Villabona-Amasa
| Villabona-Amasa | |||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Administrazioa | |||||||||||
| Estatua | Espainia | ||||||||||
| Erkidegoa | Euskal Autonomia Erkidegoa | ||||||||||
| Lurraldea | Gipuzkoa | ||||||||||
| Eskualdea | Tolosaldea | ||||||||||
| Izen ofiziala | Villabona | ||||||||||
| Alkatea | Beatriz Unzue Esnaola (Euskal Herria Bildu) | ||||||||||
| Posta kodea | 20150 | ||||||||||
| INE kodea | 20075 | ||||||||||
| Herritarra | billabonatar eta amasar | ||||||||||
| Kokapena | |||||||||||
| Koordenatuak | 43°11′17″N 2°03′09″W / 43.188055555556°N 2.0525°W | ||||||||||
![]() | |||||||||||
| Azalera | 17,74 km² | ||||||||||
| Altitudea | 128 (Amasa), 80 (Villabona) | ||||||||||
| Distantzia | 20 km Donostiara | ||||||||||
| Demografia | |||||||||||
| Biztanleria | 5.900 (2025: | ||||||||||
| |||||||||||
| Dentsitatea | 3,33 bizt/km² | ||||||||||
| Euskara | |||||||||||
| Euskaldunak[1] | % 68.98 + % 10.59 hartzaile (2021) | ||||||||||
| Kaleko erabilera [2] | % 51.5 (2021) | ||||||||||
| Etxeko erabilera[3] | % 54.8 (2021) | ||||||||||
| Datu gehigarriak | |||||||||||
| Sorrera | 1490 | ||||||||||
| Webgunea | http://villabona.eus/eu/ | ||||||||||
Villabona-Amasa[4] Gipuzkoako ekialdeko udalerri bat da, Tolosaldekoa. 5.778 biztanle zituen 2025. urtean eta 17,8 km² ditu.
Herriaren erdigunea Oria ibaiaren eta N-1 errepidearen artean dago, Tolosa eta Andoain artean. Hor Renfeko geltoki bat du, eta hainbat autobus zerbitzu. Donostiatik 20 kilometrora dago.
Izena
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Udalerriaren izen ofiziala Villabona da;[4] Euskaltzaindiak euskara baturako araututakoa, Villabona-Amasa;[4] eta Udalaren webgunean Amasa-Villabona izena ere agertzen da.[5]
Geografia
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Villabona Oria ibaiaren ibarrean dago, hara heltzeko Gazume eta Uzturre mendi multzoa zeharkatu behar da.
Udalerri mugakideak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Villabona-Amasak mugakide ditu Andoain, Zizurkil eta Aduna iparraldean; Tolosa eta Ibarra hegoaldean; Irura, Anoeta eta Asteasu mendebaldean; eta Berastegi ekialdean.
Historia
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Antza denez, Villabonaren sorburua Amasa izan zen. Izan ere, gaur egun bertako auzoa den arren, Villabona baino lehenagokoa da. Villabona sortuta, hasieran, bi herriek komunitate bat osatzen zuten eta San Martin parrokia, herri-mendiak, burdinola, errota eta herri-bideak batera erabiltzen zituzten.
Amasa Tolosari 1385ean batu zitzaion. Ez dakigu ziur Villabona harekin baturik zegoen ala ez, baina badakigu Tolosak Villabona ordezkatzen zuela Batzar Nagusietan. Villabonak XV. mendearen bukaeran lortu zuen hiribildu-titulua. Tolosatik bereizi eta gero, Villabonak eta Amasak batzea erabaki zuten, aspaldian egon bide ziren bezalaxe.
Amasako herrigunea Villabonakoa baino zaharragoa da, eta baliteke aurretik oraindik beste bat Amasakoa baino gorago egon izana. Amasako kontzejua 1385ean agertu zen lehen aldiz, Tolosarekin bat egiteko idatzitako gutunean, hain zuzen ere. Villabona 1398ko Gipuzkoako Batzar Orokorretan azaldu zen estreinakoz herri gisa eta bere sorburua Amasako hainbat biztanleen beheko eremurako jaitsieran izan zen. Bide horrek Gaztela Frantziarekin —Segura, Ordizia, Tolosa eta Hernanitik pasatuz— lotzen zuen eta bertan merkataritzan, eskulangintzan, bidaiarientzako zerbitzuetan eta bestetan aritzen ziren. Bada beste zio bat jende haiek gerora Villabona izango zen gunean ezartzeko, hau da, Done Jakue bidean ari ziren erromesentzat atsedenleku bat sortzea. 1480an, berriz, Villabonak Amasako auzoa izateari utzi zion. Horren ondorioz, jurisdikzio zibil eta kriminaleko auzapeza lortu zuen, Amasak baino askoz ere biztanle gutxiago edukita ere. Egoera hark ika-mika handiak sortu zituen bi herrien artean. Horrela, 1619-20an hiribildu bakarra sortu zuten.
XX. mendearen hasieraren inguruan, Villabonari Petit Paris deitzen zitzaion, bertakoen apaintasun-ospea dela eta. Ezaguna da, hala ber, Berez behar Villabonakoa atsotitza, sortzezko dohaiak ikasiz edo beste era batera ezin direla eskuratu adierazteko.[6]
Ekonomia
[aldatu | aldatu iturburu kodea]2017an honela banatzen ziren sektore ekonomikoak herrian: Lehen sektorea BEGaren %0,6. Bigarren sektorea %22,2. Hirugarren sektorea %65,7. Eraikuntza %11,5.[7]
Diru-sarrerak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]2023. urtean, biztanle bakoitzeko batez besteko errenta garbia 17.683 euro-koa zen[8], eta etxegune bakoitzeko 43.251 euro-koa. Balio hori probintziako batez bestekoaren (19.616 euro) azpitik dago, eta Espainiako batez bestekoaren (15.036 euro) gainetik. Kontsumo-unitateko errentaren mediana (etxeguneen tamaina eta osaera kontuan hartzen dituen neurria) 24.850 euro zen. Errenta gordina 20.951 euro-koa izan zen pertsonako.
