มีบ้านหลังหนึ่งบนถนนฤๅดี ย่านหัวตลาดจีน เมืองปัตตานี ที่เคยถูกไฟเผาเกือบหมดหลัง แต่ทายาทรุ่นที่สี่เลือกไม่ทิ้ง ไม่ขาย และไม่ปล่อยให้กลายเป็นที่ดินว่างเปล่า — พวกเขาเลือกบูรณะ นั่นคือเรื่องราวของ “บ้านฮกหิ้น” บ้านที่ชื่อบอกทั้งตัวตนของผู้สร้างและจิตวิญญาณของคนที่ยังอยู่
“ฮกหิ้น” แปลว่าอะไร และทำไมถึงสำคัญ
ชื่อ “ฮกหิ้น” ในภาษาจีนฮกเกี้ยนแปลว่า “สิ่งที่เป็นมงคล” หรือ “ความโชคดี” ซึ่งก็คือชื่อของ เจริญ สุวรรณมงคล คุณพ่อของ อาแป๋ง ทายาทผู้ดูแลบ้านหลังนี้ในปัจจุบัน โคมไฟจีนที่แขวนอยู่หน้าบ้านเขียนชื่อ “ฮกหิ้น” ไว้ เปรียบเสมือนป้ายบอกเล่าว่าบ้านหลังนี้คือร่องรอยของคนคนหนึ่งที่ผ่านมาในยุคสมัยนั้น
ต้นตระกูลของครอบครัวนี้มีนามสกุลเดิมว่า แซ่อ่อง โดยคุณปู่ทวดชื่อ กุ่นเซ่ง แซ่อ่อง เป็นคหบดีชาวจีนฮกเกี้ยนจากมณฑลฝูเจี้ยน เดินทางข้ามทะเลมาทำธุรกิจร้านยี่หอฮับหง่วนในปัตตานี เขาแต่งงานกับหยุกเกี้ยว วัฒนานิกร พี่สาวของเอ่งเกี้ยว นักธุรกิจหญิงคนสำคัญของเมืองปัตตานีในยุคนั้น รากของครอบครัวนี้จึงไม่ใช่แค่ชาวจีนที่ “แวะมา” แต่เป็นชาวจีนที่ “อยู่” และหยั่งรากลึกลงในแผ่นดินปัตตานีมาหลายชั่วอายุคน
จากบ้านพักสู่โชว์รูมอีซูซุ และวันที่ไฟมาเยือน
บ้านฮกหิ้นตั้งอยู่บนถนนฤๅดี ไม่ไกลจากชุมชนหัวตลาดจีนหรือที่ชาวบ้านเรียกว่า “กือดาจีนอ” ซึ่งในภาษามลายูแปลตรงๆ ว่า “ตลาดจีน” ย่านนี้คือหัวใจการค้าของปัตตานีมาตั้งแต่สมัยโบราณ บ้านจีนหน้าแคบแต่ลึกเรียงรายสองฝั่งถนน แต่ละหลังมีบ่อน้ำกลางบ้านที่ชาวบ้านเรียกว่า “ฉิ่มแจ้” สถาปัตยกรรมที่สะท้อนภูมิปัญญาของการอยู่อาศัยในเขตร้อนชื้น
ในยุคที่กิจการของคุณพ่อเจริญรุ่งเรือง บ้านหลังนี้เคยเป็นโชว์รูมรถอีซูซุสาขาแรกของปัตตานี ก่อนที่กิจการจะขยายตัวจนต้องย้ายออกไปเปิดโชว์รูมใหม่ใน พ.ศ. 2506 หลังจากนั้นบ้านก็กลายเป็นบ้านเช่ามาโดยตลอด จนกระทั่งเกิดเหตุไฟไหม้ครั้งใหญ่ที่ทำให้โครงสร้างเดิมเสียหายไปมาก
นั่นคือจุดที่หลายคนอาจเลือกยอมแพ้ แต่ไม่ใช่ครอบครัวสุวรรณมงคล
การบูรณะที่ไม่ใช่แค่ซ่อมบ้าน แต่คือการตามหาตัวตน
