คลองโอ่งอ่าง จากคลองเก่าสู่ย่านศิลปะกลางกรุง

กรุงเทพฯ เป็นเมืองที่สร้างมาโดยหันหน้าเข้าคลอง

แต่เมื่อถนนมาแทนที่คลองในฐานะเส้นทางสัญจรหลัก ชีวิตก็หันหลังให้คลองไปตามธรรมชาติ อาคารที่เคยเปิดหน้าต่างรับลมจากน้ำกลับปิดประตูหนีกลิ่น คลองที่เคยเป็นเส้นเลือดของย่านกลายเป็นท่อน้ำทิ้ง

คลองโอ่งอ่าง คือหนึ่งในคลองที่เดินทางเส้นทางนั้นมาครบรอบ และวันนี้กำลังเดินกลับทาง

คลองที่มีอายุมากกว่ากรุงเทพฯ

คลองโอ่งอ่างขุดขึ้นในสมัยรัชกาลที่ 1 ราวปี พ.ศ. 2326 เพื่อเชื่อมแม่น้ำเจ้าพระยาทางทิศตะวันตกกับคลองรอบกรุงทางทิศตะวันออก รวมระยะทางประมาณ 1 กิโลเมตรครึ่ง

ชื่อ “โอ่งอ่าง” มาจากการที่ย่านนี้เป็นแหล่งผลิตและจำหน่ายโอ่งดินเผามาตั้งแต่สมัยต้นกรุงรัตนโกสินทร์ ริมคลองเต็มไปด้วยร้านขายโอ่ง อ่าง กระถาง และเครื่องปั้นดินเผาที่ส่งมาจากโรงงานในย่านอื่นหรือนำเข้าจากจีน

ยุครุ่งเรืองของคลองโอ่งอ่างคือช่วงที่กรุงเทพฯ ยังเป็นเมืองน้ำ เรือพายและเรือสินค้าวิ่งขวักไขว่ ตึกแถวสองฟากคลองเต็มไปด้วยชีวิต การค้าขาย และความครึกครื้นที่เป็นเอกลักษณ์ของย่านพาหุรัดและสำเพ็ง

แต่เมื่อกรุงเทพฯ เติบโตขึ้นตามถนน คลองก็ค่อยๆ เงียบลง น้ำดำ กลิ่นเหม็น ผู้คนเบือนหน้าหนี

ปี 2563 สีเริ่มลง

การเปลี่ยนแปลงที่เห็นได้ชัดที่สุดของคลองโอ่งอ่างเริ่มขึ้นอย่างจริงจังในปี 2563 เมื่อ กรุงเทพมหานคร ร่วมกับ บริษัทอุไรพาณิชย์ และ ATM Spray จัดทำโครงการ “ATM SPRAY X โอ่งอ่าง STREET ART”

แนวคิดคือการเชิญศิลปินสตรีทอาร์ตระดับแนวหน้าของเมืองไทยมาวาดภาพบนกำแพงริมคลองทั้งสองฝั่ง สะท้อนอัตลักษณ์และวัฒนธรรมของชุมชน — ไม่ใช่ภาพสวยงามทั่วไป แต่เป็นภาพที่บอกเล่าเรื่องราวของย่านนี้ที่มีมาหลายร้อยปี

ศิลปินที่ร่วมงาน ได้แก่ ALEX FACE, BIGDEL, PAKORN & ASIN, BONUS TMC, MAUY & MSV, อะไหล่, JOKER EB และศิลปินกลุ่ม Happening ซึ่งแต่ละคนมีสไตล์และภาษาภาพที่เป็นเอกลักษณ์ต่างกันออกไป

หนึ่งในงานที่ถูกพูดถึงมากที่สุดคือภาพ โรงลิเกแห่งแรกของประเทศไทย ที่เคยตั้งอยู่บริเวณนี้แต่ปัจจุบันไม่มีแล้ว ภาพนั้นทำให้ผู้คนที่ผ่านมาได้หยุดคิดถึงสิ่งที่หายไป และตั้งคำถามว่ายังมีอะไรอีกที่เคยอยู่ที่นี่แล้วเราไม่รู้

กำแพงที่เล่าเรื่องชุมชน ไม่ใช่แค่ตกแต่ง

สิ่งที่ทำให้สตรีทอาร์ตคลองโอ่งอ่างแตกต่างจากสตรีทอาร์ตทั่วไปคือเจตนาที่ฝังอยู่เบื้องหลัง

ภาพที่วาดไม่ได้เป็นแค่การตกแต่งกำแพงเก่าให้ดูสีสันสดใส แต่เป็นการบันทึกและถ่ายทอดประวัติศาสตร์ของชุมชนที่อยู่มาก่อน ภาพชาวประมง ภาพชีวิตริมคลอง ภาพสถาปัตยกรรมที่สูญหายไป และภาพผู้คนในวิถีชีวิตที่ปัจจุบันไม่มีแล้ว

เดินริมคลองโอ่งอ่างตั้งแต่สะพานดำรงสถิตย์ถึงสะพานบพิตรพิมุข ก็เหมือนได้อ่านประวัติศาสตร์ย่อของกรุงเทพฯ ฉบับที่ไม่มีในตำราเรียน แต่เขียนด้วยสีสัน