Eustaten datuen arabera, 2023. urtean udalerriko 18 urteko eta gehiagoko biztanleen errenta pertsonalaren mediana —biztanleen erdiek baino gutxiago eta beste erdiek baino gehiago jasotzen duten zenbatekoa— 22.063 eurokoa zen[9][oh 1]: gizonena 29.528 eurokoa eta emakumeena 16.060 eurokoa; hau da, emakumeena gizonena baino % 45,6 txikiagoa. Gipuzkoa osoan, mediana 23.258 eurokoa zen. Familia-errentari dagokionez, udalerriko familien erdiek 42.823 euro baino gutxiago jaso zuten urtean; familien % 10ek 14.903 euro baino gutxiago jaso zuten, eta beste % 10ek 94.015 euro baino gehiago[10].
Diru-sarrera guztien artean % 59,9 soldatak dira[11].
Desberdintasuna
Errentaren banaketaren desberdintasuna neurtzeko Gini indizea erabiltzen da[12][oh 2]. Udalerrian indizea 25,9 da, probintziakoaren (27,3;
Gipuzkoako mapa) azpitik eta Espainiakoaren (32,1) azpitik. P80/P20 zatidurak, hau da errenta-banaketaren 80. eta 20. pertzentilen arteko zatidura, 2,2 da, probintziakoaren (2,3;
Gipuzkoako mapa) azpitik eta Espainiakoaren (2,8) azpitik.
Eustatek beste adierazle bat ematen du[oh 1]: diru-sarrera txikienak dituzten familien % 20ren batez besteko errenta, handienak dituztenen % 20renaren ehuneko gisa adierazita; zenbat eta handiagoa izan, orduan eta berdinagoa da banaketa. 2023. urtean, udalerrian lehenengoek 13.237 euro jaso zuten batez beste, eta bigarrenek 106.680 euro; hau da, lehenengoen errenta bigarrenen % 12,4 zen[13] (Gipuzkoa osoan, % 11,1; udalerriko banaketa berdinagoa da). Pertsonen errentari dagokionez, diru-sarrera txikienak dituzten biztanleen erdiak batez beste 9.075 euro jaso zuen, eta handienak dituzten erdiak 40.518 euro; lehenengoen errenta bigarrenen % 22,4 zen[14] (Gipuzkoa osoan, % 21,2).
Jarduera ekonomikoa
[aldatu | aldatu iturburu kodea]INEren 2024ko Biztanleria eta Etxebizitza Zentsuaren arabera, Villabona udalerrian biztanleria aktiboa (okupatuak eta langabeak) 2.816 pertsona ziren, hau da, 16 urte edo gehiagoko biztanleriaren % 56,1; gainerako % 43,9 inaktibo zeuden (erretiratuak % 53,5, beste inaktiboak % 30,1 eta ikasleak % 16,4).[15] Aktiboen artean, langabezia-tasa % 8,9 zen. Sexuaren arabera, gizonezkoen jarduera-tasa % 58,3 zen eta emakumezkoena % 54,0; langabezia-tasa, aldiz, % 7,0 eta % 10,8 zen, hurrenez hurren.[15]
Okupatuen kopurua 2.479 zen 2023ean, 2021eko 2.427etik gora.[16] Emakumeek okupatuen % 46,9 osatzen dute, eta gizonek % 53,1.
| Egoera | Guztira | % | Gizonak | % | Emakumeak | % |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Okupatuak | 2.566 | % 51,1 | 1.332 | % 54,2 | 1.234 | % 48,2 |
| Langabeak | 250 | % 5,0 | 101 | % 4,1 | 149 | % 5,8 |
| Inaktiboak | 2.204 | % 43,9 | 1.025 | % 41,7 | 1.179 | % 46,0 |
| Guztira | 5.020 | % 100,0 | 2.458 | % 100,0 | 2.562 | % 100,0 |
Jarduera-sektoreak
Jarduera-sektoreei dagokienez, okupatuak honela banatzen dira: zerbitzuak (% 63,7), industria (% 28,5), eraikuntza (% 6,3) eta nekazaritza, abeltzaintza eta arrantza (% 1,6).[16] Xeheago, jarduera-adarrik handiena manufaktura-industria da (% 28,0), ondoren merkataritza (% 13,4) eta osasuna eta gizarte-zerbitzuak (% 10,2) datoz.
Okupazioa eta lan-egoera
Okupazio-mailari dagokionez, langile kualifikatuak eta maila baxuko ofizialak dira talderik ugariena, okupatuen % 50,7; ondoren, zuzendariak eta goi eta erdi mailako teknikariak daude (% 28,0), eta oinarrizko okupazioak % 14,5.[17] Bi sexuetan langile kualifikatuak dira nagusi (gizonen % 56,3 eta emakumeen % 44,4).
