Municipium

Në Romën e Lashtë, termi latin municipium (forma në shumës e: municipia) i referohej një qyteti ose qyteze.^[1] Etimologjikisht, municipium ishte një kontratë sociale midis municipes ('zotëruesit të detyrimeve'), ose qytetarëve të qytetit. Detyrimet (munera) ishin një detyrim i përbashkët i marë nga municipes në shkëmbim të privilegjeve dhe mbrojtjes së qytetarisë. Çdo qytetarë ishte një municeps.^[2]

Dallimi i municipia nuk u bë gjatë Mbretërisë Romake; por fqinjët më të afërt të qytetit ftoheshin ose detyroheshin ta zhvendosnin popullsinë e tyre në strukturën urbane të Romës, ku ata mernin banim në lagjet e tij dhe bëheshin romakë per se. Gjatë Republikës Romake konsideratat praktike të përfshirjes së bashkësive në qytet-shtetin e Romës i detyroi romakët ta përcaktonin konceptin e municipium, një gjendje e veçantë nën juridiksionin e Romës. Ishte e nevojshme të dalloheshin llojet e ndryshme të municipia dhe vendbanimeve të tjera, siç ishin kolonitë. Në fillimin e Perandorisë Romake këto dallime filluan të zhdukeshin; për shembull, kur Plini i Vjetri shërbente në Ushtrinë Romake, dallimet ishin vetëm nominale. Në fazat fundore të zhvillimit, të gjithë qytetarët dhe qytetet përgjatë perandorsisë ishin njëlloj qytetarë të Romës. Municipium në vijim nënkuptonte thjeshtë bashki, niveli më i ulët i qeverisjes vendore.

Historia

Fjala municipium rrjedha nga fjala latine munera (munia) capĕre: të marrësh detyrat, detyrimet, angazhimet e qytetarit romak. Koncepti do të lindëte me romanizimin e territoreve italike, në vijim të nënshtrimit të bashkësisë vendore, të realizuar nëpërmjet ekspansionit ushtarak ose nëpërmjet formave të aleancave; është, në këtë mënyrë, i mbizotëruar nga civitas romake që shërben si model, një skemë, mbi të cilën organizimet individuale bashkiake duhet të modelonin strukturimin e tyre.^[a]

Kushtet e nënshtrimit apo integrimit të minicipa individuale përkundrejtë qendrës ishin gjithësesi të sanksionuara, herë pas here, nga një foedus, nga një ligj, nga një plebishit apo një senatus consultum romak. Në çdo rast, çdo municipia ruante një pjesë të autonomisë dhe identitetit të vetë, edhe në rastin e integrimit maksimal; në fakt municipes, domethënë pjesëtarët e një municipium, kishin megjithatë një organizim të ndarë nga ai i populus Romanus.^[b]

Termi municipium filloi të përdorej në referim të qytet-shtetet e Italisë të vëna nën sundimin romak, por jo të përfshira në qytetin e Romës. Qyteti i Romulit sinoecizoi vendbanimet e afërta të Latium, duke e zhvendosur popullsinë e tyre te shtatë kodrat, ku ata qëndruan në lagje tipikisht të dallueshme. Dhe gjithashtu, sabinët vijuan të jetonin në Kodrat Sabine dhe Alba Longa megjithëse u sinoecizua.

Sekuenca e saktë e ngjarjeve nuk dihet, nëse popullsisë iu dha një zgjedhje ose sitet e sinoecizuara u rizunë. Pasi ka pak të ngjarë që të gjithë sabinët të ftoheshin në Romë, ku infrastruktura për ushqimin dhe strehimin e tyre nuk ekzistonte akoma, duket se zhvendosja e popullsisë iu ofrua vetëm disave. Pjesa e mbetur vijoi si vende autonome nën qeverisjen fundore të Romës.

Nën Republikën Romake mos-prakticiteti i zhvendosjes së qytet-shteteve të shumta në Romë ishte e dukshme. Përgjigjja ndaj problemit ishte municipium. Qyteti do të sinoecizohej pjesërisht. Qeveria vendore do të qëndronte, por do ti shtohej munera e saj për shkak të munera-s së qytetit të Romës. Sinoecizmi i pjesshëm mori formën e një karte që i jepte përfshirjen në qytetin e Romës dhe të drejtat e mbrojtjes dhe përgjegjësitë e qytetarisë. Municipium i parë qe Tusculum. Gjithashtu dhënia e laius Latii –'Të Drejtat Latine' të qytetarisë. Një municipium, e populluar me banorë vendas të romanizuar, nuk ishte një vendbanim i ri, siç ishte një colonia, por rezultonte nga përfshirja e një qyteti të pushtuyar në shtetin romak.

Gjatë Principtit, duke rritur pushtetin qendror, qeveria do të përpiqej ta zgjeronte kontrollin e territoreve që i ishin nënshtruar; gjithësesi, duke qenë i fortë sensi i mosnënshtrimit në të gjithë botën, përgjigjja juridike qe një njësim (jo vetëm territorial, por edhe mbi të gjitha administrativ) e botës romake nëpërmjet të drejtës, që rridhte nga Roma drejtë të gjitha zonave të pushtuara. Ky proçes do të përmbyllej me Constitutio Antoniana.

