ถ้าจะบอกว่าสถาปัตยกรรมสาธารณะชิ้นหนึ่งของไทยสวยงามพอจะตั้งตระหง่านอยู่คู่กับสถานีรถไฟดังๆ ของโลก คำพูดนั้นอาจฟังดูเกินจริง — แต่ถ้าได้ยืนอยู่ใต้หลังคาโค้งที่ทอดยาว 596 เมตรของสถานีกลางกรุงเทพอภิวัฒน์แล้ว ความรู้สึกนั้นก็ไม่ได้เกินจริงเลย
สถานีที่คนส่วนใหญ่ยังคงรู้จักในชื่อ “สถานีกลางบางซื่อ” นี้เป็นหนึ่งในงานสถาปัตยกรรมสาธารณะที่ใหญ่ที่สุดที่ไทยเคยสร้าง และมันเพิ่งเริ่มบอกเล่าเรื่องราวของตัวเองได้ครบถ้วนในช่วงไม่กี่ปีมานี้เท่านั้น
ชื่อที่มีความหมาย
สถานีกลางกรุงเทพอภิวัฒน์ เป็นชื่อที่พระบาทสมเด็จพระวชิรเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ พระราชทาน มีความหมายว่า “ความเจริญรุ่งเรืองยิ่งแห่งกรุงเทพมหานคร”
ชื่อ “บางซื่อ” ที่คนส่วนใหญ่ยังคุ้นเคยมาจากย่านบางซื่อที่สถานีตั้งอยู่ และในช่วงหลายปีที่ผ่านมา ทั้งสองชื่อถูกใช้สลับกันจนทำให้บางคนยังสับสนอยู่
แต่ไม่ว่าจะเรียกชื่อไหน สถานีแห่งนี้คือสถานที่เดียวกัน — สถานีรถไฟที่ใหญ่ที่สุดในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้
10 ปีกว่าจะได้เปิด
ประวัติของสถานีกลางบางซื่อเริ่มตั้งแต่ปี 2553 เมื่อรัฐบาลอนุมัติในหลักการ แต่การก่อสร้างเริ่มจริงในปี 2556 และใช้เวลานานถึง 8 ปีกว่าจะแล้วเสร็จในปี 2564
อาคารสถานีมีความยาว 596.6 เมตร ความกว้าง 244 เมตร ความสูง 43 เมตร พื้นที่ใช้สอยในอาคารรวม 274,192 ตารางเมตร — ตัวเลขเหล่านั้นแปลว่าอาคารนี้ยาวกว่าสนามฟุตบอล 6 สนามเรียงกัน
งบประมาณในย่านสถานีทั้งสิ้น 34,142 ล้านบาท
ช่วงแรกที่อาคารแล้วเสร็จในปี 2564 สถานีถูกดัดแปลงเป็น ศูนย์ฉีดวัคซีน Covid-19 ขนาดใหญ่ก่อนที่จะเริ่มให้บริการรถไฟอย่างเป็นทางการ — นั่นอาจเป็นหน้าที่แรกที่ไม่มีใครคาดไว้ แต่ก็ทำให้คนไทยหลายล้านคนได้รู้จักสถานีนี้ครั้งแรกในบริบทนั้น
แรงบันดาลใจจากมิราจ
สิ่งที่ทำให้สถานีกลางบางซื่อแตกต่างจากสถานีรถไฟทั่วไปคือ หลังคาโค้งทรงคลื่น
ผู้ออกแบบได้แรงบันดาลใจจากปรากฏการณ์มิราจ (Mirage) ที่เคยเห็นทัศนียภาพเมืองมีลักษณะเป็นคลื่นซึ่งเกิดจากการหักเหแสงในชั้นบรรยากาศ และได้พัฒนาต่อยอดไอเดียนั้นจนเป็นรูปทรงหลังคาที่มีความพลิ้วไหวอยู่ในบริบทเมือง