| Okupazioa | Guztira | % | Gizonak | % | Emakumeak | % |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Zuzendariak eta goi eta erdi mailako teknikariak | 693 | % 28,0 | 312 | % 23,7 | 381 | % 32,8 |
| Langile kualifikatuak eta maila baxuko ofizialak | 1.258 | % 50,7 | 742 | % 56,3 | 516 | % 44,4 |
| Oinarrizko okupazioak | 359 | % 14,5 | 163 | % 12,4 | 196 | % 16,9 |
| Ez dago jasota | 169 | % 6,8 | 100 | % 7,6 | 69 | % 5,9 |
| Guztira | 2.479 | % 100,0 | 1.317 | % 100,0 | 1.162 | % 100,0 |
Okupatuen % 86,2 besteren konturako langileak dira, eta % 13,8 norberaren konturakoak.[18]
| Lan-egoera | Guztira | % | Gizonak | % | Emakumeak | % |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Norberaren kontura | 341 | % 13,8 | 211 | % 16,0 | 130 | % 11,2 |
| Besteren kontura | 2.138 | % 86,2 | 1.106 | % 84,0 | 1.032 | % 88,8 |
| Guztira | 2.479 | % 100,0 | 1.317 | % 100,0 | 1.162 | % 100,0 |
Jaiolekuaren arabera
Jarduera
16 urte edo gehiagokoen % 86,2 estatuan jaio zen, eta % 13,8 atzerrian.[15] Jarduera-egoerak alde nabarmenak ditu jatorriaren arabera. Estatuan jaiotako gizonen artean, % 54,1 okupatuak dira, % 33,0 erretiratuak, % 6,2 ikasleak, % 3,4 bestelako inaktiboak eta % 3,3 langabeak; atzerrian jaiotakoen artean, berriz, % 55,4 okupatuak dira, % 24,7 bestelako inaktiboak, % 10,7 langabeak, % 5,7 ikasleak eta % 3,6 erretiratuak. Emakumeen kasuan, estatuan jaiotakoen artean % 47,8 okupatuak dira, % 20,8 erretiratuak, % 19,9 bestelako inaktiboak, % 6,9 ikasleak eta % 4,6 langabeak; atzerrian jaiotakoen artean, berriz, % 36,9 bestelako inaktiboak dira, % 36,3 okupatuak, % 16,7 langabeak, % 7,5 ikasleak eta % 2,6 erretiratuak.
Okupazioa
Okupatuen % 87,4 estatuan jaio zen, eta % 12,6 atzerrian.[17] Okupazio-egiturak alde nabarmenak ditu jatorriaren arabera. Estatuan jaiotako gizonen artean, % 55,3 langile kualifikatu edo maila baxuko ofizial dira, % 26,7 zuzendari edo goi eta erdi mailako teknikari eta % 10,5 oinarrizko okupazioetakoak; atzerrian jaiotakoen artean, berriz, % 62,4 langile kualifikatu edo maila baxuko ofizial dira, % 23,7 oinarrizko okupazioetakoak eta % 5,4 zuzendari edo goi eta erdi mailako teknikari. Emakumeen kasuan, estatuan jaiotakoen artean % 44,5 langile kualifikatu edo maila baxuko ofizial dira, % 36,0 zuzendari edo goi eta erdi mailako teknikari eta % 13,9 oinarrizko okupazioetakoak; atzerrian jaiotakoen artean, berriz, % 43,7 langile kualifikatu edo maila baxuko ofizial dira, % 41,3 oinarrizko okupazioetakoak eta % 6,3 zuzendari edo goi eta erdi mailako teknikari.
Jarduera-sektoreak
Jarduera-egituran badira aldeak jatorriaren arabera.[19] Estatuan jaiotako gizonen artean, % 44,7 industrian ari dira, % 44,3 zerbitzuetan eta % 9,5 eraikuntzan; atzerrian jaiotakoen artean, berriz, % 45,2 zerbitzuetan ari dira, % 32,3 industrian, % 16,7 eraikuntzan eta % 5,9 nekazaritzan. Emakumeen kasuan, estatuan jaiotakoen artean % 84,2 zerbitzuetan ari dira, % 13,1 industrian; atzerrian jaiotakoen artean, berriz, % 96,0 zerbitzuetan ari dira, % 4,0 industrian.
Lehen sektorea
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Nekazaritza
2020ko Nekazaritza Erroldaren arabera, udalerrian 33 nekazaritza-ustiategi zeuden, eta guztira 374 hektarea nekazaritzako azalera erabilgarri (NAE) lantzen zuten[20][oh 3]. Udalerriaren azalera 17,7 km² denez, NAE lurraldearen % 21,1 da[21]. Lur-erabileraren arabera, NAEren % 83,4 larre iraunkorrak (312 ha, 27 ustiategitan), % 10,4 lur goldagarria (38,7 ha, 24 ustiategitan), % 6,1 arbolak (22,7 ha, 21 ustiategitan) eta % 0,1 norberaren kontsumorako baratzeak (0,5 ha, 20 ustiategitan)[oh 4].
Abeltzaintza
2020ko Nekazaritza Erroldaren arabera, udalerriko abeltzaintza-ustiategietan 186 behi, 1.465 ardi, 42 ahuntz, 26 txerri, 117 zaldi, 3.056 hegazti eta 1 erlauntz zeuden[22][23].
Ibilgailu-parkea
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Trafikoko Zuzendaritza Nagusiaren (DGT) 2025eko datuen arabera, udalerrian 3.424 gidari zeuden erroldatuta: 1.986 gizon (% 58) eta 1.438 emakume (% 42)[24]. Biztanleen % 58,1 gidatzeko gai zen.
Ibilgailu-parkea 3.864 ibilgailuk osatzen zuten: 2.708 turismo, 395 motozikleta, 305 furgoneta, 218 kamioi eta 50 ziklomotor[24]. Motorizazio-tasa 1.000 biztanleko 459 turismokoa zen, probintziako batez bestekoaren (455) parean.
Turismoen batez besteko adina 12,8 urtekoa zen; turismoen % 9,2k 4 urte baino gutxiago zituen, eta % 8,6k 25 urte baino gehiago[24]. Erregaiari dagokionez, ibilgailuen % 58,7 diesel zen eta % 40 gasolinazko; 17 ibilgailu elektrifikatu zeuden (% 0,4; probintzian % 0,8). Ingurumen-bereizgarriari dagokionez, ibilgailuen % 5,2k zuen 0 edo ECO etiketa, eta % 24,4k ez zuen etiketarik[oh 5].