Me shtrirjen e qytetarisë romake të gjithë popujve të gadishullit në vitin 89 p.e.s. dhe të gjitha banorëve të perandorisë në vitin 212 të e.s., municipia e humbën statusin e tyre të posaçëm. Në periudhën mesjetare historia e konceptit dhe e termit u mbivendos me atë të komunës apo bashkisë.

Organizimi i municipium

Munera dhe qytetaria dhe të drejtat dhe mbrojtjet e saj ishin të posaçme për bashkësinë. Nuk kishte rëndësi se ku jetonte personi, në vendin e tij apo jashtë tij, ose se cili ishte statusi ose klasa e tij, ai ishte një qytetar i lokalitetit në të cilin kishte lindur. Karakteristika dalluese e municipium ishte vetë-qeverisja. Si çdo qytet-shtet i lashtë, municipium krijohej nga një akt zyrtar sinoecizmi, ose themelimi. Ky akt e hiqte sovranitetin dhe pavarësinë nga bashkësitë vendore nënshkruese, duke i zëvendësuar ata me juridiksionin e një qeverie të përbashkët. Kjo qeveri pastaj quhej res publica ('çështje publike'), ose në botën greke koinon ('çështje e përbashkët').

Në dallim nga kolonitë, themelime të Romës dhe sipas imazhit të saj, minicipia ruanin qeverisjen autonome dhe magjistratët e vetë. Në vijim të Luftës Sociale , në një kuadër ristrukturimi të përgjithshëm administrativ të Italisë, që u zgjodh forma e municipium, si strukturë organizative e përgjithshme.

Municipia drejtoheshin nga dy quattuorviri iure dicundo dhe dy quattuorviri aedilicia potestate. Quattuorviri iure dicundo ishin magjistratë qytetarë me eponimi si konsujt në Romë. Duke ushtruar juridiksionin civil dhe penal, duke thirrur dhe drejtuar mbledhjet e këshillit dhe asambletë popullore, duke mundësuar caktimin e marrëveshjet e ndërtimeve publike, thirrnin anëtarët nën armë. Magjistratë më të ulët ishin quattuorviri (ose duoviri) aedilicia potestate që kujdeseshin për furnizimin e qytetit (cura urbis); duke mbikëqyrur rrugët, ndërtesat publike dhe tempujt (cura viarum et aedium); dhe cura ludorum duke mbikëqyrur ecurinë e lojërave publike. Ata gjithashtu vigjilonin mbi politikën e furnizimit (cura annonae).

Magjistratët zgjidheshin në comitia dhe kishin si shenja dalluese toga praetexta dhe sella curulis. Në të gjitha municipia kishte një këshill qytetar për administrimin e qytetit në të gjitha kuadret. Ky këshill quhej ordo ose, më rrallë senatus, në përgjithësi i përbërë nga qintë këshilltarë (dekuriones, senatores) të zgjedhur çdo pesë vjetë, përgjithësisht nga mes ish magjistratëve. Dekurionët duhet të ishin qytetarë të lindur të lirë, të kishin të drejta civile, të kishin sjellje moralisht të pakritikueshme, të zotëronin një lloj census, duke përmbushur kritere pasurie.

Dekurionët duhet të jepnin garanci të mjaftueshme për ushtrimin e përgjegjësive të tyre, të merrnin pjesë në menaxhimin e thesarit publik dhe të kontribuonin në begatinë e bashkësisë. Në fakt, kur ushtronin një magjistraturë, duhet të derdhnin në thesar një shumë parash (summa honoraria) ose ta shpenzonin në punime ose lojëra publike. Gjithashtu duhet të ishin të disponueshëm, në mënyrë që të sigurohej qëndrimi i tyre mes qytetarëve. Ata as nuk mund të deportoheshin, as të dënoheshin me punë të detyruara, as të torturoheshin, dhe zotëronin vende të posaçme në teatër.^[3]

Dy rende municipia

Qytetarët e municipia të rendit të parë gëzonin qytetarinë e plotë romake dhe të drejtat e saj (civitas optimo iure ose municipia optimo iure) përfshinin të drejtën e votës, e cila ishte e drejta madhore në Romë dhe një shënjë të sigurtë të të drejtave të plota.

Rendi i dytë i municipia përfshinte municipia sine suffragio, ku bënin pjesë qendrat e rëndësishme tribale që ishin vënë nën kontrollin romak. Rezidentët e këtyre vendbanimeve nuk bëheshin plotësisht qytetarë romakë (megjithëse magjistratët e tyre mund të bëheshin të tillë pas tërheqjes nga aktiviteti politik). Atyre u jepeshin detyra të qytetarisë së plotë në terma të përgjegjësisë ndaj taksave dhe shërbimit ushtarak, por jo të gjitha të drejtat: në mënyrë më domethënëse, ata nuk e gëzonin të drejtën për të votuar. Ky lloj i dytë zakonisht kishte një zgjatje të shkurtër.

