มีบางอย่างในรถไฟที่กล้องไม่เคยจับได้ครบ
เสียงโลหะกระทบรางในจังหวะที่สม่ำเสมอ ทิวทัศน์ที่ไหลผ่านกระจกอย่างช้าๆ คนแปลกหน้าที่มาเจอกันในดับเบิลยูขบวนเดียวกัน แล้วก็แยกจากกันไปโดยไม่รู้ชื่อ สารคดีรถไฟ ที่ดีที่สุดคือสารคดีที่รู้ว่าตัวเองไม่ได้เล่าเรื่องรถไฟ แต่กำลังเล่าเรื่องคนและเวลาผ่านรางเหล็กที่ทอดยาวออกไป
เมื่อนอร์เวย์สอนโลกว่า “ช้า” คือ ศิลปะ
ถ้าพูดถึง สารคดีรถไฟ ที่เปลี่ยนวิธีคิดเรื่องสื่อได้จริงๆ ต้องพูดถึง Slow TV ของนอร์เวย์
ปี 2009 สถานีโทรทัศน์แห่งชาติ NRK ของนอร์เวย์ทดลองออกอากาศสิ่งที่ไม่มีใครคาดว่าจะสำเร็จ นั่นคือวิดีโอการเดินทางด้วยรถไฟจากเบอร์เกนไปออสโล ความยาวกว่า 7 ชั่วโมง แบบ real-time ไม่ตัดต่อ กล้องติดอยู่ที่หน้าห้องขับ บันทึกทุกสิ่งที่รถไฟเห็นตลอดการเดินทาง ทั้งป่า ภูเขา หมู่บ้านเล็กๆ และอุโมงค์ 182 แห่งตลอดเส้นทาง
ผลที่ได้คือประมาณครึ่งหนึ่งของประชากรนอร์เวย์เปิดทีวีดู
ไม่มีพิธีกร ไม่มีดราม่า ไม่มีการตัดต่อเพิ่มความตื่นเต้น มีเพียงภาพวิ่งผ่านและเสียงรถไฟ แต่มันกลับกลายเป็นหนึ่งในรายการที่คนพูดถึงมากที่สุดในประวัติศาสตร์โทรทัศน์นอร์เวย์
สิ่งที่น่าคิดคือทำไม
คำตอบอาจอยู่ที่ว่า สารคดีรถไฟ แบบ Slow TV ไม่ได้ขายความตื่นเต้น แต่ขาย “ประสบการณ์” ในยุคที่ทุกอย่างเร็วขึ้น บีบอัดขึ้น และสั้นลงทุกวัน การได้นั่งเฉยๆ ดูทิวทัศน์ไหลผ่านจอเป็นชั่วโมงๆ กลายเป็นสิ่งที่หายากและมีคุณค่าในแบบที่ไม่มีใครคาดไว้ ปัจจุบัน Netflix นำ Slow TV มาให้ดูผ่านหลายรายการ รวมถึงเส้นทาง Bergen-Oslo ที่กลายเป็นหนึ่งในคอนเทนต์ที่คนเปิดเพื่อผ่อนคลายมากที่สุด
รางรถไฟที่สร้างด้วยชีวิต Death Railway ของไทย
แต่ สารคดีรถไฟ ไม่ได้มีแค่ด้านสวยงามและผ่อนคลายเสมอไป
ทางรถไฟสายหนึ่งในประเทศไทยถือเป็นหนึ่งในเส้นทางที่มีน้ำหนักทางประวัติศาสตร์หนักที่สุดในโลก ทางรถไฟสายมรณะ (Death Railway) หรือทางรถไฟสายไทย-พม่า เริ่มต้นจากสถานีชุมทางหนองปลาดุก อำเภอบ้านโป่ง จังหวัดราชบุรี ผ่านกาญจนบุรี ข้ามสะพานแม่น้ำแคว ไปสุดปลายทางที่เมืองตาน-พยูซะยะ ประเทศพม่า รวมระยะทาง 415 กิโลเมตร
ทางรถไฟสายนี้สร้างขึ้นในช่วงสงครามโลกครั้งที่ 2 โดยกองทัพญี่ปุ่นใช้เวลาเพียง 1 ปีในการก่อสร้าง ตั้งแต่ตุลาคม 2485 ถึงตุลาคม 2486 ด้วยการใช้แรงงานเชลยศึกฝ่ายสัมพันธมิตรกว่า 61,700 คน และกรรมกรชาวเอเชียอีกนับแสนคน ภายใต้สภาพที่ทารุณ ทั้งความร้อน ป่าดงดิบ โรคระบาด และการทำงาน 12-18 ชั่วโมงต่อวัน ผลคือมีผู้เสียชีวิตมากกว่า 100,000 คน นั่นคือที่มาของชื่อ “สายมรณะ”
วันนี้ทางรถไฟสายนี้ยังคงวิ่งอยู่ และยังคงเป็นหนึ่งในจุดหมายที่นักท่องเที่ยวและนักทำ สารคดีรถไฟ จากทั่วโลกมาสัมผัสด้วยความเงียบ ช่วงที่สวยและน่าสะพรึงที่สุดพร้อมกันคือ “ถ้ำกระแซ” หรือโค้งมรณะ ที่ทางรถไฟเลียบหน้าผาสูงชันเหนือแม่น้ำแควน้อย ซึ่งกล้องจะจับภาพได้ แต่ความรู้สึกของการเดินทางบนรางที่เคยแบกรับประวัติศาสตร์หนักขนาดนั้นไม่มีซับไตเติลบรรยายได้