Demografia
[aldatu | aldatu iturburu kodea]2019an herriak 5.906 biztanle zituen. Horietatik %20,4k 65 urte edo gehiago zituen, eta atzerrian jaiotakoak %11,21 ziren.[7]
| Biztanleria-piramidea 2025 Guztira: 2.893 gizon, 3.001 emakume | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| Iturria: Eustat / Instituto Nacional de Estadística[25] | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| Urtea | 1975 | 1976 | 1977 | 1978 | 1979 | 1980 | 1981 | 1982 | 1983 | 1984 | 1985 | 1986 | 1987 | 1988 | 1989 | 1990 | 1991 | 1992 | 1993 | 1994 | 1995 | 1996 | 1997 | 1998 | 1999 | 2000 | 2001 | 2002 | 2003 | 2004 | 2005 | 2006 | 2007 | 2008 | 2009 | 2010 | 2011 | 2012 | 2013 | 2014 | 2015 | 2016 | 2017 | 2018 | 2019 | 2020 | 2021 | 2022 | 2023 | 2024 | 2025 |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Hazkunde begetatiboa | 61 | 68 | 73 | 76 | 31 | 67 | 49 | 47 | 22 | 37 | 25 | 21 | 33 | 20 | 18 | 32 | 15 | 9 | 22 | −12 | 22 | 23 | 14 | 25 | 26 | 17 | −3 | 18 | 42 | 27 | 27 | 45 | 38 | 23 | 20 | 26 | 22 | 16 | 20 | 7 | 12 | −4 | −11 | −13 | −19 | −15 | −16 | −25 | −22 | −17 | −23 |
| Urtea | 1996 | 1997 | 1998 | 1999 | 2000 | 2001 | 2002 | 2003 | 2004 | 2005 | 2006 | 2007 | 2008 | 2009 | 2010 | 2011 | 2012 | 2013 | 2014 | 2015 | 2016 | 2017 | 2018 | 2019 | 2020 | 2021 | 2022 | 2023 | 2024 | 2025 |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Bizirik jaiotakoak | 62 | 56 | 63 | 63 | 62 | 52 | 60 | 76 | 55 | 63 | 74 | 83 | 61 | 64 | 65 | 75 | 62 | 64 | 54 | 62 | 56 | 46 | 42 | 34 | 37 | 41 | 33 | 27 | 32 | 40 |
Jatorria
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Jaiolekuari dagokionez, 2025. urtean biztanleen % 30,8 udalerri berean jaioak ziren[28], probintziako batez bestekoaren (% 46,1) azpitik. Beste erkidego batzuetan jaiotakoak (Nafarroa barne) % 10,6 dira, eta espainiar estatutik kanpo jaiotakoak % 14,9 —probintzian % 13,9—.
Euskal Autonomia Erkidegoko probintziei dagokienez, biztanleen % 74 Gipuzkoan, % 0,6 Bizkaian, eta % 0,2 Araban jaio ziren[29].
Biztanleria atzerritarra
2025. urtean, biztanleen % 12,3k atzerriko nazionalitatea zuen[30]. Atzerritarren artean, talde nagusiak Erdialdeko eta Iparraldeko Amerika (% 26,2), Magreb (% 24,7), Ekialdeko Europa (% 15,7) ziren.
Jaiotza herrialde nagusiak Maroko, Nikaragua, Honduras dira.[31]
Etxebizitza
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Eustaten 2024ko Biztanleriaren eta Etxebizitzen Erroldaren arabera, udalerrian 2.735 etxebizitza zeuden: 2.390 (% 87,4) nagusiak eta 344 (% 12,6) gainerakoak (bigarren egoitzak edo hutsik).[32] 2021eko Zentsuaren kontsumo elektrikoaren arabera, 230 (% 8,3) noizbehinkako erabilerakoak ziren eta 208 (% 7,5) hutsik zeuden.[33] Etxebizitza nagusien % 82,6 jabetzan zegoen eta % 15,5 alokairuan.[32] INEren estatistika esperimentalaren arabera, 2026ko maiatzean 1 etxebizitza turistiko zeuden udalerrian, guztira 4 plazarekin (4 plaza etxebizitzako).[34]
Etxebizitza multzoa
Gipuzkoako mapa (2024)
Erabilera-intentsitatea (kontsumo elektrikoa, 2021)
Gipuzkoako mapa (2021)
Jabetza egoera (etxebizitza nagusiak)
Gipuzkoako mapa (2024)
Guztira 2.390 etxegune zeuden, batez beste 2,5 egoiliarrekoak; horietatik 722 (% 30,2) pertsona bakarrekoak ziren.[32]
Etxeguneak egoiliar kopuruaren arabera
Gipuzkoako mapa (2024)
Etxebizitzen batez besteko azalera erabilgarria 87,9 m²-koa zen eta batez besteko antzinatasuna 46 urtekoa.[32] Etxebizitzen % 4,6 etxebizitza bakarreko eraikinetan zeuden eta % 6,0 21 etxebizitza edo gehiagoko eraikinetan.[32] Etxebizitzen % 77,1 igogailua zuten.
Eraikineko etxebizitza kopurua
Gela kopurua
Bainugela kopurua
Berokuntzari dagokionez, etxebizitza nagusien % 4,9 berokuntza zentrala zuten, % 72,4 banakakoa eta % 19,0 noizean behingoa.[32] Horrez gain, % 47,1 hodien bidezko gasa zuten eta % 80,1 igogailua.
Berogailu mota
Bestelako ekipamenduak (etxebizitza nagusiak)
Hezkuntza-maila
[aldatu | aldatu iturburu kodea]INEren 2024ko Biztanleria eta Etxebizitza Zentsuaren arabera, udalerrian 15 urte edo gehiagoko 5.087 biztanle zeuden. Lortutako ikasketa-mailarik altuenari dagokionez, goi-mailako ikasketak zituztenak % 37,2 ziren; bigarren hezkuntzako bigarren etapa (batxilergoa edo erdi-mailako lanbide-heziketa) zutenak % 22,3; bigarren hezkuntzako lehen etapa (DBH edo antzekoa) zutenak % 27,2; eta lehen hezkuntza edo gutxiago zutenak % 13,3.[35] Goi-mailako ikasketak zituztenen proportzioa % 34,8 zen 2021ean eta % 37,2 2024an; beraz, 2,4 puntu igo zen 3 urtean. Lehen hezkuntza edo gutxiago zutenena, berriz, % 15,1 izatetik % 13,3 izatera pasatu zen. Sexuaren arabera, goi-mailako ikasketak zituztenak emakumeen artean % 38,3 ziren, eta gizonen artean % 36,1; 2,2 puntuko aldea, emakumeen alde. Lehen hezkuntza edo gutxiago zutenak, berriz, emakumeen % 16,0 eta gizonen % 10,4 ziren. Azken alde hori, neurri handi batean, adin-egituraren isla izan ohi da: adineko biztanleen artean emakumeak gehiago dira, eta belaunaldi horietan ohikoagoa zen ikasketak goiz uztea.
