ศาลรัฐธรรมนูญชี้บาร์โค้ดบนบัตรเลือกตั้งไม่ขัดรัฐธรรมนูญ แม้ "เปิดเผยเจตจำนงทางการเมือง" ผู้ลงคะแนน เหตุจัดเก็บดี-สืบย้อนยาก

ศาลรัฐธรรมนูญมีมติว่า "บาร์โค้ดบนบัตรเลือกตั้ง" ไม่ขัดรัฐธรรมนูญ แม้ข้อเท็จจริงที่ได้จากการไต่สวนทราบว่า หากใช้สมาร์ทโฟนสแกนรหัสแท่ง หรือบาร์โค้ด ที่ปรากฏบนบัตรเลือกตั้ง สส.แบบบัญชีรายชื่อ จะได้ข้อมูลที่ "ไม่ได้บอกแค่หมายเลขบัตร แต่เปิดเผยเจตจำนงทางการเมืองของบุคคลได้ด้วย"

แต่เมื่อชั่งน้ำหนัก "ประโยชน์สาธารณะจากการใช้บาร์โค้ด" กับ "ผลกระทบที่เกิดขึ้นต่อหลักเลือกโดยลับและสิทธิเลือกตั้งหรือเสรีภาพในการออกเสียงลงคะแนนของประชาชน" ศาลรัฐธรรมนูญเห็นว่า ระบบบริหารจัดการเลือกตั้งโดยรวม การใช้บาร์โค้ดเป็นข้อมูลควบคุมตรวจสอบบัตรเลือกตั้ง มิใช่ข้อมูลที่แสดงให้เห็นโดยตรงว่าผู้มีสิทธิเลือกตั้งลงคะแนนเลือกผู้สมัครรายใดหรือพรรคใด การจะทราบผลการลงคะแนนต้องมีข้อมูลอื่นหรือกระบวนการอื่นที่สามารถเชื่อมโยงข้อมูลตัวบุคคล รหัสประจำบัตร และผลการลงคะแนน โดยอาศัยเอกสาร 3 ส่วนคือ บัตรเลือกตั้ง, ต้นขั้ว, บัญชีรายชื่อผู้มีสิทธิเลือกตั้ง ด้วยเหตุนี้จำเป็นต้องพิจารณาถึงมาตรการในการจัดเก็บ รักษา และควบคุมเข้าด้วยกัน

ศาลรัฐธรรมนูญเห็นว่า กกต. มีมาตรการการรักษาความปลอดภัยที่รัดกุมเพียงพอ จากบุคคลภายนอกโดยมิชอบด้วยกฎหมาย และเจ้าหน้าที่ กกต. ในการเข้าถึงเอกสารดังกล่าวเพื่อเชื่อมโยงข้อมูลการออกเสียงเลือกตั้งได้ตามอำเภอใจ อันเป็นหลักประกันคุ้มครองความลับของการออกเสียงลงคะแนนของประชาชน ตามรัฐธรรมนูญ มาตรา 85 วรรคสอง

คำวินิจฉัยศาลรัฐธรรมนูญระบุว่า ด้วยเหตุนี้การใช้รหัสแท่ง บาร์โค้ดบนบัตรเลือกตั้ง เป็นมาตรการที่กำหนดขึ้นโดยมีวัตถุประสงค์เพื่อป้องกันบัตรปลอม การควบคุมจำนวนบัตร การป้องกันการใช้บัตรเลือกตั้งข้ามเขต ตลอดจนการควบคุมกระบวนการจัดพิมพ์และจัดสรรบัตรให้เป็นไปอย่างมีประสิทธิภาพภายใต้เวลาที่จำกัด มาตรการดังกล่าวเป็นไปเพื่อให้การจัดการเลือกตั้งเป็นไปโดยสุจริตเที่ยงธรรม จัดการเลือกตั้งในเวลาตามที่รัฐธรรมนูญกำหนดไว้ แม้การป้องกันการเลือกตั้งอาจทำด้วยวิธีอื่น เช่น การพิมพ์ลายน้ำ เครื่องหมายพิเศษ คิวอาร์ แต่บาร์โค้ดก็เป็นมาตรการทางเทคนิคที่ใช้ควบคุมการจัดพิมพ์บัตรเลือกตั้งได้อย่างมีประสิทธิภาพและบรรลุวัตถุประสงค์ตรมกฎหมาย จึงยังไม่อาจถือเป็นเหตุผลที่มีน้ำหนักเพียงพอว่าการใช้บาร์โค้ดเป็นมาตรการที่เกินสมควรแก่เหตุ