รถไฟไทย เส้นทางที่รอการถ่ายทำ
การรถไฟแห่งประเทศไทยมีเส้นทางหลัก 5 สาย ได้แก่ สายเหนือ สายใต้ สายตะวันออกเฉียงเหนือ สายตะวันออก และสายแม่กลอง แต่ละสายมีเรื่องเล่าของตัวเองที่ยังรอ สารคดีรถไฟ ที่ถ่ายทอดออกมาได้จริง
สายเหนือจากกรุงเทพฯ ถึงเชียงใหม่มีวิวภูเขาและหุบเขาที่ขนาดใหญ่ไม่แพ้เส้นทางรถไฟที่ดังในยุโรป สายแม่กลองมีตลาดร่มหุบที่โด่งดังไปทั่วโลก เมื่อรถไฟวิ่งผ่านกลางตลาด แม่ค้าจะพับร่ม เก็บของ แล้วกางกลับใหม่หลังรถผ่าน ภาพนี้กลายเป็นหนึ่งในจุดถ่ายภาพที่นักเดินทางต่างชาติมาเยือนไทยไม่ยอมพลาด
ส่วนเส้นทางรถไฟเลียบเขื่อนป่าสักชลสิทธิ์ที่วิ่งอยู่กลางผิวน้ำในช่วงเดือนพฤศจิกายนถึงมกราคม สร้างภาพที่หลายคนเห็นครั้งแรกแล้วไม่เชื่อว่าเป็นของจริงในไทย
ทั้งหมดนี้คือวัตถุดิบสำหรับ สารคดีรถไฟ ที่รอผู้กำกับที่มองเห็นว่าการเดินทางช้าๆ ไม่ใช่ความน่าเบื่อ แต่คือพื้นที่ที่เรื่องราวงอกขึ้นมาได้เองโดยไม่ต้องบังคับ
ทำไมรถไฟถึงเหมาะกับสารคดีมากกว่าพาหนะอื่น
รถไฟมีคุณสมบัติบางอย่างที่ทำให้มันเป็น subject ที่สมบูรณ์แบบสำหรับ สารคดีรถไฟ — มันวิ่งช้าพอให้คนดูทัน มันผ่านทิวทัศน์ที่เปลี่ยนไปตลอดเวลา และมันเก็บคนแปลกหน้าไว้ในพื้นที่เดียวกันเป็นชั่วโมงๆ
บนขบวนรถไฟ ชีวิตเกิดขึ้นในเวลาจริง ไม่มีการตัดต่อ พ่อค้าขนมแผงข้างทาง คนชราที่เดินทางคนเดียวกลับบ้านในต่างจังหวัด เด็กๆ ที่จ้องออกหน้าต่างครั้งแรก — เหล่านี้คือฉากที่ไม่มีสถานีอื่นให้
นั่นคือสาเหตุที่ Slow TV ของนอร์เวย์ประสบความสำเร็จ ไม่ใช่เพราะรางรถไฟสวย แต่เพราะผู้ชมรู้สึกว่าตัวเองได้ “อยู่ตรงนั้น” จริงๆ สักพักหนึ่ง ในโลกที่ทุกอย่างกำลังรีบ
สารคดีรถไฟในยุคถัดไป
คำถามที่น่าสนใจคือ สารคดีรถไฟ จะพัฒนาไปในทิศทางไหน
แนวโน้มหนึ่งคือการผสมมิติของ “ประวัติศาสตร์ + วิทยาศาสตร์ + ชีวิตคน” เข้าด้วยกัน เหมือนที่ซีรีส์อย่าง The World’s Most Scenic Railway Journeys ทำสำเร็จ ด้วยการพาผู้ชมเดินทางไปกับรถไฟ พร้อมเล่าเรื่องวิศวกรรม ประวัติ และผู้คนที่อยู่ตลอดเส้นทางควบคู่กัน
อีกแนวโน้มหนึ่งคือ สารคดีรถไฟ ที่โฟกัสเรื่องสิ่งแวดล้อมและการขนส่งอนาคต รถไฟคือระบบขนส่งที่ปล่อยคาร์บอนต่อที่สุดในบรรดาพาหนะทางบก ในขณะที่โลกกำลังมองหาวิธีเดินทางที่ยั่งยืน รถไฟกำลังกลายเป็น protagonist ใหม่ในเรื่องเล่าของอนาคต
สำหรับไทย สารคดีรถไฟ ยังคงมีพื้นที่ที่ยังไม่มีใครถ่ายทำจริงๆ ทั้งเส้นทางที่สวยงาม ผู้คนที่น่าสนใจ และประวัติศาสตร์ที่หนักหน่วงอยู่ใต้รางเหล็กทุกเส้น
รถไฟยังวิ่งอยู่ เรื่องเล่ายังรอผู้ที่จะเล่ามัน
ข้อมูลเส้นทางรถไฟและตารางเดินรถ ติดตามได้ที่ railway.co.th / สารคดี Slow TV ของนอร์เวย์ดูได้บน Netflix