Xeheago, goi-mailako ikasketak zituztenen % 51,7 unibertsitate-tituludunak ziren (gradua, diplomatura, lizentziatura, masterra edo doktoretza), eta % 48,3 goi-mailako lanbide-heziketakoak. Guztira, 29 pertsonak zuten doktore-titulua. Bigarren etapakoen artean, batxilergoa zutenak % 46,6 ziren, eta erdi-mailako lanbide-heziketa zutenak % 53,4. Ikasketarik gabekoak, azkenik, 15 urte edo gehiagoko biztanleen % 0,7 ziren.[35]
| Ikasketa-maila | Guztira | % | Gizonak | % | Emakumeak | % |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Goi-mailako ikasketak | 1.893 | % 37,2 | 899 | % 36,1 | 994 | % 38,3 |
| Bigarren hezkuntzako bigarren etapa | 1.136 | % 22,3 | 603 | % 24,2 | 533 | % 20,5 |
| Bigarren hezkuntzako lehen etapa (DBH) | 1.383 | % 27,2 | 729 | % 29,3 | 654 | % 25,2 |
| Lehen hezkuntza edo gutxiago | 675 | % 13,3 | 260 | % 10,4 | 415 | % 16,0 |
| Guztira | 5.087 | % 100,0 | 2.491 | % 100,0 | 2.596 | % 100,0 |
| Urtea | Goi-mailakoak | Batx. / erdi LH | DBH | Lehen H. edo gutx. | 15 urte edo + |
|---|---|---|---|---|---|
| 2021 | % 34,8 | % 22,0 | % 28,0 | % 15,1 | 4.996 |
| 2022 | % 35,7 | % 21,9 | % 27,7 | % 14,7 | 5.011 |
| 2023 | % 36,3 | % 22,0 | % 27,8 | % 14,0 | 5.024 |
| 2024 | % 37,2 | % 22,3 | % 27,2 | % 13,3 | 5.087 |
Ikasten ari direnak
2024an, 15 urte edo gehiagoko biztanleen % 11,6 ikasten ari zen (589 pertsona).[36] Ikasten ari zirenetatik, % 48,6 goi-mailako ikasketetan zebilen, % 29,9 batxilergoan, % 14,4 erdi-mailako lanbide-heziketan eta % 5,6 DBHn edo antzekoetan. Sexuaren arabera, ikasten ari ziren emakumeen % 48,8 goi-mailako ikasketetan zebilen, eta gizonen % 48,3; erdi-mailako lanbide-heziketan, aldiz, gizonen % 15,2 eta emakumeen % 13,8. Adinaren arabera, 15–19 urtekoen % 91,6 ikasten ari zen, 20–24 urtekoen % 45,4 eta 25–29 urtekoen % 9,4; 30 urtetik gorakoen artean, berriz, % 2,2 baino ez.[37] 20–24 urtekoen artean, emakumeen % 44,5 ari zen goi-mailako ikasketak egiten, eta gizonen % 39,8.
Jaiolekuaren arabera
2024an, 15 urte edo gehiagoko biztanleen % 85,5 estatuan jaio zen, eta % 14,5 atzerrian.[35] Ikasketa-egituran badira aldeak jatorriaren arabera. Estatuan jaiotako gizonen artean, goi-mailako ikasketak zituztenak % 38,5 ziren eta lehen hezkuntza edo gutxiago zutenak % 9,7; atzerrian jaiotakoen artean, berriz, % 22,2 eta % 14,5, hurrenez hurren. Estatuan jaiotako emakumeen artean, goi-mailako ikasketak zituztenak % 39,6 ziren eta lehen hezkuntza edo gutxiago zutenak % 16,0; atzerrian jaiotakoen artean, berriz, % 30,7 eta % 16,2, hurrenez hurren.
Ikasten ari zirenei dagokienez, 2024an estatuan jaiotako 15 urte edo gehiagokoen % 11,8 ari zen ikasten, eta atzerrian jaiotakoen % 10,3.[36] Ikasten ari zirenen artean, goi-mailako ikasketetan zebiltzanak % 51,9 ziren estatuan jaiotakoetan eta % 26,3 atzerrian jaiotakoetan. Konparazio hauek ez daude adinaren arabera doituta: talde bakoitzaren adin-egiturak (gazteen proportzioak, batez ere) eragin handia du emaitzan.
Politika
[aldatu | aldatu iturburu kodea]2011ko maiatzaren 22ko hauteskundeetan ezker abertzalearen ordezkari zen Bildu koalizioak bederatzi zinegotzirekin gehiengo osoa lortu zuen. EAJ alderdiak hiru zinegotziak lortu zituen, eta PSE-EEk bat.