หลังคาโค้งที่ทอดยาวตลอดความยาว 596 เมตรนั้นทำจากเหล็กและกระจก เปิดให้แสงธรรมชาติส่องเข้ามาได้ตลอดช่วงกลางวัน ทำให้บรรยากาศภายในสถานีไม่รู้สึกอับและปิดทึบแม้จะเป็นพื้นที่ขนาดใหญ่
รูปทรงอาคารมีลักษณะยาวประมาณ 500 เมตรตามแนวรางรถไฟ และออกแบบหลังคาโค้งทรงคลื่นที่สื่อถึงความเคลื่อนไหวที่มีพลังในการขับเคลื่อน
ทีมออกแบบคือ บริษัท ดีไซน์ คอนเซปท์ จำกัด นำโดยคุณเกียรติสกุล เก็จมะยูร และคุณวินีตา กัลยาณมิตร
นาฬิกาเลข ๙
หนึ่งในรายละเอียดที่คนมักไม่สังเกตเมื่อแรกเข้าไปในสถานีคือนาฬิกาขนาดใหญ่ด้านหน้าอาคาร
ผู้ออกแบบใส่เลขบนหน้าปัดนาฬิกาเฉพาะเลข ๙ ไทย เพื่อระลึกถึงพระบาทสมเด็จพระมหาภูมิพลอดุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิตร โดยเฉพาะ
รายละเอียดเล็กๆ ที่ต้องหยุดมองถึงจะเห็น
26 ชานชาลา 24 ราง
ตัวเลขที่บอกขนาดของสถานีได้ชัดที่สุดคือจำนวนราง — สถานีกลางบางซื่อมีชานชาลา 26 ชานชาลา รองรับราง 24 ราง แบ่งเป็นชั้นต่างๆ ตามประเภทของรถไฟ
ชั้น 1 (ระดับดิน) — โถงต้อนรับหลัก ห้องจำหน่ายตั๋ว ร้านค้า และพื้นที่สาธารณะ
ชั้น 2 — ชานชาลารถไฟทางไกลสายเหนือ อีสาน ใต้ ตะวันตก รวม 52 ขบวนต่อวัน
ชั้น 3 — ชานชาลารถไฟฟ้าชานเมืองสายสีแดง
ชั้น B1 (ใต้ดิน) — จุดเชื่อมต่อ MRT สายสีน้ำเงิน ผ่านทางเดินใต้ดินระยะทางประมาณ 200 เมตร
การแยกชั้นออกจากกันแบบนี้ทำให้การไหลของผู้โดยสารประเภทต่างๆ ไม่ปะปนกัน ลดความสับสนในชั่วโมงเร่งด่วน
Universal Design ออกแบบเพื่อทุกคน
สถานีกลางบางซื่อออกแบบให้ทุกคนใช้งานได้อย่างสะดวก ปลอดภัยและเท่าเทียมกัน ทั้งเด็ก สตรีมีครรภ์ คนชรา ผู้พิการ และผู้โดยสารทั่วไป รวมถึงผู้โดยสารที่มีสัมภาระจำนวนมาก ด้วยการออกแบบตามหลัก Universal Design
การออกแบบรวมถึงพื้นที่จอดรถสำหรับผู้พิการ ระดับพื้นอาคารตั้งแต่ลานด้านหน้าถึงภายในทำให้เป็นพื้นเรียบไม่มีระดับ มีพื้นทางลาดและลิฟต์ขึ้นไปยังทุกชานชาลา รวมถึงห้องน้ำสำหรับผู้พิการที่ทีมออกแบบประชุมร่วมกับสมาคมคนพิการเพื่อออกแบบให้ใช้งานได้จริง
การที่ผู้ออกแบบนั่งคุยกับกลุ่มผู้ใช้จริงก่อนออกแบบ แทนที่จะออกแบบโดยคาดเดาเอง คือสิ่งที่ทำให้งานนี้แตกต่างจากงานสาธารณะจำนวนมากที่ผ่านมา
ศูนย์กลางระบบรางที่ยังไม่สมบูรณ์
ถ้าจะพูดถึงสถานีกลางบางซื่ออย่างตรงไปตรงมา — มันยังไม่ได้เปิดทำการครบทุกระบบ
