kısmen Altay Cumhuriyetinde yaygınlık gösterir. Başlıca diyalektleri (ya da konuşmaları) — nijnemrasskiy (Aşağı Mras-su konuşması), tomskiy (Tomsk bölgesi), srednemrasskiy (Orta Mras-su konuşması), kobırzinskiy (Kobırzin), verhnemrasskiy (Yukarı Mras-su konuşması). Hakasçanın genel özellikleri gibidir. Mras-su Şor ağzı Eski Türkçedeki söziçi -d- (-δ-) sesi -z- olmuştur: azak 'ayak' (Kondom Şor ağzında ayak).

Kaynakça

1 2 "Ethnologue". Ethnologue. Ethnologue. 12 Haziran 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 12 Haziran 2015.
1 2 3 Johanson, Lars; Aslan, Sema (1 Aralık 2004). "Güney Sibirya Türkçesinde Adlar ve Sıfatlar". Bilig (29): 1-27. ISSN 1301-0549. 17 Şubat 2024 tarihinde kaynağından arşivlendi17 Şubat 2024.
1 2 3 "About: Shor language". dbpedia.org. 17 Şubat 2024 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 17 Şubat 2024.
↑ Arbachakov, A. N. (1 Haziran 2009). "HARVESTING OF SIBERIAN PINE NUTS IN MOUNTAIN SHORIA: TRADITIONS AND NOWADAYS". Archaeology, Ethnology and Anthropology of Eurasia. 37 (2): 110-118. doi:10.1016/j.aeae.2009.08.016. ISSN 1563-0110.
↑ http://shortop.ru/teksty-na-shorskom-yazyke-prilozhenie-1 ^{[ölü/kırık bağlantı]}
↑ "Arşivlenmiş kopya". 28 Eylül 2009 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 1 Mayıs 2010.

Bibliyografya

N. А. Baskakov. Vvedenie v izuçenie tyurkskih yazıkov. M., 1962. (pereizd., M., 2006)
R. M. Biryukoviç. Çulımsko-tyurkskiy yazık // Yazıki mira. Tyurkskie yazıki. M., 1997, Bişkek, 1997
Е. R. Tenişev (red.). Sravnitelno-istoriçeskaya grammatika tyurkskih yazıkov. Regionalnıe rekonstruktsii. M., 2002.

Dış bağlantılar

Vikisözlük'te şorca ile ilgili tanım bulabilirsiniz.

Şorca-Türkçe Sözlük Vikisözlük'te! 6 Ekim 2014 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
Şorca-Türkçe Sözlük 12 Mayıs 2010 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
Şorca-Rusça Sözlük^{[ölü/kırık bağlantı]}
Şor Dili
Şorlar hakkında bilgi
Şor dilinde metinler
Şor dili
Sovyet Federasyonu sayfasında Şorlar hakkında bilgiler
Şorca metinler elektronik varyant

[Ethnologue-1] 1 2 "Ethnologue". Ethnologue. Ethnologue. 12 Haziran 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 12 Haziran 2015.

[Johanson-2] 1 2 3 Johanson, Lars; Aslan, Sema (1 Aralık 2004). "Güney Sibirya Türkçesinde Adlar ve Sıfatlar". Bilig (29): 1-27. ISSN 1301-0549. 17 Şubat 2024 tarihinde kaynağından arşivlendi17 Şubat 2024.

[:0-3] 1 2 3 "About: Shor language". dbpedia.org. 17 Şubat 2024 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 17 Şubat 2024.

[4] Arbachakov, A. N. (1 Haziran 2009). "HARVESTING OF SIBERIAN PINE NUTS IN MOUNTAIN SHORIA: TRADITIONS AND NOWADAYS". Archaeology, Ethnology and Anthropology of Eurasia. 37 (2): 110-118. doi:10.1016/j.aeae.2009.08.016. ISSN 1563-0110.

[5] ttp://shortop.ru/teksty-na-shorskom-yazyke-prilozhenie-1 ^{[ölü/kırık bağlantı]}

[6] "Arşivlenmiş kopya". 28 Eylül 2009 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 1 Mayıs 2010.

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]