2015eko udal hauteskundeetan aldaketa nabarmena gertatu zen, EAJ izan baitzen boto gehien eskuratu zuen alderdia. Hiru zinegotzi gehiago lortu zituen, aurreko hauteskundeetan baino hiru gehiago. Bilduren ondorengoa zen Euskal Herria Bildu koalizioak, berriz, hiru zinegotzi galdu zituen eta seirekin geratu zen. PSE-EEk lehendik zeukan zinegotzia mantendu zuen. Emaitza horien ondorioz, EAJ alderdiko Iban Agirre hautatu zuten alkate.[38]
| Villabona-Amasako udalbatza | |||||
| Alderdia | 2015eko maiatzaren 24a | 2011ko maiatzaren 22a | |||
| Zinegotziak | Boto kopurua | Zinegotziak | Boto kopurua | ||
| Euzko Alderdi Jeltzalea (EAJ) | 6 / 13 |
1.287 (% 49,18) |
3 / 13 |
654 (% 24,72) | |
| Euskal Herria Bildu* | 6 / 13 |
1.129 (% 43,14) |
9 / 13 |
1.587 (% 59,98) | |
| Euskadiko Alderdi Sozialista (PSE-EE(PSOE)) | 1 / 13 |
201 (% 7,68) |
1 / 13 |
197 (% 7,45) | |
| * 2011n Bildu koalizioa aurkeztu zen. | |||||
| Datuen iturria: 2015eko eta 2011ko udal hauteskundeen emaitzak euskadi.eus webgunean | |||||
2019ko udal hauteskundeetan hauek izan ziren emaitzak: EH Bilduk 1.517 boto (7 zinegotzi), EAJk 1.058 boto (5 zinegotzi), PSE-EEk 199 boto (zinegotzi 1), eta Podemos-IU-Equok 149 boto.[39] Beatriz Unzue izendatu zuten alkate.[40]
Kultura
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Euskara
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Villabonako euskara[44] gipuzkeraren aldaeretako bat da, Tolosaldeko euskararen aldaera[45] hain zuzen. Hau, Beterriko hizkerekin batera, Erdiguneko euskalkiaren[46] aldaera da.
2016an herritarren %67,68 euskalduna zen.[7]
Udalerri Euskaldunen Mankomunitateko kidea da 2021etik (UEMA).
Jaiak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]- Villabonan Santio jaiak ospatzen dira uztailaren 24tik 31ra bitartean.
- Azken urteetan sona handia hartu du jaien aurreko astebukaeran egiten den Garagardo Azokak. Azoka hau herriko Irrintzi Elkarteak antolatzen du.
- Amasako jaiak berriz San Martin egunaren (azaroaren 11) inguruan ospatzen dira.
Kirolak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Kirolean, nabarmentzekoak dira laxo eta errebote txapelketak. Villabona eta Zubieta dira pilotaren modalitate horiek kirolariak dituzten Gipuzkoako herri bakarrak. Azken urte hauetan, Oiartzun herriak ere berreskuratu du errebote jokoa, Villabonaren eta Zubietaren laguntzarekin. Ipar Euskal Herrian zabalduagoa dagoen joko bat da.
Elkarteak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Herrian hainbat elkarte dira:
- Mintzola: Subijana etxean kokatua, euskararen ahozkotasunaren ikergune da, eta Bertsozale Elkartearen egoitza.
- Behar Zana: Pilotaren munduarekin loturik.
- Irrintzi: Txirrindularitzaren munduarekin loturik. Uztailean Garagardo Azoka antolatzen du Santio Jaien aurretik, eta, irailean, Azoka Berezia.
- Zunbeltz
- Uxo Toki.
Ondasun nabarmenak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]

San Martin parrokia-eliza[47], XVI. eta XVIII. mendeen artean eraikia, Amasan dago. Aretoko oinplanoa du, eta erretaula nagusia J.I. tolosarrak egin zuen. Haren ondoan, Gurutze Santuaren ermita dago (XVI. mendea)[48], inguruko lehendabiziko parrokia izan omen zena. Barnean, ingurune horretan oso miretsia den kalbarioa du.
Herriaren erdialdean bada eraikin interesgarririk: gaur egungo udaletxea, esaterako, XIX. mendekoa da. Horren aurretik zegoena 1812an erre zuten, Frantsestean, frantses soldaduen kuartela izaki. Hiru solairu ditu, eta aurrealdearen erdi-erdian, hirugarren solairuaren parean, hiribilduaren armarri barrokoa dago.
Parrokia-eliza, Jesusen Bihotzaren[49] izenpean, gurutze latindarreko oinplanoa du eta XX. mendean eraiki zen. Lehen, honen lekuan, XX. mendeko ermita bat zegoen, Pietateko Andre Maria izenekoa bera.
Landa-giro nabarmeneko gune honetara iristeko, Villabonako Elizaren ondoan abiatzen den bidea hartu beharko dugu, eta gero, ezkerrera jo. Azken bidegurutze horretan eskuinera joz gero, Aranzabi jatetxera (2008an itxia) iritsiko gara, eta handik Loatzo mendira joan gaitezke edo ibilaldi lasaiago bat egin dezakegu inguruetatik.
Aipagarria da, orobat, Larrea baserria, monumentu izendatua, XVI. mendekoa.[50]
Zubimusu zubiak[51] Oria ibaia zeharkatzen du.
Beste eraikin interesgarri batzuk:
- Andretegi baserria[52]
- Etxe-ondo (XVIII. mendea)[53]
- Juanzurienea baserria (XVIII. mendea)[54]
- Sacem lantegia[55]
- Larrea baserria
- Gurutze Santuaren ermita
- Jesusen Bihotzaren eliza
- Sacem lantengia
- Zubimusu zubia
Billabonatar eta amasar ospetsuak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]- Juan Antonio Ubillos (1707-1789), fraide frantziskotar eta idazlea.
- Pedro Iartza Elizaran, Villabonako maingua (1861-1898), errebotean eta joko garbian aritzen zen pilotaria.
- José Joaquín Arin (1875-1936), apaiza.
- Miguel Martinez de Lezea (1893-1984), txistularia.
- Eugenio Zendoia (1894-1975), arkitektoa.
- Jazinto Karraskedo (1895-1988), idazlea.
- Luis Olaso (1900-1981), futbolaria.
- Alfonso Olaso (1905-1937), futbolaria.
- Jose Ignacio Garmendia Mendizabal (1960), futbolaria.
- Mikel Pagadizabal, Pagadi deituraz ere ezaguna (1974), aktorea eta umorista.
- Amaia Agirre (1977), bertsolaria.
- Odei Esnaola (1992), erreportaria.
- Xabier Berasaluze Leturia (1954), pandero jotzailea Tapia eta Leturia trikiti bikotean.
- Olga Bidaurreta (1968), informatikari, aktore eta modeloa.