กระบวนการบูรณะบ้านฮกหิ้นไม่ใช่แค่การหาช่างมาซ่อมแซมโครงสร้าง แต่คือการค้นคว้าอย่างจริงจังว่าบ้านหลังนี้เคยหน้าตาเป็นอย่างไร ทายาทรุ่นปัจจุบันร่วมมือกับ กนก นักออกแบบที่มีประสบการณ์บูรณะบ้านขุนพิทักษ์รายา บ้านอีกหลังในย่านเดียวกันที่ผ่านกระบวนการอนุรักษ์มาก่อน ทำให้ได้เรียนรู้รายละเอียดสถาปัตยกรรมหลายอย่างมาปรับใช้
รายละเอียดที่น่าสนใจคือการเดินสายไฟลูกถ้วย — ระบบสายไฟโบราณที่ใช้วัสดุเซรามิกทรงถ้วยยึดสายไฟให้ห่างจากผนังไม้ เพื่อป้องกันไฟลัดวงจรเผาผนัง ซึ่งเป็นภูมิปัญญาของยุคสมัยก่อนที่ฉลาดและมีเสน่ห์ในตัวเอง นอกจากนั้นยังมีหน้าต่างบานกระทุ้งที่เปิดได้ถึงสามแบบ และศาลาหลังบ้านที่สร้างตามสถาปัตยกรรมจีนแบบ “ปากมังกร” เปิดรับโชคลาภและความรุ่งเรืองตามคติความเชื่อดั้งเดิม
บ้านที่ยังมีชีวิต และยังรอรับแขก
สิ่งที่ทำให้บ้านฮกหิ้นต่างจากบ้านเก่าทั่วไปคือมันไม่ได้ถูกปิดตายไว้ในฐานะพิพิธภัณฑ์ อาแป๋งตั้งใจเปิดพื้นที่ในบ้านให้ผู้คนแวะมาเยี่ยมชมได้ โดยจองผ่านโรงแรม ซี.เอส.ปัตตานี และยังมีแผนเปิดพื้นที่บางส่วนเพื่อกิจกรรมทางวัฒนธรรม ให้บ้านหลังนี้ยังคงมีลมหายใจอยู่ต่อไป
ของในบ้านหลายชิ้นมีเรื่องเล่า ม้วนผ้าลูกเสือที่ม้วนเนี้ยบเพราะคุณพ่อเจริญเป็นคนชอบความเป็นระเบียบ เก้าอี้ที่ต้องสอดกลับโต๊ะทุกครั้งหลังลุกขึ้น สิ่งเหล่านี้ไม่ใช่แค่ของเก่า แต่คือนิสัยของคนที่จากไปแล้ว ทิ้งไว้ให้ลูกหลานจำ
เดินย่านเมืองเก่าปัตตานี ไม่ควรพลาด
บ้านฮกหิ้น คือหนึ่งในหลายหลังที่ทำให้ ย่านเมืองเก่าปัตตานี น่าเดินและน่าค้นหา ใกล้ๆ กันยังมีบ้านกงสีบนถนนอาเนาะรู ที่ปัจจุบันกลายเป็นหอบรรพบุรุษของตระกูลแซ่ตัน มีภาพวาดจีนอายุกว่าร้อยปีเก็บไว้ และศาลเจ้าแม่ลิ้มกอเหนี่ยวที่เป็นศูนย์กลางทางจิตใจของ ชุมชนจีนฮกเกี้ยนปัตตานี มาช้านาน
ปัตตานีไม่ใช่เมืองที่คนรู้จักมากนัก แต่สำหรับคนที่ชอบ ท่องเที่ยวเชิงประวัติศาสตร์ และอยากเข้าใจว่า พหุวัฒนธรรม ไม่ใช่แค่คำในตำรา ที่นี่คือห้องเรียนที่มีชีวิต และบ้านฮกหิ้นคือบทเรียนที่น่าอ่านที่สุดบทหนึ่ง
