ชาวคณะวิทย์ทุกคนคงคุ้นเคยกับ “อนุสาวรีย์ชัยสมรภูมิ” เป็นอย่างดี แต่ทราบที่มาที่ไปหรือไม่ว่าเขาสร้างขึ้นด้วยเหตุผลใด?
.
อนุสาวรีย์ชัยสมรภูมิ เป็นอนุสรณ์เชิดชูเกียรติของผู้เสียสละชีพต่อสู้ในเหตุการณ์กรณีพิพาทอินโดจีนกับฝรั่งเศส พ.ศ. ๒๔๘๓-๒๔๘๔ ช่วงปลายสงครามโลกครั้งที่ ๒ รัฐบาลไทยได้ร้องขอให้มีการปรับปรุงเส้นแบ่งเขตแดนด้านอินโดจีนตามหลักสากล ระหว่างไทยกับฝรั่งเศส แต่ฝรั่งเศสไม่ยินยอม ทั้งยังส่งเครื่องบินมาทิ้งระเบิดที่จังหวัดนครพนม จนเกิดการต่อสู้กันตามแนวชายแดนซึ่งขณะนั้นลาวและเขมรอยู่ภายใต้การควบคุมของฝรั่งเศส จนกระทั่งมีการเจรจาสันติภาพโดยญี่ปุ่นเสนอตัวเป็นผู้ไกล่เกลี่ยกรณีพิพาท และลงนามสัญญาสันติภาพ ณ กรุงโตเกียว เมื่อเดือนมีนาคม พ.ศ. ๒๔๘๔
.
จอมพล ป.พิบูลสงคราม นายกรัฐมนตรีในขณะนั้นเป็นประธานเปิดอนุสาวรีย์ในปี พ.ศ. ๒๔๘๕ โดยออกแบบเป็นรูปดาบปลายปืน มี ๕ แฉก ประดับรูปปั้นหล่อทองแดงเป็นรูปวีรชน ๕ เหล่าคือ ทหารบก ทหารเรือ ทหารอากาศ ตำรวจ และพลเรือน ภายในอนุสาวรีย์บรรจุอัฐิทหารที่เสียชีวิตในกรณีพิพาทระหว่างไทยกับฝรั่งเศส มีแผ่นทองแดงจารึกรายนามผู้เสียชีวิตและผู้สละชีพเพื่อชาติจากสงครามต่าง ๆ ทั้งสงครามกรณีพิพาทอินโดจีน พ.ศ. ๒๔๘๓-๒๔๘๔ สงครามมหาเอเชียบูรพาหรือสงครามโลกครั้งที่ ๒ พ.ศ. ๒๔๘๔-๒๔๘๘ และสงครามเกาหลี พ.ศ. ๒๔๙๒-๒๔๙๗ รวม ๘๐๑ นาย

กรณีพิพาทอินโดจีน          

กรณีพิพาทอินโดจีน พ.ศ. ๒๔๘๓-๒๔๘๔ เป็นเหตุการณ์ที่เกิดขึ้นขณะสงครามโลกครั้งที่ ๒ กำลังมีการรบติดพันอยู่ในทวีปยุโรป ก่อนหน้านั้นในเดือนสิงหาคม พ.ศ. ๒๔๘๒ ฝรั่งเศสได้ทาบทามประเทศไทยเพื่อขอทำกติกาสัญญาไม่รุกรานกันทางคาบสมุทรอินโดจีน โดยขอให้เห็นแก่ไมตรีที่มีต่อกันซึ่งรัฐบาลไทยสมัยนั้นยินยอมตกลง แต่ขอให้ฝรั่งเศสร่วมปรับปรุงเส้นแบ่งเขตแดนระหว่างไทยกับอินโดจีนให้เป็นตามหลักกฎหมายสากลและหลักความยุติธรรมที่หากใช้แม่น้ำเป็นแนวเขตแดนแล้ว ให้ถือร่องน้ำลึกเป็นเกณฑ์ปักปันเขตแดนในลำน้ำโขง แต่การกำหนดเส้นแขตแดนที่ผ่านมามิได้เป็นไปตามหลักเกณฑ์ดังกล่าว ซึ่งในชั้นแรกฝรั่งเศสยินยอม โดยมีหนังสือให้ไว้เป็นหลักฐานและจะส่งข้าราชการระดับชั้นเอกอัครราชทูตมาเจรจา แต่ท้ายที่สุดฝรั่งเศสปฏิเสธข้อเสนอของฝ่ายไทยและเวลาต่อมายังได้กระทำการอันเป็นการคุกคามต่อไทย โดยส่งทหารพร้อมอาวุธยุทธภัณฑ์มาประจำการตามแนวชายแดนด้านติดต่อกับไทย ส่งเครื่องบินล่วงล้ำเขตแดนไทยไม่น้อยกว่า ๓๐ ครั้ง อีกทั้งยังยิงปืนใหญ่และส่งผู้สืบราชการลับเข้ามาในเขตแดนไทย จนกระทั่งวันที่ ๒๘ พฤศจิกายน พ.ศ. ๒๔๘๓  ฝรั่งเศสส่งเครื่องบิน ๕ ลำ เข้ามาโจมตีและทิ้งระเบิดที่จังหวัดนครพนม ใช้ปืนใหญ่ซึ่งตั้งอยู่ที่เมืองท่าแขกยิงข้ามแม่น้ำโขงมาตกในเขตแดนฝั่งไทย กรณีพิพาทจึงเริ่มขึ้นตามบริเวณแนวชายแดนไทยกับอินโดจีนและทวีความรุนแรงขึ้นถึงขั้นใช้กำลังทหารเข้าทำการสู้รบกันทั้งกำลังทางบก ทางเรือ และทางอากาศ