- Andoni Imaz (1971), futbolaria.
- Mikel Pagadizabal (1974), aktore eta umorista.
- Beatriz Unzue Esnaola (1974), idazkari, kirolari eta politikaria.
- Lierni Agirrezabala (1982), erreportaria eta aurkezlea.
- Iñigo Sarasola (1987), futbolaria.
- Iraitz Arrospide (1988), atleta.
- Beñat Iguaran (1988), bertsolaria.
- Oihana Iguaran (1991), bertsolaria.
- Irati Santiago (1991), zinema ekoizlea.
- Itziar Gastearena (1993), futbolaria.
- Eider Urkola Ezeiza (1994), ikertzaile eta kazetaria.
- Ane Iriarte (1995), txirrindularia.
- Garazi Urkola (1998), dantzari eta aktorea.
- Nagore Muriel (2000), film-zuzendaria.
Oharrak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]- 1 2 INEk eta Eustatek metodologia desberdinak erabiltzen dituzte errenta kalkulatzeko, eta, horregatik, haien zifrak ez dira zuzenean alderagarriak. INEren Etxeguneen Errentaren Banaketaren Atlasak etxegune bakoitzaren errenta haren kide guztien artean banatzen du, adingabeak barne, eta haren P80/P20 zatidura kontsumo-unitateko errentaren 80. eta 20. pertzentilen arteko zatidura da (zenbat eta handiagoa, orduan eta desberdintasun handiagoa). Eustatek, berriz, 18 urteko eta gehiagoko pertsona bakoitzaren errenta eta familia bakoitzarena neurtzen ditu, eta haren 20/80 ratioak diru-sarrera txikienak dituzten % 20ren batez besteko errenta handienak dituztenen % 20renarekin alderatzen du, ehunekotan (zenbat eta handiagoa, orduan eta berdintasun handiagoa).
- ↑ 0 balioak berdintasun osoa adierazten du eta 100 balioak desberdintasun handiena; zenbat eta baxuagoa, orduan eta banaketa berdinagoa.
- ↑ INEk ustiategi baten lur guztiak ustiategia kokatuta dagoen udalerriari egozten dizkio, nahiz eta lur horietako batzuk beste udalerri batzuetan egon. Horregatik, udalerri batzuetan NAE udalerriaren azalera baino handiagoa izan daiteke.
- ↑ Ustiategi batek lur-erabilera bat baino gehiago izan ditzake; horregatik, erabilera bakoitzeko ustiategi-kopuruen batura ustiategi guztien kopurua baino handiagoa izan daiteke.
- ↑ DGTren ingurumen-etiketak ibilgailuen isurien araberakoak dira: 0 (elektrikoak eta autonomia handiko entxufagarriak), ECO (hibridoak eta gasezkoak), C (Euro 4tik aurrerako gasolina-ibilgailuak eta Euro 6ko dieselak), B (Euro 3ko gasolina-ibilgailuak eta Euro 4-5eko dieselak); zaharrenek ez dute etiketarik.
Erreferentziak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]- ↑ Euskararen Adierazle Sistema. Euskara-gaitasuna adinaren eta sexuaren arabera. EAE (eskualdeka/udalerrika). Eusko Jaurlaritza.
- ↑ «Kaleko erabilera herrialdez herrialde» Euskararen erabilera (Wikipedia).
- ↑ «Etxeko erabilera» Euskararen erabilera (Wikipedia).
- 1 2 3 Euskaltzaindia: 140. araua: Gipuzkoako herri izendegia.
- ↑ «Gure herria» villabona.eus (Villabonako Udala) (kontsulta data: 2019-04-15).[Betiko hautsitako esteka]
- ↑ Atzoko Amasa eta Villabona. .
- 1 2 3 «Web Eustat. Villabonako datu estatistikoak» eu.eustat.eus (kontsulta data: 2020-07-14).
- ↑ INE, «Indicadores de renta media y mediana» (ADRH), ADRH errenta Gipuzkoa.tab.
- ↑ Eustat, «Pertsona- eta familia-errentaren estatistika», Errenta pertsonalaren pertzentilak EUSTAT.tab.
- ↑ Eustat, «Pertsona- eta familia-errentaren estatistika», Errenta familiarraren pertzentilak EUSTAT Gipuzkoa.tab.
- ↑ INE, «Distribución por fuente de ingresos» (ADRH), ADRH fuente Gipuzkoa.tab.
- ↑ INE, «Índice de Gini y distribución de la renta P80/P20» (ADRH), ADRH gini erreferentziak.tab.
- ↑ Eustat, «Pertsona- eta familia-errentaren estatistika», Errenta familiarraren adierazleak EUSTAT.tab.
- ↑ Eustat, «Pertsona- eta familia-errentaren estatistika», Errenta pertsonalaren adierazleak EUSTAT.tab.
- 1 2 3 (Gaztelaniaz) «Población de 16 y más años por sexo, lugar de nacimiento (España/extranjero) y relación con la actividad (agrupado) (Municipios de 500 habitantes o más)» Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (INE).
- 1 2 (Gaztelaniaz) «Ocupados de 16 y más años por sexo y actividad económica (1 letra) (Municipios de 500 habitantes o más)» Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (INE).
- 1 2 (Gaztelaniaz) «Ocupados de 16 y más años por sexo, lugar de nacimiento (España/extranjero) y ocupación (agregada) (Municipios de 500 habitantes o más)» Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (INE).
- ↑ (Gaztelaniaz) «Ocupados de 16 y más años por sexo y situación profesional (Municipios de 500 habitantes o más)» Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (INE).
- ↑ (Gaztelaniaz) «Ocupados de 16 y más años por sexo, lugar de nacimiento (España/extranjero) y rama de actividad (Municipios de 500 habitantes o más)» Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (INE).
- ↑ INE, «Explotaciones por tipo de cultivo», Nekazaritza Errolda 2020. Datuak: INE nekazaritza-azalera Gipuzkoa.tab (Wikimedia Commons).
