อนุสาวรีย์ประชาธิปไตย ตั้งอยู่กลางวงเวียนสี่แยกระหว่างถนนราชดำเนินกลางตัดกับถนนดินสอ สร้างเมื่อ พ.ศ. ๒๔๘๒ เพื่อเป็น ถาวรนิมิตรแห่งการปกครองระบบประชาธิปไตย ตามความในราชกิจจานุเบกษา เล่ม ๕๗ หน้า ๘๗๑ วันที่ ๒๔ มิถุนายน พ.ศ. ๒๔๘๓ เพื่อเป็นการรำลึกถึงการเปลี่ยนแปลงการปกครองจากระบอบสมบูรณาญาสิทธิราชย์มาเป็นระบอบประชาธิปไตย ในวันที่ ๒๔ มิถุนายน พ.ศ. ๒๔๗๕

รัฐบาลได้จัดการประกวดออกแบบอนุสาวรีย์แห่งนี้ โดยแบบที่ได้รับรางวัลและนำมาจัดสร้างเป็นแบบของ หม่อมหลวงปุ่ม มาลากุล สถาปนิกประจำกรมโยธาธิการ มีพิธีก่อฤกษ์สร้างเมื่อวันที่ ๒๔ มิถุนายน พ.ศ. ๒๔๘๓

อนุสาวรีย์ประชาธิปไตย ดำเนินการก่อสรางโดยกรมศิลปากร ตามผลงานการออกแบบของหม่อมหลวงปุ่ม มาลากุล ซึ่งนำสถาปัตยกรรมแบบไทยผสมผสานเป็นรูปหล่อลอยตัวประกอบด้วยฐานบนพานแว่นฟ้า สูง ๓ เมตร หนัก ๔ ตัน ตั้งบนฐานรูปทรงกลมด้านบนโค้งกลม ลานอนุสาวรีย์ยกสูง ลดหลั่นเป็นชั้น รอบนอกลานอนุสาวรีย์มีปีกทรงแบนอยู่สี่ทิศ ที่ฐานปีกประดับภาพปูนปั้นและก่อเป็นอ่างน้ำพุ เหนืออ่างน้ำพุเป็นรูปพญานาคพ่นน้ำลงในอ่าง มีรั้วเตี้ยกั้นโดยรอบ รั้วนี้ใช้ปืนใหญ่ ๗๕ กระบอก ฝังดินโผล่ท้ายกระบอกขึ้นมาเป็นเสา คล้องโซ่เชื่อมต่อกัน แฝงความหมายต่าง ๆ

ปีกอนุสาวรีย์ – ความรุ่งโรจน์ วัดส่วนสูงทางแท่นพื้นได้ ๒๔ เมตร รัศมียาว ๒๔ เมตร จากจุดศูนย์กลางของป้อมที่ตั้งพานรัฐธรรมนูญไปถึงขอบสุดของแท่นพื้น หมายถึงวันที่ ๒๔ มิถุนายน อันเป็นวันเปลี่ยนแปลงการปกครอง

พานรัฐธรรมนูญ – หล่อโลหะสัมฤทธิ์ ประดิษฐานเหนือป้อมกลางของอนุสาวรีย์ สูง ๓ เมตร หมายถึงเดือน ๓ หรือเดือนมิถุนายน (นับตามปฏิทินเก่า) ซึ่งเป็นเดือนที่เปลี่ยนแปลงการปกครอง และหมายถึงอำนาจอธิปไตยทั้งสาม ได้แก่ อำนาจนิติบัญญัติ อำนาจบริหาร และอำนาจตุลาการ

พระขรรค์ ๖ เล่ม – ประดับบานประตูป้อมทั้ง ๖ ด้าน หมายถึง หลัก ๖ ประการซึ่งเป็นนโยบายในการปกครองประเทศของคณะราษฎร ได้แก่
๑) จะต้องรักษาความเป็นเอกราชทั้งหลาย เช่น เอกราชในทางการเมือง ในทางศาล ในทางเศรษฐกิจ ฯลฯ ของประเทศให้มั่นคง
๒) จะต้องรักษาความปลอดภัยภายในประเทศให้การประทุษร้ายต่อกันลดน้อยลงให้มาก
๓) จะต้องบำรุงความสุขสมบูรณ์ของราษฎรในทางเศรษฐกิจ
๔) จะต้องให้ราษฎรมีสิทธิเสมอภาคกัน
๕) จะต้องให้ราษฎรมีเสรีภาพ มีความเป็นอิสระ เมื่อเสรีภาพนั้นไม่ขัดต่อหลัก ๔ ประการข้างต้น
๖) จะต้องให้การศึกษาอย่างเต็มที่แก่ราษฎร

ปืนใหญ่โบราณ – จำนวน ๗๕ กระบอก หมายถึง พ.ศ. ๒๔๗๕ ซึ่งเป็นปีที่เปลี่ยนแปลงการปกครอง

ประติมากรรมนูนสูงที่ฐานของปีกทั้งสี่ด้าน แสดงประวัติการ์คณะราษฎรในการเปลี่ยนแปลงการปกครอง ออกแบบและดำเนินการปั้นโดย ศาสตราจารย์ศิลป์ พีระศรี ร่วมกับ นายสิทธิเดช แสงหิรัญ นายพิมาน มูลประมุข นายแช่ม แดงชมพู และนายอนุจิตร แสงเดือนกองบรรณาธิการศิลปวัฒนธรรม. (๒๕๖๕). นาทีปวศ. เปิดอนุสาวรีย์ประชาธิปไตย วันนี้ เมื่อ 82 ปีที่แล้ว. https://www.matichon.co.th/politics/news_3417376

วันที่ ๒๔ มิถุนายน พ.ศ. ๒๔๘๓ เป็นวันเปิดอนุสาวรีย์ประชาธิปไตย และเป็นวันที่เปิดใช้ สะพานเฉลิมวันชาติ พ.ศ. ๒๔๘๓ และ ถนนประชาธิปไตย

ที่มา
๑) กองบรรณาธิการศิลปวัฒนธรรม. (๒๕๖๕). นาทีปวศ. เปิดอนุสาวรีย์ประชาธิปไตย วันนี้ เมื่อ 82 ปีที่แล้ว. https://www.matichon.co.th/politics/news_3417376
๒) ซันวา สุดตา. (๒๕๖๓, ๓๐ ธันวาคม). อนุสาวรีย์ประชาธิปไตย ความหมายและส่วนประกอบ. https://parliamentmuseum.go.th/2564/ar64-monument.html
๓) อนุสาวรีย์ประชาธิปไตย (๒๔๘๓). ใน สำนักการโยธา กรุงเทพมหานคร. (๒๕๕๙). จดหมายเหตุเล่าเรื่องอนุสาวรีย์เมืองบางกอก. หน้า ๑๓๙-๑๔๓.