ห้าสะพาน วิวที่ไม่ต้องบิดเบือน

ปัจจุบันคลองแห่งนี้มีความสวยงาม เปิดโล่งจนสามารถมองเห็นสะพานข้ามคลองที่เรียงกัน 5 สะพาน คือ สะพานดำรงสถิต สะพานภาณุพันธุ์ สะพานหัน สะพานบพิตรพิมุข และสะพานโอสถานนนท์ ได้อย่างชัดเจน

มุมมองที่เห็นสะพานทั้งห้าเรียงซ้อนกันในระยะลึกเป็นภาพที่ถ่ายรูปออกมาดีในทุกแสง แต่ถ้าจะให้ดีที่สุดคือช่วงเย็นก่อนพระอาทิตย์ตก เมื่อแสงส้มกระทบน้ำคลองและสะท้อนขึ้นมาที่ภาพสตรีทอาร์ต

ช่วงค่ำที่มีไฟส่องสว่างตามแนวทางเดิน คลองโอ่งอ่างดูสวยงามในอีกบรรยากาศหนึ่ง — สีสันของงานศิลปะปรากฏชัดขึ้น น้ำในคลองที่ได้รับการปรับปรุงคุณภาพสะท้อนแสงไฟ และผู้คนที่เดินริมคลองเพิ่มความมีชีวิตชีวาให้กับพื้นที่ที่เคยเงียบเหงา

ตลาดนัดวันหยุด ชีวิตกลับมา

ทุกวันศุกร์ เสาร์ อาทิตย์ เวลา 16.00-22.00 น. คลองโอ่งอ่างแปรร่างเป็นตลาดนัดถนนคนเดินที่มีร้านค้ามากมาย ให้นักท่องเที่ยวได้มาเลือกซื้อของกิน ของใช้ ของเล่น และของที่ระลึก รวมทั้งรับชมการแสดงที่มีให้ชมตลอดทาง

ตลาดนัดริมคลองโอ่งอ่างรวมร้านค้าสายอาร์ตไว้หลายร้าน ทั้งงานฝีมือ งานเซรามิก เครื่องประดับทำมือ และงานศิลปะที่ซื้อมาไว้แทนที่จะถ่ายรูปทิ้ง นอกจากนี้ยังมีร้านอาหารพื้นบ้านและขนมโบราณที่หากินยากในที่อื่น

ล่องคายัค มองเมืองในแบบที่ไม่เคยมอง

หนึ่งในกิจกรรมที่ไม่ได้เห็นทุกที่ใน กทม. คือการ พายเรือคายัค ในคลองโอ่งอ่าง

กรุงเทพมหานครได้จัดหาเรือคายัคไว้บริการ รอบละ 30 นาที สามารถรับบัตรคิวที่ท่าน้ำหน้าร้านสะพานเหล็กสแควร์ (สตรีทอาร์ต เหล่ากองทัพการ์ตูน) ฝั่งพระนคร ใกล้สะพานดำรงสถิต รับคิวสุดท้ายที่เวลา 20.00 น.

การมองคลองจากระดับน้ำให้มุมมองที่ต่างออกไปโดยสิ้นเชิง — ภาพสตรีทอาร์ตที่อยู่สูงระดับตา กลายเป็นภาพที่คุณมองขึ้นไปเห็นรายละเอียดในส่วนที่ไม่เห็นตอนเดินริมคลอง สะพานที่ดูธรรมดาเมื่อข้ามผ่าน กลายเป็นโครงสร้างที่มีความงามในแบบสถาปัตยกรรมเมื่อมองจากใต้น้ำ

Cultural District เทศกาลศิลปะที่โตกับคลอง

ตั้งแต่ปี 2562 มิวเซียมสยามร่วมกับกรุงเทพมหานครจัด เทศกาลศิลปะเปิดเกาะรัตนโกสินทร์ (Cultural District) เป็นประจำทุกปี และในปี 2568 (ครั้งที่ 5) ได้ปรับปรุงภูมิทัศน์แล้วเสร็จ (ระหว่างสะพานดำรงสถิตย์ ถนนเจริญกรุง ขึ้นไปจนถึงสะพานสมมตอมรมารค ถนนบำรุงเมือง) ให้กลับมามีชีวิต เติมสีสันใหม่ให้กับพื้นที่ “หลังบ้าน” ที่ผู้คนในยุคปัจจุบันได้ละเลยมานาน

เป็นเวลากว่า 5 ปีแล้วที่มิวเซียมสยามขยายการทำงานออกไปนอกเขตพื้นที่ เพื่อกระตุ้นให้เกิดการมีส่วนร่วมของคนในชุมชน โดยเฉพาะในย่านพระนครที่มีประวัติศาสตร์ความเป็นมาที่น่าสนใจ ผ่านการใช้ศิลปะและความคิดสร้างสรรค์เป็นสื่อกลาง

เทศกาลนี้ไม่ได้แค่เพิ่มงานศิลปะใหม่บนกำแพง แต่ยังพาผู้เข้าชมไปรู้จักย่านสามยอด ย่านพาหุรัด และชุมชนรอบคลองในมิติที่ลึกกว่าการถ่ายรูป มีนิทรรศการ กิจกรรม และการพูดคุยกับผู้คนที่อาศัยอยู่ในย่านนั้นมานาน