- ↑ Udalerriaren azalera: Wikidata, Q672876.
- ↑ Eustat, «Nekazaritza-ustiategietako abelburuak, udalerriaren eta espeziearen arabera». Datuak: EUSTAT abeltzaintza.tab (Wikimedia Commons).
- ↑ INE, «Explotaciones ganaderas por tipo de ganado», Nekazaritza Errolda 2020. Datuak: INE abeltzaintza Gipuzkoa.tab (Wikimedia Commons).
- 1 2 3 DGT, «Datos municipales general» (2025). Datuak: DGT ibilgailuak Gipuzkoa.tab (Wikimedia Commons).
- ↑ Población por sexo, edad (grupos quinquenales) y nacionalidad (española/extranjera). .
- ↑ «Euskal AEko hazkunde begetatiboa, lurralde eremuka. 1975 - 2023-PxWeb» PxWeb (kontsulta data: 2026-07-29).
- ↑ «Euskal AEko jaiotza biziak, lurralde-eremuen eta sexuaren arabera. 1996 - 2024-PxWeb» PxWeb (kontsulta data: 2026-07-30).
- ↑ INE, «Población por relación entre lugar de nacimiento y de residencia» (Padroia), Jatorria Gipuzkoa.tab.
- ↑ Eustat, «Biztanleria jaioterriaren arabera», Jaioterria - Euskal Autonomia Erkidegoa - udalerriak.tab.
- ↑ Eustat, «Biztanleria nazionalitatearen herrialde-taldearen arabera», Nazionalitatea - Euskal Autonomia Erkidegoa - udalerriak.tab.
- ↑ INE, «Población por país de nacimiento» (Padroia), Jaioterria Gipuzkoa.tab.
- 1 2 3 4 5 6 «Etxebizitzen parkea» Biztanleriaren eta etxebizitzen errolda. Etxebizitzak (Eustat).
- ↑ (Gaztelaniaz) «Etxebizitzak erabilera-intentsitatearen arabera (kontsumo elektrikoa)» 2021eko Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (Espainiako Estatistika Institutua).
- ↑ (Gaztelaniaz) «Etxebizitza turistikoak, plazak eta plazak etxebizitza turistiko bakoitzeko. Udalerriak» Etxebizitza turistikoen kopuruaren neurketa (estatistika esperimentala) (Espainiako Estatistika Institutua).
- 1 2 3 (Gaztelaniaz) «Población de 15 y más años por sexo, lugar de nacimiento (España/extranjero) y nivel de estudios (Municipios de 500 habitantes o más)» Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (INE).
- 1 2 (Gaztelaniaz) «Población de 15 y más años por sexo, lugar de nacimiento (España/extranjero) y nivel de estudios en curso (Municipios de 500 habitantes o más)» Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (INE).
- ↑ (Gaztelaniaz) «Población de 15 y más años por sexo, edad (grupos quinquenales) y nivel de estudios en curso (Municipios de 500 habitantes o más)» Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (INE).
- ↑ «Aldaketa gauzatu da eta EAJko Iban Agirre da alkate - Amasa-villabona» Tolosaldeko ataria (kontsulta data: 2020-07-14).
- ↑ www.euskadi.eus (kontsulta data: 2020-07-14).
- ↑ «Beatriz Unzue, Amasa-Villabonako alkate berria - Amasa-villabona» Aiurri.eus (kontsulta data: 2020-07-14).
- ↑ «Zalakain Odriozola, Maria Luisa - Ahotsak.eus» ahotsak.eus (kontsulta data: 2018-09-24).
- ↑ «Ahotsak.eus, Euskal Herriko hizkerak eta ahozko ondarea» www.ahotsak.eus (kontsulta data: 2018-09-24).
- ↑ «Euskaraz egiteko lotsa - Ahotsak.eus» ahotsak.eus (kontsulta data: 2018-09-24).
- ↑ «Amasa-Villabona - Ahotsak.eus» ahotsak.eus (kontsulta data: 2018-08-29).
- ↑ «Tolosaldekoa - Ahotsak.eus» ahotsak.eus (kontsulta data: 2018-08-29).
- ↑ «Erdigunekoa (G) - Ahotsak.eus» ahotsak.eus (kontsulta data: 2018-08-29).
- ↑ «San Martín Eliza. Ondarea. Euskal Ondare Kulturalaren Informazio Sistemaren hasiera orria» www.euskadi.eus (kontsulta data: 2020-07-14).
- ↑ «Gurutze Deunaren baseliza. Ondarea. Euskal Ondare Kulturalaren Informazio Sistemaren hasiera orria» www.euskadi.eus (kontsulta data: 2020-07-14).
- ↑ «Jesusen Bihotzaren eliza. Ondarea. Euskal Ondare Kulturalaren Informazio Sistemaren hasiera orria» www.euskadi.eus (kontsulta data: 2020-07-14).
- ↑ «Larrea baserria. Ondarea. Euskal Ondare Kulturalaren Informazio Sistemaren hasiera orria» www.euskadi.eus (kontsulta data: 2020-07-14).
- ↑ «Zubimusu zubia. Ondarea. Euskal Ondare Kulturalaren Informazio Sistemaren hasiera orria» www.euskadi.eus (kontsulta data: 2020-07-14).
- ↑ «Andretegi baserria. Ondarea. Euskal Ondare Kulturalaren Informazio Sistemaren hasiera orria» www.euskadi.eus (kontsulta data: 2020-07-14).
- ↑ «Etxe - Ondo. Ondarea. Euskal Ondare Kulturalaren Informazio Sistemaren hasiera orria» www.euskadi.eus (kontsulta data: 2020-07-14).
- ↑ «Juanzurienea baserria. Ondarea. Euskal Ondare Kulturalaren Informazio Sistemaren hasiera orria» www.euskadi.eus (kontsulta data: 2020-07-14).
- ↑ «Sacem. Ondarea. Euskal Ondare Kulturalaren Informazio Sistemaren hasiera orria» www.euskadi.eus (kontsulta data: 2020-07-14).