ศาลรัฐธรรมนูญระบุต่อไปว่า หากแต่ความความชอบด้วยรัฐธรรมนูญของมาตรการดังกล่าวขึ้นกับระบบการควบคุมไม่ให้ข้อมูลนำไปสู่การเปิดเผยหรือตรวจสอบย้อนกลับถึงผลการลงคะแนนของประชาชน เมื่อพิจารณาข้อมูลและหลักฐานที่นำสืบ ยังไม่ปรากฏพยานหลักฐานหรือข้อเท็จจริงเพียงพอจะรับฟังได้ว่าบุคคลใดหรือหน่วยงานใดนำบัตรเลือกตั้งไปเชื่อมโยงกันเพื่อสืบทราบผลการออกเสียงลงคะแนน จนทราบได้ว่าประชาชนคนใดลงคะแนนให้ผู้สมัครหรือพรรคใด ข้อกล่าวหาของผู้ร้องยังไม่เพียงพอจะรับฟังว่าการมีบาร์โค้ดถือได้ว่าเป็นการทำลาย หรือทำให้สาระสำคัญการเลือกตั้งโดยลับและเสรีของประชาชนเสียไป ไม่เป็นการกระทำที่ขัดรัฐธรรมนูญ ไม่มีปัญหาความชอบด้วยรัฐธรรมนูญ ตาม 50 (7) และมาตรา 83 วรรคสอง มาตรา 85 วรรคหนึ่ง

(รายละเอียดเพิ่มเติม บีบีซีไทยจะรายงานให้ทราบต่อไป)

คดีนี้ ผู้ตรวจการแผ่นดินยื่นคำร้องต่อศาลรัฐธรรมนูญเพื่อขอให้พิจารณาวินิจฉัยกรณีคณะกรรมการการเลือกตั้ง (กกต.) ดำเนินการจัดการเลือกตั้ง สส. เมื่อ 8 ก.พ. 2569 โดยกำหนดรูปแบบและจัดพิมพ์บัตรเลือกตั้งที่มีการใช้รหัสแท่งหรือบาร์โค้ด (Barcode) และรหัสคิวอาร์ หรือคิวอาร์โค้ด (QR Code) ซึ่งน่าเชื่อได้ว่าสามารถสืบทราบและตรวจสอบตัวตนผู้ลงคะแนน รวมถึงผลคะแนนได้ ทำให้การออกเสียงลงคะแนนมิได้เป็นไปโดยลับ เป็นการกระทำที่ขัดแย้งต่อรัฐธรรมนูญ มาตรา 4 มาตรา 25 มาตรา 32 มาตรา 34 มาตรา 50 (7) มาตรา 83 วรรคสอง มาตรา 85 มาตรา 95 และมาตรา 224

ผู้ตรวจการแผ่นดินระบุว่า ได้รับเรื่องร้องเรียนจากประชาชน 22 เรื่อง จากการที่ กกต. ออกแบบบัตรเลือกตั้งโดยมีบาร์โค้ดและคิวอาร์โค้ด อาจทำให้สามารถตรวจสอบย้อนกลับไปยังผู้มีสิทธิเลือกตั้งได้ว่าลงคะแนนให้ผู้สมัครหรือพรรคใด เข้าข่ายทำให้การออกเสียงลงคะแนนไม่เป็นไปโดยลับ และอาจเป็นการละเมิดสิทธิและเสรีภาพของผู้ร้องเรียนและประชาชนผู้มีสิทธิเลือกตั้ง จึงมีมติให้ยื่นคำร้องพร้อมความเห็นประกอบต่อศาลรัฐธรรมนูญ ตามรัฐธรรมนูญ มาตรา 213 เพื่อให้วินิจฉัยการการดำเนินการจัดการเลือกตั้งของ กกต. ผู้ถูกร้องที่ 1, เลขาธิการ กกต. ผู้ถูกร้องที่ 2, สำนักงาน กกต. ผู้ถูกร้องที่ 3

