ที่นี่ไม่ได้แค่เก่าแก่ แต่เป็นสถานที่ที่ประวัติศาสตร์ล้านนาหายใจอยู่ในทุกก้อนอิฐ
จากวัดไผ่ 11 กอ สู่วัดอุโมงค์
วัดอุโมงค์ (สวนพุทธธรรม) แห่งนี้ถือเป็นหนึ่งในวัดยุคแรกๆ ของเมืองเชียงใหม่ เพราะสร้างขึ้นตั้งแต่สมัยพญามังราย ปฐมกษัตริย์ของล้านนา
แต่ในยุคนั้นมันยังไม่ชื่อ “วัดอุโมงค์” ชื่อแรกของที่นี่คือ “วัดเวฬุกัฏฐาราม” หรือวัดไผ่สิบเอ็ดกอ ตามสภาพแวดล้อมที่เต็มไปด้วยป่าไผ่
ต่อมาในรัชกาลของพญากือนา พระองค์ได้อาราธนาพระมหาเถรจันทร์ ภิกษุที่พระองค์นับถืออย่างมาก เนื่องจากท่านเป็นผู้ปราดเปรื่องในเรื่องธรรม แต่พระมหาเถรจันทร์มีอาการสติไม่สู้ดี จึงมาจำพรรษาที่วัดแห่งนี้ พระองค์ยังสร้างสถานที่วิปัสสนากรรมฐานที่ดูคล้ายอุโมงค์ขึ้นที่วัดแห่งนี้ ส่งผลให้วัดไผ่สิบเอ็ดกอเปลี่ยนชื่อเป็น “วัดอุโมงค์”
ชื่อที่ได้มาจากสถานที่วิปัสสนากรรมฐาน ไม่ใช่จากสถาปัตยกรรม คือประเด็นที่น่าสนใจ เพราะมันบอกว่าวัดอุโมงค์ถูกสร้างมาเพื่อความสงบแห่งจิตใจ ไม่ใช่เพื่อความยิ่งใหญ่ทางกายภาพ
เจดีย์เก่าแก่ที่สุดในเชียงใหม่
เจดีย์วัดอุโมงค์ เป็นเจดีย์ทรงระฆังระยะแรกของศิลปะล้านนาที่สร้างขึ้นในพุทธศตวรรษที่ 19 ปรับปรุงมาจากเจดีย์ทรงระฆังแบบหนึ่งในศิลปะพุกาม
เจดีย์องค์นี้ไม่ใช่เพียงสิ่งก่อสร้างเก่าแก่ แต่คือ “หน้าต่าง” ที่มองย้อนกลับไปเห็นพัฒนาการของสถาปัตยกรรมล้านนา รูปแบบที่ได้รับอิทธิพลจากพุกามของพม่าก่อนจะค่อยๆ ผสานกับรูปแบบสุโขทัยและพัฒนาเป็นรูปแบบเฉพาะของล้านนาในที่สุด
งานก่อสร้างเริ่มขึ้นในรัชกาลของพระเจ้ามังราย ก่อนที่จะมีการบูรณะโดยพระยากือนา โดยพอกปูนซ่อมแซมใหม่ทับของเก่า ซึ่งถ้าดูรอยแตกของพระเจดีย์จะเห็นชัดเจนว่าเปลือกเจดีย์มี 2 ชั้น
รอยแตกที่เผยให้เห็นว่ามีสองชั้นนั้นไม่ใช่แค่ร่องรอยเวลา แต่คือบันทึกที่สถาปัตยกรรมเขียนไว้บนตัวเอง
จิตรกรรมในอุโมงค์ ที่เก่าที่สุดในเชียงใหม่
สิ่งที่หายากที่สุดในวัดอุโมงค์ไม่ใช่เจดีย์หรือพระพุทธรูป แต่คือสิ่งที่อยู่บนเพดานในอุโมงค์
ในส่วนของภาพจิตรกรรมบนเพดานในอุโมงค์ นักวิชาการจากมหาวิทยาลัยเชียงใหม่ได้ร่วมมือกันนำองค์ความรู้ที่มี ทั้งเคมี คณิตศาสตร์ วิศวกรรมโครงสร้าง สถาปัตยกรรม คอมพิวเตอร์ ประวัติศาสตร์ โบราณคดี เพื่อทำให้ภาพจิตรกรรมที่รางเลือนกลับมาเป็นภาพอันสมบูรณ์สวยงาม ดังที่เคยปรากฏเมื่อ 500 กว่าปีก่อนอีกครั้ง