ก่อนที่สงครามจะยุติ ญี่ปุ่นได้เสนอตัวเป็นผู้ไกล่เกลี่ยกรณีพิพาทนี้ จึงมีการตั้งคณะผู้แทนขึ้น ๒ คณะ คณะหนึ่งทำหน้าที่เจรจาทำความตกลงพักรบที่เมืองไซ่ง่อน โดยทางไทยมี พลโท พลอากาศโท พระศิลปศัตราคม (ภักดิ์ เกษสำลี) ขณะมียศนายพลอากาศตรี เป็นหัวหน้าคณะ และอีกคณะหนึ่งทำหน้าที่เจรจาสันติภาพที่กรุงโตเกียว โดยทางไทยมี พระเจ้าวรวงศ์เธอพระองค์เจ้าวรรณไวทยากร กรมหมื่นนราธิปพงศ์ประพันธ์ ขณะดำรงพระยศพระวรวงศ์เธอพระองค์เจ้า เป็นหัวหน้าคณะ ในการนี้ไทยและฝรั่งเศสได้ตกลงพักรบต่อกันเมื่อวันที่ ๒๘ มกราคม พ.ศ. ๒๔๘๔ และมีการลงนามในสนธิสัญญาสันติภาพ ณ กรุงโตเกียว เมื่อวันที่ ๑๑ มีนาคม พ.ศ. ๒๔๘๔

หลังสิ้นสุดการรบในกรณีพิพาทอินโดจีน พระบาทสมเด็จพระปรเมนทรมหาอานันทมหิดล พระอัฐมรามาธิบดินทร พระราชทานเหรียญกล้าหาญเพื่อเชิดชูเกียรติแก่เหล่าทหารที่เข้าร่วมรบ และรัฐบาลจัดพิธีประดับเหรียญกล้าหาญแก่ธงฉานเรือหลวงธนบุรี ธงชัยเฉลิมพลประจำหน่วยทหารต่าง ๆ ตลอดจนทหารบก ทหารเรือ ทหารอากาศ และตำรวจสนามที่ปฏิบัติการรบดีเด่น ต่อมายังมีการสวนสนามของบรรดาทหารที่ได้ไปปฏิบัติการรบในวันที่ ๒๗ เมษายน พ.ศ. ๒๔๘๔ นอกจากนี้ ทหารที่เข้าร่วมปฏิบัติการรบยังได้รับพระราชทานเหรียญ “ชัยสมรภูมิ” และได้สิทธิพิเศษตามที่ทางราชการกำหนดให้ ผู้ที่กระทำการจนได้รับคำชมเชยจากทางราชการยังได้รับพระราชทานเครื่องหมายเปลวระเบิดประดับบนแพรแถบด้วย

เรียบเรียงโดย หน่วยจดหมายเหตุและพิพิธภัณฑ์ งานสารสนเทศและห้องสมุดสตางค์ มงคลสุข

อ้างอิง

• กองบรรณาธิการศิลปวัฒนธรรม. (2567). วีรกรรมทหารไทยใน “สมรภูมิบ้านพร้าว” กองทัพฝรั่งเศสอันเกรียงไกรพ่ายยับ. https://www.silpa-mag.com/history/article_56541
• เจริญ ตันมหาพราน. (2566). วัน “ฝรั่งเศส” ถล่ม “นครพนม” โหมโรง “สงครามอินโดจีน”
  https://www.silpa-mag.com/history/article_86878
• ทวี แจ่มจำรัส. (2562). อนุสาวรีย์ชัยสมรภูมิ กับความสัมพันธ์ทางด้านจิตใจของคนไทยทั้งชาติ
  https://www.matichon.co.th/news-monitor/news_1343567
• องค์การสงเคราะห์ทหารผ่านศึก ในพระบรมราชูปถัมภ์. (ม.ป.ป.). กรณีพิพาทอินโดจีน-ฝรั่งเศส (พ.ศ.2483 -2484). https://thaiveterans.mod.go.th
• อนุสาวรีย์ชัยสมรภูมิ (๒๔๘๕). ใน สำนักการโยธา กรุงเทพมหานคร. (๒๕๕๙). จดหมายเหตุ
  เล่าเรื่องอนุสาวรีย์เมืองบางกอก. หน้า ๑๕๕-๑๖๔.