Pushteti ekzekutiv në municipium mbahej nga katër zyrtarë të zgjedhur çdo vit, të përbërë nga dy duumvirë dhe dy aedile. Pushtet këshilluese mbaheshin nga dekurionët, anëtarë të caktuar të barasvlerësit vendor të Senatit Romak. Në vitet e mëvonshme, ata u bënë të trashëgueshëm.

Bashkësia e parë që mori statusin e municipium optimo iure qe Tusculum në vitin 381 p.e.s., ndërsa bashkësia e parë që mori statusin municipium sine suffragio qe Caere në vitin 353 p.e.s.. Gjithësesi, pas zhdukjes së municipia optimo iure, proçesi i marrjes së civitas romake nga ana e italikëve, që do të çonin në Luftën Sociale (91–89 p.e.s.).

Shembuj të dhënies së municipia

Volubilis në provincën e Mauretanias (Maroku modern) u promovua në një municipium nga perandor Klaudi si shpërblim për ndihmën e tij në një revoltë në vitet 40–41 të e.s..
Perandor Vespasiani i dha 'Të Drejtat Latine' provincave të Hispanias (Hispania Tarraconensis, Hispania Baetica, dhe Lusitania) në vitin 73 ose 74 të e.s..
Mark Servilius Drakon Albuciani nga Tripolitania iu bëri lutje të sukseshme Romës ti jetpe statusin e municipium qytetit të tij.^[4]

Shiko gjithashtu

Shënimet

↑ Orientime të tilla politike në fakt diktoheshin nga Lex Iulia de civitate i vitit 90 p.e.s.
↑ Qui ea conditione cives fuissent, ut semper rem publicam separatim a populo Romano haberent — Festus, s.v. municipes (Lindsay, fq. 126)

Citime fundore

↑ Peter Garnsey (1987). The Roman Empire: Economy, Society, and Culture (në anglisht). University of California Press. fq. 27–. ISBN 978-0-520-06067-8.
↑ Frank Frost Abbott (2007) [1926]. Municipal Administration in the Roman Empire (në anglisht). Read Books. fq. 8.
↑ Giovanni Ramilli (1971). Istituzioni Pubbliche dei Romani (në italisht). Padova: Edizione Antoniana. fq. 95–97.
↑ Jonathan Edmondson (2009). "Cities and urban life in the Western provinces of the Roman Empire, 30BC – 250AD". përmbledhur nga David S. Potter (red.). A Companion to the Roman Empire (në anglisht). Malden, Masaçusets: Wiley-Blackwell. fq. 250–280. ISBN 978-1-4051-9918-6.

Bibliografia

Frank Frost Abbott (2007) [1926]. Municipal Administration in the Roman Empire (në anglisht). Read Books.
Massimo Brutti (2009). Il diritto privato nell’antica Roma (në italisht). Giappichelli. ISBN 978-88-3489665-5.
Jonathan Edmondson (2009). "Cities and urban life in the Western provinces of the Roman Empire, 30BC – 250AD". përmbledhur nga David S. Potter (red.). A Companion to the Roman Empire (në anglisht). Malden, Masaçusets: Wiley-Blackwell. fq. 250–280. ISBN 978-1-4051-9918-6.
Peter Garnsey (1987). The Roman Empire: Economy, Society, and Culture (në anglisht). University of California Press. ISBN 978-0-520-06067-8.
Giovanni Ramilli (1971). Istituzioni Pubbliche dei Romani (në italisht). Padova: Edizione Antoniana.

Lidhje të jashtme

"Municipium". Enciclopedia Treccani (në italisht). Istituto dell’Enciclopedia Italiana.
"Municipio". Dizionario di storia (në italisht). Istituto dell’Enciclopedia Italiana. 2010.
"municipium". Encyclopædia Britannica (në anglisht). Encyclopædia Britannica, Inc.

[3] Orientime të tilla politike në fakt diktoheshin nga Lex Iulia de civitate i vitit 90 p.e.s.

[4] Qui ea conditione cives fuissent, ut semper rem publicam separatim a populo Romano haberent — Festus, s.v. municipes (Lindsay, fq. 126)

[Garnsey1987-1] Peter Garnsey (1987). The Roman Empire: Economy, Society, and Culture (në anglisht). University of California Press. fq. 27–. ISBN 978-0-520-06067-8.

[2] Frank Frost Abbott (2007) [1926]. Municipal Administration in the Roman Empire (në anglisht). Read Books. fq. 8.

[5] Giovanni Ramilli (1971). Istituzioni Pubbliche dei Romani (në italisht). Padova: Edizione Antoniana. fq. 95–97.

[6] Jonathan Edmondson (2009). "Cities and urban life in the Western provinces of the Roman Empire, 30BC – 250AD". përmbledhur nga David S. Potter (red.). A Companion to the Roman Empire (në anglisht). Malden, Masaçusets: Wiley-Blackwell. fq. 250–280. ISBN 978-1-4051-9918-6.

[1]

[2]

[a]

[b]

[3]

[4]