ภาพที่เหลืออยู่บนเพดานอุโมงค์ แม้จะรางเลือนไปตามกาลเวลา แต่นักวิชาการเชื่อว่ามันคือจิตรกรรมฝาผนังที่เก่าแก่ที่สุดที่ยังหลงเหลืออยู่ในเชียงใหม่ ทุกลายเส้นที่ช่างสมัยล้านนาทิ้งไว้เป็นสิ่งที่คนยุคปัจจุบันไม่อาจสร้างซ้ำได้
วัดร้างที่ถูกปลุกชีพ
ในช่วงเวลาที่เชียงใหม่ปกครองโดยพม่า วัดอุโมงค์กลายสภาพเป็นวัดร้าง ไม่มีภิกษุจำพรรษา
ช่วงเวลาที่เชียงใหม่ตกอยู่ภายใต้การปกครองของพม่าราว 200 ปี วัดหลายแห่งทิ้งร้าง และวัดอุโมงค์คือหนึ่งในนั้น แต่การที่วัดร้างนี้รอดมาได้จนถึงวันนี้ เป็นเพราะป่าที่ขึ้นปกคลุมกลับช่วยปกป้องโครงสร้างไว้ในแบบที่คนไม่สามารถทำได้
วัดอุโมงค์ (สวนพุทธธรรม) ได้รับการประกาศเป็นโบราณสถานสำหรับชาติ ตามประกาศในราชกิจจานุเบกษา วันที่ 8 มีนาคม 2478
การขึ้นทะเบียนโบราณสถานระดับชาติในปี 2478 คือการยืนยันว่าวัดอุโมงค์ไม่ใช่แค่วัดเก่า แต่คือสมบัติที่ทั้งประเทศต้องช่วยกันรักษาไว้
“สวนพุทธธรรม” ชื่อที่บอกว่าที่นี่ไม่ใช่แค่วัด
สวนพุทธธรรม เป็นชื่อใหม่ที่ถูกเพิ่มเข้ามา สะท้อนแนวทางของวัดที่ไม่เพียงอนุรักษ์โบราณสถาน แต่ยังทำหน้าที่เป็นพื้นที่ศึกษาธรรมและปฏิบัติกรรมฐานสำหรับคนทั่วไป ทำให้วัดแห่งนี้มีชีวิตในแบบที่เชื่อมอดีตกับปัจจุบันได้อย่างเป็นธรรมชาติ
ป้ายคำคมภาษาอังกฤษที่แขวนอยู่ตามต้นไม้ในบริเวณวัด กลายเป็นสิ่งที่ทำให้วัดอุโมงค์เชียงใหม่โดดเด่นในสายตาของนักท่องเที่ยวต่างชาติ ข้อความสั้นๆ เกี่ยวกับการละวาง ความตาย และชีวิต ที่ห้อยอยู่ท่ามกลางต้นไม้ใหญ่ สร้างบรรยากาศที่ไม่เหมือนวัดไทยที่ไหน
วิธีเดินทางและช่วงเวลาที่ดีที่สุด
วัดอุโมงค์ ตั้งอยู่ที่ถนนสุเทพ ตำบลสุเทพ อำเภอเมือง จังหวัดเชียงใหม่ เปิดให้เข้าชมทุกวัน เวลา 08.00–17.00 น. ไม่มีค่าเข้าชม แต่แนะนำให้ทำบุญตามกำลังศรัทธา
ช่วงเวลาที่ดีที่สุดสำหรับการเยี่ยมชมคือช่วงเช้าตรู่ก่อน 9 โมง เพราะแสงที่ลอดผ่านเรือนยอดของต้นไม้ใหญ่จะส่องลงมาในมุมที่สวยงาม และอากาศยังเย็นสบาย ก่อนนักท่องเที่ยวเริ่มทยอยมา
เดินทางได้โดย Grab หรือรถสองแถวสายสุเทพจากประตูช้างเผือก ใช้เวลาประมาณ 20–30 นาที