ณ ปัจจุบัน รถไฟทางไกลย้ายมาใช้สถานีนี้เป็นหลักแล้ว และรถไฟฟ้าสายสีแดงก็ให้บริการผ่านสถานีนี้ แต่รถไฟความเร็วสูงที่จะเชื่อม 3 สนามบิน รถไฟความเร็วสูงสายเหนือ สายอีสาน และสายใต้ ยังอยู่ในระหว่างการพัฒนาและยังไม่มีกำหนดชัดเจน
นั่นหมายความว่าสถานีที่ออกแบบมาเพื่อเป็นศูนย์กลางของระบบรถไฟทั้งประเทศ ยังทำงานได้แค่ส่วนหนึ่งของศักยภาพที่มีออกแบบไว้
แต่บางทีนั่นก็เป็นลักษณะของโครงสร้างพื้นฐานขนาดใหญ่ที่ต้องใช้เวลา — มันสร้างขึ้นก่อน แล้วค่อยๆ เติมเต็มตามกาลเวลา
จากหัวลำโพงสู่บางซื่อ
การย้ายศูนย์กลางรถไฟจากสถานีหัวลำโพงมาสถานีกลางบางซื่อเป็นเรื่องที่ใหญ่กว่าที่คนส่วนใหญ่คิด
สถานีหัวลำโพงสร้างขึ้นในปี 2459 เป็นสถาปัตยกรรมนีโอเรเนซองส์ที่สวยงาม และเป็นภาพที่คนทั่วโลกเชื่อมโยงกับรถไฟไทยมาตลอดร้อยกว่าปี แต่ตั้งอยู่ใจกลางเมืองที่แออัด ขยายตัวไม่ได้ และเส้นทางรถไฟที่ผ่านก็สร้างจุดตัดจราจรมากมาย
บางซื่อเปิดพื้นที่ที่ใหญ่กว่า ระบบที่ครบกว่า และศักยภาพในการรองรับรถไฟความเร็วสูงในอนาคต ส่วนหัวลำโพงจะลดฐานะเป็นสถานีรายทางของรถไฟฟ้าชานเมืองและอาจเปลี่ยนเป็นพิพิธภัณฑ์ในอนาคต
การส่งต่อบทบาทระหว่างสถานีสองแห่งที่ห่างกันแค่ไม่กี่สิบปีในแง่สถาปัตยกรรมแต่ห่างกันมากในแง่แนวคิด คือหนึ่งในเรื่องราวที่น่าสนใจของการพัฒนาเมืองไทย
เดินทางมาง่ายกว่าที่คิด
MRT สายสีน้ำเงิน สถานีบางซื่อ เชื่อมต่อกับสถานีกลางด้วยทางเดินใต้ดินระยะทางประมาณ 200 เมตร รถไฟฟ้าสายสีแดงให้บริการถึงสถานีโดยตรง และมีที่จอดรถใต้ดินรวม 1,700 คัน
สำหรับการนั่งรถไฟทางไกล ผู้โดยสารส่วนใหญ่ขบวนหลักออกจากสถานีกลางกรุงเทพอภิวัฒน์แล้ว หมายความว่าถ้าวางแผนเดินทางต่างจังหวัดด้วยรถไฟ จุดเริ่มต้นของทริปนั้นคือที่นี่
ก่อนจบ สถานีที่ยังไม่เสร็จ
สถานีกลางบางซื่อ เปิดในช่วงที่หลายอย่างยังไม่สมบูรณ์ ร้านค้าในสถานียังไม่เต็ม ระบบบางอย่างยังรอเปิด บางชานชาลายังว่าง
แต่ถ้ายืนกลางโถงหลักและมองขึ้นไปที่หลังคาโค้งที่ทอดยาวออกไปข้างหน้า รู้สึกได้ทันทีว่านี่คืออาคารที่ออกแบบมาเพื่อคนจำนวนมาก เพื่อการเดินทางที่ต่อเนื่อง และเพื่ออนาคตที่ยังไม่มาถึง
มันเหมือนการที่ใครบางคนสร้างบ้านหลังใหญ่ไว้แล้วก่อนที่ทุกคนในครอบครัวจะมาพร้อมกัน
และนั่นก็ไม่ได้ผิดอะไร