รัฐธรรมนูญ มาตรา 85 กำหนดให้การเลือกตั้ง สส. ใช้วิธี "ออกเสียงลงคะแนนโดยตรงและลับ" และมาตรา 50 (7) ระบุถึงการไปใช้สิทธิเลือกตั้ง "อย่างอิสระ"

ขณะที่มาตรา 213 เปิดช่องให้ "บุคคลซึ่งถูกละเมิดสิทธิหรือเสรีภาพที่รัฐธรรมนูญคุ้มครองไว้" มีสิทธิยื่นคําร้องต่อศาลรัฐธรรมนูญเพื่อมีคําวินิจฉัยว่าการกระทำนั้นขัดหรือแย้งต่อรัฐธรรมนูญ

ต่อมา ศาลรัฐธรรมนูญมีมติรับคำร้องเอาไว้พิจารณาวินิจฉัย และเรียกพยานบุคคลมาไต่สวน 5 ปาก โดยมีนายแสวง บุญมี เลขาธิการ กกต. ผู้ถูกร้องที่ 2 อยู่ในจำนวนนี้ด้วย

ที่ผ่านมา เจ้าหน้าที่สำนักงาน กกต. ออกมาชี้แจงว่าบาร์โค้ดและคิวอาร์โค้ดเป็น "ส่วนหนึ่งของมาตรการป้องกันการปลอมแปลงบัตรเลือกตั้ง" และเป็นเครื่องมือที่ใช้ในการควบคุมและติดตามจำนวนบัตรที่ถูกจัดพิมพ์ โดยยอมรับว่าบาร์โค้ดบนบัตรเลือกตั้งสามารถสแกนย้อนกลับไปยังเลขที่บัตรเลือกตั้งได้ แต่ไม่สามารถใช้เพื่อตรวจสอบว่าประชาชนคนใดลงคะแนนให้ใคร เพราะต้นขั้วบัญชีรายชื่อและบัตรเลือกตั้งถูกจัดเก็บไว้ตามกระบวนการที่กำหนด

สำหรับบาร์โค้ดปรากฏบนบัตรเลือกตั้งสีชมพูซึ่งใช้เลือก สส.แบบบัญชีรายชื่อ ประกอบด้วยตัวอักษรภาษาอังกฤษ ตามด้วยตัวเลข 7-8 หลัก

ส่วนบัตรเลือกตั้งสีเขียวซึ่งใช้เลือก สส.แบบแบ่งเขตเลือกตั้ง ไม่มีบาร์โค้ด แต่มีคิวอาร์โค้ดอยู่บริเวณมุมซ้ายล่างของบัตร เมื่อบีบีซีไทยทดลองสแกนคิวอาร์โค้ดดังกล่าว พบว่ามีตัวอักษรภาษาอังกฤษ 5 ตัวปรากฏขึ้นมา

ลำดับความเป็นมาในการท้าพิสูจน์ความลับบนบัตรเลือกตั้ง

ศาลรัฐธรรมนูญใช้เวลา 194 วันในการพิจารณา "คดีบาร์โค้ดบนบัตรเลือกตั้ง" หลังตุลาการศาลรัฐธรรมนูญมีมติเสียงข้างมากให้รับคำร้องของผู้ตรวจการแผ่นดินเอาไว้พิจารณาวินิจฉัย (18 มี.ค.-28 มี.ค.)